Συνέντευξη της Τζένης Οικονομίδη στην Αγγελική Σπηλιοπούλου
«Το ενδιαφέρον μου σε όλες τις ιστορίες εστιάζεται στα πρόσωπα των ηρώων όπως κινούνται μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό, κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον»
Η Εταιρεία Συγγραφέων, για το 2024, τίμησε με το βραβείο “Μένη Κουμανταρέα” την Τζένη Οικονομίδη για τη συλλογή διηγημάτων της Η λειψυδρία και άλλες ιστορίες, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο.
Τα διηγήματα της συλλογής χαρακτηρίζονται από οικονομία λόγου, συγκροτημένη αφηγηματική ροή που διέπεται από μελαγχολία, διαύγεια, ποιητικότητα. Κοινός παρονομαστής η κατάρρευση σχέσεων ως αποτέλεσμα οικονομικών προβλημάτων, τα βάρη που επωμίζονται άνθρωποι και κοινωνίες σε συνδυασμό με επιβεβλημένες κοινωνικές προσταγές και συμπεριφορές.
Προτάσεις σύντομες, λέξεις θραύσματα να σχηματίζουν στιγμές, σκηνές, διαλόγους. Χρωματισμένες με συναισθήματα, ανάγκες, επιθυμίες. Φορτισμένες με ενοχές, απόγνωση, προσπάθεια. Άλλοτε γλιστρούν ανέπαφες και χάνονται σε ρείθρα σιωπών, άλλοτε παραμένουν αγκυλωμένες σ’ έναν δισταγμό. Αέναος κύκλος από παραλείψεις, παραχωρήσεις, ενδοιασμούς. Πόρτες κλειστές, σκέψεις φιμωμένες, κραυγές απελπισίας και θυμού πνίγονται, καταπιέζονται, υποχωρούν μπροστά σε κοινωνικά πρότυπα. Το παρελθόν τρυπώνει στο παρόν από χαραμάδες που ο χρόνος διέστειλε.
Σε ποια φάση της ζωής σας καταλάβατε ότι η συγγραφή είναι τρόπος έκφρασης για εσάς;
Δεν υπάρχει κάποιο χρονικό σημείο αφετηρίας. Ήξερα πάντα ότι ήθελα να γράψω και πάντα κάτι έγραφα. Ο καθένας μας, είτε το κάνει είτε όχι, ξέρει με τί νιώθει πληρότητα και, με λίγη τύχη, και ικανοποίηση.
Στα διηγήματά σας υπάρχουν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό οι επιπτώσεις της οικονομίας στο άτομο (π.χ. εσωτερική η εξωτερική μετανάστευση). Ήταν επιλογή να κινηθείτε σε αυτόν τον θεματικό άξονα ή είναι κάτι που αγγίζει όλους τους ανθρώπους οπότε αναπόφευκτα καθρεφτίζεται στη ζωή τους;
Το ενδιαφέρον μου σε όλες τις ιστορίες εστιάζεται στα πρόσωπα (των ηρώων). Αυτά κοιτάω. Όμως οι άνθρωποι κινούνται μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό, κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον που επηρεάζει την εξέλιξη της ζωής τους, των σχέσεων τους και των συναισθημάτων τους. Πώς τοποθετείς έναν ήρωα με την απλή π.χ., ήσυχη προσωπική ζωή του σε μια σημαντική ιστορική στιγμή; Πώς καταφέρνεις να φωτίσεις ένα πρόσωπο χωρίς να το εξαφανίσει η ιστορία; Ζούμε μια μεγάλη περίοδο απανωτών κρίσεων που επηρεάζουν τη ζωή μας σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό εδώ και καιρό. Η μετανάστευση είναι ένα από τα φαινόμενα αυτού του περιβάλλοντος. Πότε με τον καημό της ξενιτιάς, πότε με την χειραφετητική δύναμη του νέου ξεκινήματος, η μετανάστευση καθρεφτίζεται- σωστά το λέτε- στη ζωή όλων μας.
Τι ήταν αυτό που θέλατε να μεταδώσετε περισσότερο στους αναγνώστες σας;
Όλα τα παραπάνω. Και κάτι ακόμα που με ενδιαφέρει πάντα πολύ. Από τί είναι φτιαγμένα τα συναισθήματα; Τί βρίσκεται μέσα στη συμπεριφορά των ανθρώπων; Πόσες δεύτερες σκέψεις ή πόσος υπολογισμός υπάρχουν μέσα σε μια «καλή πράξη»; Τί παιγνίδια εξουσίας και υποταγής διαδραματίζονται και στις πιο αθώες χειρονομίες; Χρειάζεται να το ξέρουμε; Ναι, χρειάζεται. Χωρίς να μειώνει στο ελάχιστο την αγάπη. Αυξάνοντας, αντίθετα, την κατανόηση.
Υπάρχουν άνθρωποι στο περιβάλλον σας που καταφεύγετε στην κρίση τους για τα κείμενά σας;
Ευτυχώς υπάρχουν. Χρωστάω πολλά στον Μιχάλη Μπαρτσίδη. Είναι ο πρώτος αναγνώστης επί σειρά ετών. Τα σχόλια του έπαιζαν και παίζουν μεγάλο ρόλο στην ωρίμανση των κειμένων μου. Ο άλλος είναι ο ποιητής Δημήτρης Χαλαζωνίτης. Η δική του «έγκριση» βγάζει στο φως τα γραπτά μου.
Και δεν ξεχνώ ποτέ τον ποιητή Μάρκο Μέσκο. Ακριβός, ακριβής και αυστηρός έσκυψε πάνω στα πρώτα μου διηγήματα και μου έδωσε το σκούντημα στην πλάτη να συνεχίσω. Κρατάω πάντα τα φύλλα με τις ολιγόλογες σημειώσεις του με μολύβι στο περιθώριο.
Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να κατακτήσει ένας συγγραφέας δική του ταυτότητα;
Αυτό είναι το ζητούμενο. Προς τα εκεί πρέπει να κινηθεί. Εύκολα ή δύσκολα αυτό πρέπει να πετύχει. Γράφοντας το βρίσκεις και επίσης θέλει κάποιο χρόνο. Δεν ξέρω τι να σας πω, προσωπικά είχα καταλήξει στον τρόπο μου σύντομα. Αν και δεν θυμάμαι αν ήταν εύκολα ή δύσκολα. Μου άρεσε πάντως.
Πώς έγινε η επιλογή των συγκεκριμένων διηγημάτων για τη συλλογή αυτή;
Διάλεξα τα διηγήματα που θεωρούσα πιο ολοκληρωμένα. Αυτά που μπορούσα να τα αφήσω να φύγουν.
Όλο και συχνότερα γίνεται λόγος για την τεχνητή νοημοσύνη και την ανθρώπινη δημιουργικότητα. Ποια η γνώμη σας;
Ακούω και διαβάζω -κι εγώ όπως όλοι- για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Είναι προϊόν της ανθρώπινης δημιουργικότητας και από αυτήν αντλεί. Σε όλες τις φάσεις της ιστορίας ο πόλεμος ανθρώπων-μηχανών έδινε πολλή τροφή στην τέχνη σε όλες τις μορφές της. Και πάντοτε υπήρχε ο φόβος ότι το δημιούργημα θα ξεπεράσει και, κάποιες φορές, θα κατατροπώσει τον δημιουργό του. Δεν συνέβη. Ούτε τώρα πιστεύω θα συμβεί.
Ως επόμενο βήμα θα βλέπαμε ένα μυθιστόρημα;
Αγαπάω πολύ το διήγημα. Η οικονομία του μου ταιριάζει. Και επίσης, όπως λέει ο Tobias Wolff, γράφω διηγήματα γιατί δεν έχω χρόνο. Οπότε, όχι, το μυθιστόρημα δεν είναι το επόμενο βήμα.
Θα μπορούσατε να μας πείτε κάποιους από τους αγαπημένους σας συγγραφείς;
Φοβάμαι ότι είναι πολλοί. Από τους Έλληνες πεζογράφους ο Θεοτόκης και ο Βιζυηνός. Ο Δημήτρης Χατζής και ο Χριστόφορος Μηλιὠνης. Ο Σκαρίμπας. Ο Ε.Χ. Γονατάς, ο Νίκος Καχτίτσης και ο Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος. Ο Δημήτρης Νόλλας. Ο Τάσος Χατζητάτσης.
Από ξενόγλωσση πεζογραφία ο Τζόυς. Οι Ρώσοι: Γκόγκολ, Τσέχωφ, Μπουλγκάκωφ. Ο Φλωμπέρ. Ο Γιόζεφ Ροτ. Η Άννα Ζέγκερς και η Κρίστα Βολφ. Οι Αμερικάνοι: ο Φώκνερ, ο Τζον Ντος Πάσος, ο Ρέημοντ Κάρβερ. Ο Ζαν Πατρίκ Μανσέτ και ο Ρομπέρτο Μπολάνιο.
Τι σημαίνει για εσάς η βράβευσή σας από την Εταιρεία Συγγραφέων;
Είναι μια εξαιρετική τιμή. Αυτό το βραβείο δίνεται στο πρώτο βιβλίο και γι’ αυτόν τον λόγο είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Το πρώτο βιβλίο γράφεται σε συνθήκες απόλυτης μοναξιάς, η αντήχηση έρχεται μόνο από τη φωνή σου που διαβάζει όσα γράφεις. Το βραβείο -και η συμμετοχή στη βραχεία λίστα, επίσης- σε αυτήν τη στιγμή είναι μεγάλη ενθάρρυνση.
*******
Για το βιβλίο της Τζένης Οικονομίδη βλέπε το παρακάτω κείμενο της Τάνιας Βοσνιάδου:
