Του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου
«Σ’ όλον τον κόσμο αρέσει να βλέπει τους ειδικούς και το καθεστώς να γελοιοποιούνται» λέει ένας απ’ τους απατεώνες που τράβηξαν το ενδιαφέρον του Όρσον Γουέλς για το ντοκιμαντέρ του, F for fake. Δέκα χρόνια μετά απ’ αυτή την ξεχωριστή πραγματεία για το αυθεντικό και το πλαστό, το αληθινό και το ψεύτικο, ο Ούγγρος παραχαράκτης Ελμύρ που έδωσε την αφορμή, αλλά και ο Γουέλς που την άρπαξε με δημιουργικό τρόπο, είχαν πια φύγει απ’ τη ζωή. Πίσως τους, άφησαν αναπάντητους μέχρι σήμερα τους ισχυρισμούς των New York Times που ήθελαν το σύνολο της ταινίας ν’ αποτελεί μια πλαστογραφία, σαν παιγνιώδες σχόλιο του σκηνοθέτη πάνω στο θέμα του.
Η διάρκεια του ντοκιμαντέρ μάλλον θα μεγάλωνε κατά πολύ, αν ο Γουέλς είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει τις ειδήσεις των τελευταίων ετών. Η παγκόσμια οικονομία κατέρρευσε απ’ την πώληση τίτλων που παρουσιάζονταν ως ευκαιρίες, ενώ δεν άξιζαν τίποτα. Πίσω απ’ τον αρχετυπικό τεχνοκράτη στον οποίον έχει ανατεθεί η οικονομική πολιτική της ΕΕ, ανακαλύφθηκε ένας μπον βιβέρ χωρίς επαρκείς σπουδές. Εν μία νυκτί, ένας καταζητούμενος για εμπλοκή σε μεγάλης κλίμακας σκάνδαλο, μεταμορφώθηκε σε ιερέα και διέφυγε για τη Λατινική Αμερική. Ακόμα και στην περίπτωση του γκραφίτι στο ΕΜΠ, οι μαρτυρίες θέλουν τους καλλιτέχνες να εμφανίζονται κάθε φορά με διαφορετική ταυτότητα, ανάμεσά τους κι αυτή του συνεργείου του Δήμου.
Για ένα δάκτυλο…υψωμένο
Τίποτα δεν θόλωσε όμως τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ αληθινού και ψεύτικου, όσο η ανάληψη ευθύνης της γερμανικής σατιρικής εκπομπής Neo Magazin Royale για το βίντεο με την άσεμνη χειρονομία του Γιάνη Βαρουφάκη. Το αστείο του Γιάν Μπέμερμαν και του επιτελείου του ήταν τόσο επιτυχημένο, που ακόμα κι όταν ο παρουσιαστής με ειρωνικό, αλλά σχετικά προφανή τρόπο εξέθεσε το σκεπτικό του προηγούμενου βίντεο (να καταδείξει τις σκοπιμότητες πίσω απ’ τη μανιακή ενασχόληση μ’ ένα δάχτυλο σε μία ομιλία προ δύο ετών) και επιβεβαίωσε ότι δεν παραποίησαν καμία χειρονομία, ελάχιστοι το δέχθηκαν. Σε πολλούς φάνηκε σαν συνέχεια του αστείου ή τουλάχιστον επαρκής λόγος να κρατήσουν τις αμφιβολίες τους.
Το Ανατρεπτικό Φεστιβάλ της Κροατίας, όπου έλαβε χώρα η ομιλία του Βαρουφάκη το 2013, επιβεβαίωσε τον Μπέμερμαν, κυκλοφορώντας ανακοίνωση που διέψευδε την πλαστότητα της χειρονομίας, δίνοντας μαζί και το πρωτότυπο βίντεο της ομιλίας, όπου ο νυν Υπουργός Οικονομικών υψώνει το μεσαίο δάχτυλο. Μάλιστα, οι υπεύθυνοι του Φεστιβάλ σχολίαζαν ότι το δάχτυλο υψώθηκε δις κατά τη διάρκεια της ομιλίας: τη μία υποθετικά απευθυνόμενο απ’ την ελληνική στη γερμανική κυβέρνηση στην αρχή της κρίσης και την άλλη – που πολύ βολικά δεν κέρδισε την ίδια δημοσιότητα – για να δείξει τι έλεγε η Αργεντινή στο ΔΝΤ όταν αποφάσισε να κηρύξει χρεοκοπία. Σημειωτέον πως το ίδιο φεστιβάλ είχε τροφοδοτήσει ξανά την εγχώρια κοινή γνώμη με υλικό, όταν η Ομάδα Αλήθειας της ΝΔ είχε κυκλοφορήσει ως «αποκάλυψη» των πραγματικών στόχων του ΣΥΡΙΖΑ, τη χιουμοριστική παραίνεση του Σλαβόι Ζίζεκ προς τον Αλέξη Τσίπρα να στείλει τους αντιπάλους του στα γκούλαγκ.
Το culture jamming
Το ιδιοφυές αστείο του Neo Magazin Royale αναβίωσε με επιτυχία μια ανατρεπτική πρακτική δεκαετιών που είχε χάσει εδώ και καιρό τη δυναμική της. Το culture jamming, όπως συνηθίζεται ν’ αποκαλείται, αποτελεί έναν τρόπο παρεμβολής στη δημόσια σφαίρα με σκοπό την υπονόμευση της κυρίαρχης πληροφορίας. Κατάγεται από την πρακτική της μεταστροφής των Καταστασιακών και περιλαμβάνει όλες τις πρακτικές διαστρέβλωσης των ΜΜΕ, των διαφημίσεων και της τέχνης για τη διάδοση ενός ριζοσπαστικού μηνύματος. Στον όρο υπάγονται η αντικατάσταση των δίσκων της Πάρις Χίλτον με καταλλήλως «διασκευασμένες» εκδοχές τους στα δισκοπωλεία από τον Banksy, οι εικαστικές παρεμβάσεις των KLF στις διαφημιστικές πινακίδες και το εγχώριο παράδειγμα της φανταστικής εταιρείας Adeho, όπου αφίσες που προπαγάνδιζαν νέες θέσεις εργασίας στη Θεσσαλονίκη, οδηγούσαν τους ενδιαφερόμενους σε διαδήλωση στην Καμάρα.
Όπως και με τις τεχνικές των Καταστασιακών, με τον καιρό και το culture jamming άρχισε να τίθεται στην υπηρεσία των διαφημιστικών εταιρειών, διαδικασία που έχει σχολιάσει πολύ αναλυτικά η Ναόμι Κλάιν στο βιβλίο της, «No Logo». Η επιστροφή της ανατρεπτικότητάς του μέσα απ’ τη συχνότητα της γερμανικής κρατικής τηλεόρασης ήταν σίγουρα αναπάντεχη, ειδικά με τόσο ευρεία διασπορά της σύγχυσης σε μία εποχή που υποτίθεται ότι η απάντηση σε κάθε ερώτημα βρίσκεται κάπου οnline.
Το κενό ανάμεσα σε άτομο και πληροφορία
Η ομάδα του Μπέμερμαν κατάφερε να εντοπίσει στην εποχή του ευρυζωνικού ίντερνετ, αυτό που εκμεταλλεύτηκαν όλοι οι προπάτορές της: το κενό ανάμεσα στο άτομο και την πληροφορία. Μια αφίσα για θέσεις εργασίας που δεν ξέρεις ποιος ανάρτησε στον δρόμο, μια θήκη CD της Πάρις Χίλτον που δεν μπορείς να δεις το εσωτερικό της, ένα προϊόν που διαφημίζεται σε πινακίδα χωρίς να μπορείς να διαπιστώσεις αν πραγματικά υπάρχει. Το βίντεο είναι μεν αναρτημένο στο επίσημο κανάλι του Ανατρεπτικού Φεστιβάλ, αλλά ανέβηκε μόλις στις 12/2/2015, παρότι η ομιλία είναι του 2013. Μπορεί να είναι μια απλή καθυστέρηση και το δάχτυλο να υψώθηκε όντως. Μπορεί οι υπεύθυνοι του Φεστιβάλ να έχουν συνεννοηθεί με τον Μπέμερμαν. Το Neo Magazin Royale κατάφερε να δημιουργήσει μια κατάσταση που η αλήθεια εναπόκειται σχεδόν αποκλειστικά στην αξιοπιστία του, υπονομεύοντας τους «ειδικούς» που κλήθηκαν να γνωματεύσουν για τη γνησιότητα του βίντεο, παρόμοιους ειδικούς μ’ αυτούς που χάρηκε να εξευτελίζει ο Γουέλς στο ντοκιμαντέρ του. «Μπορείτε να πιστέψετε ότι ο Ελμίρ είναι ένας πλαστός πλαστογράφος», λέει. Όπως και τώρα, δεν έχει σημασία.
•
