Ο μέντορας και καθηγητής μου Chris Jones, καθηγητής κοινωνικής πολιτικής και κοινωνικής εργασίας στο University of Liverpool, απαντούσε χαμογελώντας στο ερώτημα μου –πώς να οργανωθούμε συλλογικά– με μία συμβουλή:
«Κάλεσε τους ανθρώπους στη χαρά για αρχή, να φάνε μαζί, να γελάσουν να καταλάβουμε οι άνθρωποι τα κοινά που μας ενώνουν».
Το δοκίμασα στην πράξη, καταρχάς σ’ εμένα και μετά και σε διάφορα άλλα συλλογικά εγχειρήματα, και πέτυχε… Οι άνθρωποι είμαστε όντα της συλλογικότητας, του «μαζί». Στην ομάδα αλληλεπιδρούμε, καθρεφτίζουμε το ένα το άλλο, σταματάμε την τροχιά των συνεχών επιτευγμάτων της ατομικιστικής αντίληψης για τη ζωή.
Στις περιπτώσεις που η συλλογική δράση έχει κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά, προσπαθούμε μαζί με άλλα άτομα για έναν σκοπό μεγαλύτερο από τους ατομικούς στόχους. Στις συλλογικότητες δε και στα κινήματα που επιδιώκουν την κοινωνική δικαιοσύνη, ο σκοπός μπορεί να είναι και θέμα ζωής και θανάτου, όπως το να σταματήσει η γενοκτονία στην Παλαιστίνη, οι διώξεις και οι δολοφονίες μεταναστών/τριών στα λεγόμενα «ναυάγια» (βλ. Πύλος), η αντιφασισιστική δράση και ο αντιρατσισμός.
Ειδικότερα, το αντιρατσιστικό κίνημα στην Ελλάδα μετρά πολλές δεκαετίες, αφού ήδη από τα μέσα του 1990 έως και σήμερα έχει μια πολυεπίπεδη δράση. Η δράση του θα τολμούσαμε να πούμε πως συνοψίζεται στο δίπτυχο Αλληλεγγύη-Αντίσταση, και εξηγώ συνοπτικά στη συνέχεια τι μπορεί να σημαίνει αυτό.
Η Αλληλεγγύη αφορά σε δράσεις και δομές αλληλεγγύης-κοινωνικής υποστήριξης «από τα κάτω» (grassroots welfare), όπως οι συλλογικές κουζίνες, κοινωνικά ιατρεία, σχολεία μεταναστών/τριών, ομάδες δικηγόρων, κοινωνική υποστήριξη μεταναστών/τριών, εγχειρήματα στέγασης (π.χ. οι καταλήψεις στέγασης προσφύγων) και πολλά άλλα. Αν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά, ο τρόπος οργάνωσης και η δομή των εγχειρημάτων αυτών δεν είναι τυχαίοι, και κυρίως προτάσσει στην πράξη μια άλλη μορφή λειτουργίας μας ως κοινωνία – το σύνθημα «Μένουμε μαζί, αγωνιζόμαστε μαζί» (We live together, we struggle together) που αναδείχθηκε από καταλήψεις στέγης (Kotronaki, Lafazani & Maniatis, 2018).
Το δεύτερο σκέλος του δίπτυχου, η Αντίσταση, αναφέρεται στην αντίσταση αφ’ ενός στις αντιμεταναστευτικές- εχθρικές πολιτικές προς μετανάστες/μετανάστριες που εντείνονται στην χώρα μας από το 2000 και εκφράζονται από καμπάνιες, συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις, κείμενα στον Τύπο, ακτιβισμό και κυρίως ενσώματη διαμαρτυρία, σε αντίθεση με την «επανάσταση του πληκτρολογίου», χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει πως αφήνει στην άκρη την αξιοποίηση των social media. Ο αντιρατσισμός έχει πλέον διαθεματικό χαρακτήρα –πώς αλλιώς θα μπορούσε άλλωστε– και μιλά για την ομοφοβία, τρανσφοβία, για τον μισαναπηρισμό, αντιτσιγγανισμό, διακρίσεις βάσει φύλου, τάξης, ηλικίας κλπ.
Το δίπτυχο της αλληλεγγύης και της αντίστασης είναι πολιτική και παράγουν πολιτική στον δρόμο και στις δομές. Είναι θα λέγαμε «μορφές συγκρουσιακής πολιτικής», όπως αναφέρουν και οι Tarrow και Tilly (στο Tilly, 2010: 20). Το αντιρατσιστικό κίνημα είναι ένα πολιτικό/κοινωνικό κίνημα, και όπως κάθε κοινωνικό κίνημα απαρτίζεται από πολλές οργανώσεις. Θα μπορούσαμε να πούμε πιο απλοϊκά πως ένα κοινωνικό κίνημα είναι μία «ομπρέλα» που απαρτίζεται από πολλές διαφορετικές οργανώσεις, ή για να είμαστε πιο ακριβείς, όπως αναφέρουν οι Della Porta and Diani, «τα κινήματα χρειάζεται να τα διαχωρίζουμε από τις επίσημες οργανώσεις που κάνουν καμπάνιες … τα κοινωνικά κινήματα είναι αλληλεπιδράσεις μεταξύ διαφορετικών οργανώσεων» (Della Porta and Diani, 1999).
Στην Ελλάδα, όπως ειπώθηκε και πριν, έχουμε ένα ισχυρό αντι-ρατσιστικό κίνημα που εκ των πραγμάτων έχει και αντιφασιστικό χαρακτήρα. Φέρει στην κοινωνία νέα αφηγήματα, στον αντίποδα της κυρίαρχης ιδεολογίας που τοποθετεί τον ξένο, τον διαφορετικό ως εχθρό και απειλή, και το κάνει επιτυχημένα με πολλούς τρόπους όπως φάνηκε παραπάνω. Όπως έχουμε υποστηρίξει και αλλού (Τελώνη, 2024, 2025) ειδικά η Κοινωνική Εργασία ως μια κοινωνική επιστήμη που προωθεί την κοινωνική δικαιοσύνη και υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα έχει πολλά να πάρει και να δώσει στα κοινωνικά κινήματα, και δη στο αντιρατσιστικό κίνημα, και οι συμμαχίες μας ως κοινωνικ@ λειτουργ@ μαζί τους επιφέρουν νίκες για τους ανθρώπους που υποστηρίζουμε και για εμάς ως εργαζόμεν@. Εκτός όλων αυτών υπάρχει όμως και ένα ιδιαίτερο γεγονός κάθε χρόνο σε πολλά σημεία στην Ελλάδα, σε νησιά, μεγάλες και μικρές πόλεις.
Το γεγονός αυτό είναι τα Αντιρατσιστικά Φεστιβάλ. Τα φεστιβάλ αυτά είναι αυτο-οργανωμένα. Αυτό σημαίνει πως πολύς κόσμος εργάζεται από κοινού για πολύ μεγάλο διάστημα, άνθρωποι που δεν είναι γνωστοί, ή και είναι, αλλά εδώ ο σκοπός είναι μεγαλύτερος και η χαρά από τη συλλογική δράση περισσεύει, οπότε δεν χρειάζεται η προβολή. Τα Αντιραστιστικά Φεστιβάλ φέρνουν χαρά μέσα από τη συλλογική προσπάθεια στα ίδι@ τ@ συμμετέχοντ@, και συνάμα είναι σημαντικά πολιτικά γεγονότα σε τοπικό, εθνικό και, θα τολμούσα να πω, σε διεθνές επίπεδο. Δεν είναι τυχαίο φυσικά πως το Δίκτυο Δράσης Κοινωνικών Λειτουργών που προωθεί τη ριζοσπαστική και κοινωνική εργασία συμμετέχει τα τελευταία χρόνια στην διοργάνωση του Αντιρατσιστικού Φεστιβάλ της Αθήνας, και φυσικά είναι παρόν και φέτος.
Τα Αντιρατσιστικά Φεστιβάλ έχουν μέσα τους συζητήσεις πολιτικές και ανοιχτές στον κόσμο, κουζίνες από μεταναστευτικές κοινότητες με γεύσεις μοναδικές, έχουν μουσική και συναυλίες πολλές, έχουν χορό, έχουν παιδότοπους είναι μια γιορτή και ως τέτοια φέρει τη χαρά μέσα της.
Ο Χαν Μπιουνγκ-Τσουλ στο βιβλίο του Για την εξαφάνιση των τελετουργιών. Μια τοπολογία του παρόντος (εκδόσεις opera) αναφέρεται στη γιορτή ως μία «έντονη μορφή της ζωής. … Ο χρόνος, ο οποίος στις μέρες μας κυριαρχείται ολοσχερώς από τον καταναγκασμό για παραγωγή, είναι ένας χρόνος ανεόρταστος. Η ζωή χρεοκοπεί και μετατρέπεται σε απλή επιβίωση… Ο χρόνος της γιορτής είναι μία ανώτερη-στιγμή» (σ. 68).
Στις 4, 5 και 6 Ιουλίου, το 26ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Αθήνας (μιλάμε για 26 χρόνια Αντιρατσιστικά Φεστιβάλ, βγάζοντας εκτός την περίοδο του covid-19), ίσως το μεγαλύτερο αντιρατσιστικό φεστιβάλ της Ευρώπης, θα πραγματοποιηθεί στο Γουδί και είναι (και) μια γιορτή του αντιρατσισμού. Με σύνθημά του τον στίχο του Μαχμούντ Νταρουίς, του μεγάλου ποιητή της Παλαιστίνης, «Μάθαμε και διαλύσαμε όλες τις λέξεις για να φτιάξουμε μία: Δικαιοσύνη», θα έχει και φέτος καταπληκτικές συζητήσεις ώστε οι περισσότεροι/ες αλλά και ειδικότερα οι κοινωνικές/οί επιστημόνισσες δεν θα ξέρουμε που να πρωτοπάμε (https://antiracistfestival.gr/).
Θα κλείσω με ένα κείμενο που πρόσφατα μου έστειλε ένας πολύ καλός μου φίλος, ο σκηνοθέτης Θανάσης Καρανικόλας, που ζει στο Βερολίνο. Όταν διαβάζουμε κάτι ωραίο ή βλέπουμε μια ωραία ταινία, ανταλλάσσουμε μηνύματα, και τούτο το μήνυμα που βάζω εδώ συνδέει με έναν τρόπο τη χαρά και την αντίσταση.
«… κοίτα κάτι ωραίο που διάβασα σήμερα: “Οι άνθρωποι της εξουσίας είναι οι ανίσχυροι, που μπορούν να οικοδομήσουν την εξουσία τους μόνο πάνω στη λύπη των άλλων. Χρειάζονται τη λύπη. Στην πραγματικότητα, μπορούν να κυριαρχήσουν μόνο πάνω σε δούλους, και ο δούλος είναι ακριβώς το καθεστώς της μείωσης της δύναμης δράσης. Η εξουσία απαιτεί λυπημένα σώματα. Η εξουσία χρειάζεται τη λύπη επειδή μπορεί να την κυριαρχήσει. Η χαρά, ως ζωτική δύναμη, μας οδηγεί σε μέρη όπου η λύπη δεν μπορεί ποτέ να πάει”. Ο Ντελέζ, στο σεμινάριο “Σπινόζα: Οι ταχύτητες της σκέψης” (20 Ιανουαρίου 1981), αντιπαραθέτει τη λύπη (ως μείωση της ικανότητας για δράση) με τη χαρά (ως αύξηση αυτής της ικανότητας), και βλέπει τη χαρά ως επιβεβαίωση και αντίσταση. Η λύπη είναι το έδαφος της κυριαρχίας· η χαρά είναι η δημιουργική δύναμη που το υπερβαίνει».
Ίσως συναντηθούμε και φέτος στο 26ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Αθήνας για να γιορτάσουμε, να χαρούμε και να αντισταθούμε. Αν όχι, σημαίνει πως οι προσδοκίες των διοργανωτών για πάνω από 25.000 κόσμο (όπως αναφέρει και ο Δημήτρης Αγγελίδης στο άρθρο του «Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Αθήνας: Για 26η χρονιά η αλληλεγγύη φωτίζει την πόλη» https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/477491_antiratsistiko-festibal-athinas-gia-26i-hronia-i-allileggyi-fotizei-tin-poli ) θα έχουν βγει σωστές.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Della Porta Donatella and Diani Mario (1999), Social Movements. An Introduction, John Wiley & Sons.
Loukia Kotronaki, Olga Lafazani, Giorgos Maniatis (2018), “Living Resistance: Experiences from Refugee Housing Squats in Athens”, South Atlantic Quarterly, 117 (4): 892–895, doi: https://doi.org/10.1215/00382876-7166031
Tilly Charles (2010), Κοινωνικά Κινήματα, 1768-2004. Αθήνα: Σαββάλας.
Τελώνη, Δήμητρα-Δώρα (2024), «Ορίζοντας την κρίση στον ορίζοντα των κρίσεων. Η συνέργεια της κοινωνικής εργασίας και των κινημάτων για την προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης στην πράξη», στο Καραγκούνης Β., Κατσαμά Ειρ., Τσέργας Ν., Κοινωνική Εργασία και Κοινωνική Αποστέρηση, Αθήνα: Τόπος.
Τελώνη Δήμητρα-Δώρα (υπό έκδοση), «Ποια κοινωνική εργασία θέλουμε; Νεοφιλελευθερισμός, αντι-μεταναστευτική πολιτική και παραδείγματα υπεράσπισης δικαιωμάτων: Εντός, εκτός και επί τα αυτά… των κοινωνικών υπηρεσιών», στο Κουραχάνης Ν. και Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος Δ., Ασφαλειοποιημένος Ανθρωπισμός, Αθήνα: Τόπος.
