«Η νύχτα των σαλτιμπάγκων»
Ένα παρηκμασμένο τσίρκο σταθμεύει σε μια σουηδική κωμόπολη. Ο διευθυντής του τσίρκου, ο Άλμπερτ, αναζητά τρόπους να προσελκύσει κοινό στις παραστάσεις κι έτσι αποφασίζει να επισκεφτεί τον διευθυντή του τοπικού θεάτρου για να ζητήσει να τους δανείσουν μερικά κουστούμια. Η Άνε, που ζηλεύει τον Άλμπερτ, επειδή πρόκειται να επισκεφθεί τη γυναίκα και τα παιδιά του που εγκατέλειψε πριν από τρία χρόνια, τον συνοδεύει στο θέατρο αλλά εκεί, θέλοντας να εκδικηθεί τον εραστή της, πέφτει στην αγκαλιά ενός ηθοποιού. Βέβαια ο τελευταίος δεν βλέπει σοβαρά μια σχέση με την Άνε και την εγκαταλείπει, ενώ η γυναίκα του Άλμπερτ δεν τον θέλει πίσω κι έτσι οι δύο εραστές παραμένουν αναγκαστικά μαζί συνεχίζοντας να ταξιδεύουν και να δίνουν παραστάσεις με το παρηκμασμένο τσίρκο.
Το 1953 ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν γύρισε το συγκλονιστικό δράμα «Η νύχτα των σαλτιμπάγκων» (Gycklnarnas afton), που σήμερα θεωρείται μία από τις κορυφαίες ταινίες του, αν και στην εποχή της δεν έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από το κοινό.
Φυσικά στο επίκεντρο της ταινίας βρίσκονται οι ανθρώπινες σχέσεις και η πολυπλοκότητά τους. Κάτι που απασχόλησε σχεδόν ολόκληρο το έργο του σουηδού σκηνοθέτη.
Ουσιαστικά ο Άλμπερτ και η Άνε είναι δύο άνθρωποι μόνοι που έχουν γαντζωθεί ο ένας από τον άλλον, καθώς δεν βλέπουν άλλη διέξοδο στη μίζερη ζωή τους. Δεν είναι τυχαίο που ο Μπέργκμαν έχει επιλέξει ως «σκηνικό» δράσης το τσίρκο. Ένα χώρο όπου όλα είναι όμορφα όσο είναι αναμμένα τα φώτα και οι καλλιτέχνες επί σκηνής. Μόλις, όμως, η παράσταση τελειώσει, πίσω από τα μακιγιάζ και τα πολύχρωμα κοστούμια αποκαλύπτεται η αληθινή ζωή των περιφερόμενων καλλιτεχνών. Είναι χαρακτηριστικός ο προσβλητικός τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει ο διευθυντής του θεάτρου τον Άλμπερτ και την Άνε όταν τον επισκέπτονται. Γιατί αυτήν είναι η μοίρα των σαλτιμπάγκων. Το ενδιαφέρον των ανθρώπων γι’ αυτούς κρατάει όσο κρατάει η παράσταση.
Είναι σαφής ο υπαινιγμός του Μπέργκμαν ο οποίος αναδεικνύει την
Έντονη εξπρεσιονιστική ατμόσφαιρα που επιτυγχάνεται χάρη στην υπέροχη ασπρόμαυρη φωτογραφία των Σβεν Νίκβιστ και Χίλντινγκ Μπλαντχ.
Ο αρχέγονος-σύγχρονος μύθος
Το 1997 δηλαδή τρία χρόνια μετά τη θετική έκπληξη «Αντίο Βερολίνο», ο Δημήτρης Αθανίτης «ξαναχτύπησε» με τη δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία του «Καμιά συμπάθεια με το διάβολο». Ταινία εντελώς διαφορετική, με την οποία ο Έλληνας σκηνοθέτης, απελευθερωμένος από συμβάσεις δόγματα κι αφήνοντας την έμπνευσή του να «καλπάσει», αφηγείται τον μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης, όχι στον σύγχρονο κόσμο αλλά σε έναν κόσμο εφιαλτικό, μια Αθήνα δυστοπική όπως θα μπορούσε να είναι η κόλαση. Η Ευρυδίκη του είναι μια όμορφη κοπέλα που μόλις αποφυλακίστηκε και εργάζεται ως γκαρσόνα και όχι μόνον. Ο Ορφέας του είναι ένας ταμίας σούπερ μάρκετ που την ερωτεύεται και για χάρη της περνάει από την «άλλη πλευρά» για να τη φέρει πίσω.
Η ταινία του Αθανίτη αποτελεί καταρχάς μια αισθητική απόλαυση με την εξαιρετική ασπρόμαυρη φωτογραφία, την εντυπωσιακή γεωμετρία των κάδρων, την εμπνευσμένη κίνηση της κάμερας που «χαϊδεύει» τους ηθοποιούς. Εντυπωσιακή είναι και η χρήση της μουσικής που δεν παρεμβαίνει απλώς αλλά συμμετέχει ουσιαστικά. Εν τέλει ποιος είναι ο αληθινός μας κόσμος; Πού βρίσκεται η πραγματική ζωή και που η κόλαση; Υπάρχουν όρια ή μήπως νομίζουμε ότι υπάρχουν αλλά, επί της ουσίας είναι όλα ρευστά;
Ο Δημήτρης Αθανίτης «παίζει» με την αφήγηση, δημιουργεί μικρά χάσματα που όμως δεν τα αφήνει ακάλυπτα. Οι ήρωές του τόσο απόμακροι αλλά και τόσο καθημερινοί, τόσο κυνικοί αλλά και άλλο τόσο τρυφεροί. Οι εικόνες του θυμίζουν εξπρεσιονισμό και Κρόνενμπεργκ, θυμίζουν νουάρ και Τέρι Γκίλιαμ. Θυμίζουν πολλά αλλά και πατούν σταθερά επάνω στον μύθο, στις αρχέγονες πηγές της δημιουργίας. Για να φτάσουμε σε αυτό το εκθαμβωτικό φιλμ, σε αυτό το ονειρικό ταξίδι όπου κυριαρχεί το ένστικτο και η αγωνία του έρωτα και του θανάτου κι όχι η τετράγωνη λογική που ίσως δεν μας δίνει τη δυνατότητα να νιώσουμε.
Και εγεννήθη νεορεαλισμός
Μετά το 1943 και την καθαίρεση του Μουσολίνι, η ιταλική αντίσταση που δρούσε σε καθεστώς σκληρής παρανομίας, εντάθηκε. Αντιστασιακές ομάδες, ελεγχόμενες στην πλειοψηφία τους από το Κομμουνιστικό Κόμμα, έδρασαν εναντίον των Γερμανών που είχαν καταλάβει τη Ρώμη.
Μια τέτοια ιστορία αντίστασης αφηγείται η «Ρώμη ανοχύρωτη πόλη» (Roma citta aperta) του Ρομπέρτο Ροσελίνι, που θεωρείται η ταινία που «εγκαινίασε» το κίνημα του νεορεαλισμού.
Ο Τζόρτζιο Μανφρέντι, κομμουνιστής και ηγετικό στέλεχος της αντίστασης, διαφεύγει τη σύλληψη και βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι ενός συντρόφου του, του Φραντζέσκο. Εκεί θα τον βοηθήσει η Πίνα, χήρα, μητέρα ενός παιδιού και αρραβωνιαστικιά του Φραντζέσκο και θα τον φέρει σε επαφή με την αντίσταση μέσω του ιερέα δον Πιέτρο κ.τ.λ.
Ο Ροσελίνι ξεκίνησε τα γυρίσματα πριν ακόμη αποχωρήσουν οι Γερμανοί από τη Ρώμη, κινδυνεύοντας ανά πάσα στιγμή να συλληφθεί. Κάτι που κάνει την ταινία ακόμη πιο άμεση, πιο ρεαλιστική, καταγράφοντας εικόνες από την κατειλημμένη Ρώμη. Έτσι ενώ πρόκειται για μυθοπλασία, έχει την αφιλτράριστη αμεσότητα του ντοκιμαντέρ, με πρωταγωνιστές, αληθινά πρόσωπα, ανθρώπους με σάρκα και οστά, που υποδύονται τα όσα βίωσαν μόλις πριν από μερικούς μήνες.
Οι ήρωες του Ροσελίνι ζουν μέσα στον πόλεμο. Η ζωή τους, η καθημερινότητά τους είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που επικρατούν. Η ταινία κινείται στα όρια του ντοκιμαντέρ και της μυθοπλασίας, κάτι που χαρακτηρίζει τον νεορεαλισμό και είναι έντονη και συνειδητή η πολιτική του ματιά.
Είναι αξιοθαύμαστη η αλήθεια, η αυθεντικότητα και η ειλικρίνεια της εικόνας, πλεονεκτήματα που προέρχονται από τα αντικειμενικά μειονεκτήματα που είχε ο Ροσελίνι και οι υπόλοιποι σκηνοθέτες του νεορεαλισμού. Τελικά, αυτό που αναδεικνύει τη δύναμη μιας ταινίας και την καλλιτεχνική της αξία, δεν εξαρτάται τόσο από τα χρήματα και τα διάφορα τεχνικά και άλλα μέσα.
Ταινία αντιφασιστική και βαθιά ανθρωπιστική αλλά και για την ιστορική μνήμη. Κι αυτό της προσδίδει ακόμη περισσότερη αξία αν αναλογιστούμε ότι σήμερα στην Ιταλία κυβερνά η κυρία Μελόνι, του ακροδεξιού κόμματος Αδέλφια της Ιταλίας με την πολιτική της καταγωγή να ξεκινά από το νεοφασιστικό Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα. Να γιατί ο Ροσελίνι και οι συνοδοιπόροι του σκηνοθέτες μπορούν να αποτελέσουν, μετά από 80 χρόνια, ανάχωμα στην πολιτική που εκφράζει η κ. Μελόνι και άλλοι Ευρωπαίοι ομοϊδεάτες της.
