Την ώρα που ο πρωθυπουργός Αλ. Τσίπρας, την Κυριακή 8 Φεβρουαρίου, μιλούσε στην ελληνική βουλή στο πλαίσιο των προγραμματικών δηλώσεων, ο καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής Οικονομίας στο πανεπιστήμιο του Γιορκ στον Καναδά, Λίο Πάνιτς έδινε διάλεξη με θέμα «Η ιστορική νίκη της ελληνικής αριστεράς. Και τώρα τι;», σε κλίμα φορτισμένη συγκινησιακά και θέτοντας μια σειρά πολύ επίκαιρων προβληματισμών. Ακολουθεί το μεγαλύτερο μέρος της ομιλίας του.
Αυτό που ήδη έχει καταφέρει ο ΣΥΡΙΖΑ τα τελευταία χρόνια, το γεγονός δηλαδή ότι εξελέγη στην κυβέρνηση, είναι τεράστιο επίτευγμα. Το επίτευγμα αυτό αναδεικνύει την αξία της υπομονής. Αυτό το κόμμα δεν δημιουργήθηκε πρόσφατα. Με μια έννοια αποτελεί την κληρονομιά της ελληνικής αριστεράς, ξεκινώντας από την περίοδο του εμφυλίου. Παραδοσιακά στην Ελλάδα, η αριστερά εκπροσωπήθηκε από δύο κόμματα, το ΚΚΕ και το ΚΚΕ Εσωτερικού, το πρώτο με πολύ στενούς δεσμούς με τη Σοβιετική Ένωση και το δεύτερο αποδεσμευμένο και με κριτική στάση απέναντί της. Ο σημερινός ΣΥΡΙΖΑ δημιουργήθηκε από την ευρωκομμουνιστική τάση της αριστεράς και από ορισμένους από τη νεολαία του ΠΑΣΟΚ που ακόμα από τη δεκαετία του 1970, πριν το ΠΑΣΟΚ εκλεγεί στην κυβέρνηση, διαπίστωναν ότι το ΠΑΣΟΚ δεν πρόκειται να μεταρρυθμίσει το κράτος. Κάποιοι από αυτούς συναντήθηκαν ήδη από τη δεκαετία του 1980 και σχημάτισαν τον Συνασπισμό, που αποτέλεσε αργότερα τη μεγαλύτερη συνιστώσα στον ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος επίσημα σχηματίστηκε το 2005. Ήδη, όμως, από το 1999, μια ομάδα αριστερών, κάποιοι από τη νεολαία του Κομμουνιστικού Κόμματος και κάποιοι προερχόμενοι από τον Συνασπισμό, αναγνώρισαν τη σημασία των νέων κοινωνικών κινημάτων.
Μέχρι το 2008, είχαν καταφέρει να παρουσιάσουν στις δημοσκοπήσεις περίπου 15%. Τότε συνέβη η γνωστή εξέγερση των νέων, το Δεκέμβρη του 2008, μετά τη δολοφονία ενός μαθητή στα Εξάρχεια. Ο ΣΥΡΙΖΑ υποστήριξε τους νέους σε αυτήν τη ριζοσπαστική τους εξέγερση, ενώ το ΚΚΕ τους χαρακτήριζε προβοκάτορες και παράγοντες ξένων δυνάμεων. Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στις δημοσκοπήσεις ήταν και αποτέλεσμα αυτής της υποστήριξης στους νέους. Το 2009, μετά και από κάποιες εσωκομματικές συγκρούσεις που προέκυψαν γύρω από τη διαδοχή στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ και την ανάδειξη του Αλ. Τσίπρα, ο ΣΥΡΙΖΑ επεξεργαζόταν ήδη ένα πρόγραμμα 300 σελίδων, πριν ακόμα η ευρωπαϊκή κρίση ξεσπάσει και ενώ ήδη εξελισσόταν η παγκόσμια κρίση με την κατάρρευση του στεγαστικού τομέα των τραπεζικών οργανισμών στις ΗΠΑ. Αυτό σήμαινε ότι, όταν ξέσπασε η ευρωπαϊκή κρίση, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε ήδη μια εικόνα προς τα πού πήγαιναν τα πράγματα, αν και ήξερε ότι θα έπρεπε να βαδίσει το δρόμο αυτό πρώτος. Κάνω αυτήν τη σύντομη αναδρομή, διότι θέλω να επισημάνω πόσο υπομονετικοί χρειάζεται να είμαστε, για να φτάσουμε στο σημείο που βρίσκεται ο ΣΥΡΙΖΑ σήμερα.
Μεταρρύθμιση ή επανάσταση
Ωστόσο, ο ΣΥΡΙΖΑ έφτασε σε αυτό το σημείο και γιατί ήταν ανυπόμονος. Τον Μάρτιο του 2012, εν όψει εκλογών, ο Αλ. Τσίπρας, εντελώς απροσδόκητα χωρίς να διαβουλευτεί με την Κεντρική Επιτροπή του κόμματος παρά μόνο με λίγους κοντινούς συνεργάτες και συντρόφους, ανακοίνωσε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν έτοιμος να συνεργαστεί με όποιον ήταν διατεθειμένος να βάλει τέλος στην πολιτική της λιτότητας και στην εξαθλίωση του ελληνικού λαού. Δεν στόχευσε στη δημοσκοπική άνοδο του κόμματος ή στη αναδόμηση του κόμματος, αλλά έκρινε ότι ο πρωταρχικός στόχος ήταν να πάψει η λιτότητα και η εξαθλίωση. Στις πρώτες εκλογές που ακολούθησαν ο ΣΥΡΙΖΑ συγκέντρωσε 16% και στις επόμενες, ένα μήνα μετά, συγκέντρωσε 26%. Ακολούθησε η εκλογή του σχήματος του ΣΥΡΙΖΑ στη μεγαλύτερη περιφέρεια της Ελλάδας, στην Αττική, με επικεφαλής την Ρένα Δούρου, στις αυτοδιοικητικές εκλογές που μεσολάβησαν και αποτέλεσαν ένδειξη για το αποτέλεσμα που μπορούσε να φέρει ο ΣΥΡΙΖΑ στις επόμενες εθνικές εκλογές. Το έχω πει πολλές φορές και θα το ξαναπώ: είναι πολύ ανησυχητικό για την αριστερά σε όλο τον κόσμο, ότι, κατά τη διάρκεια αυτής της παγκόσμιας κρίσης, ο ΣΥΡΙΖΑ είναι το μόνο κόμμα που μπορεί δικαιωματικά να κληθεί αριστερό και έχει κατακτήσει την κυβέρνηση.
Σε συνέντευξη που πήρα στον νυν έλληνα υπουργό Παιδείας, Αριστείδη Μπαλτά, ανέφερε: μη ρωτάς ποιος είναι ο δρόμος, χάραξε το δρόμο ενώ τον βαδίζεις. Επισήμανε, επίσης, ότι το μεγάλο ερώτημα είναι: καθώς βαδίζουμε, θα καταφέρουμε να βρούμε το μονοπάτι που θα προσπερνά το παλιό δίλημμα, μεταρρύθμιση ή επανάσταση, χωρίς να χάσουμε το βασικό στόχο, το σοσιαλισμό; Αυτό είναι το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε. Ο δικός μας ρόλος, της αριστεράς εκτός Ελλάδας, δεν είναι να αντιμετωπίσουμε αυτό που συμβαίνει σαν να ήμασταν μέλη μιας λατρείας, ένα φορτίο που αναζητεί όποιο πλοίο αναγράφει «σοσιαλισμός» και σκέπτεται ότι ο μεσσίας έρχεται. Συχνά διαπράττουμε αυτό το λάθος, δεν κάνουμε τη δύσκολη ερώτηση. Ο ρόλος μας δεν είναι να γίνουμε απολογητές ή αφηγητές μύθων, αλλά να διαπιστώσουμε τις δυσκολίες, να τις εκτιμήσουμε και να μάθουμε από αυτές. Πάνω από όλα, όμως, να είμαστε συνετοί και να αποδώσουμε όλα όσα έχουν ήδη επιτευχθεί.
Ο φασιστικός κίνδυνος καραδοκεί
Χρειάζεται να έχουμε συνείδηση των τεράστιων επιπλοκών, της τεράστιας ευθύνης, της τεράστιας πίεσης που αντιμετωπίζει ο ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση. Χρειάζεται να κατανοήσουμε ότι αν αυτή η κυβέρνηση δεν καταφέρει να σταματήσει τη λιτότητα και την εξαθλίωση, τότε ανοίγει ο δρόμος για τα κόμματα της ακροδεξιάς, που θα ισχυριστούν ότι αυτά είναι τα μόνα ικανά να διαχειριστούν τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης. Χρειάζεται να έχουμε συνείδηση ότι αυτό θα σημάνει την άνοδο της εθνικοσοσιαλιστικής, ρατσιστικής δεξιάς στην Ευρώπη. Αυτό επισήμανε και ο έλληνας υπουργός Οικονομικών, Γιάνης Βαρουφάκης σε συνέντευξη Τύπου που έδωσε με τον γερμανό ομόλογό του, Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. Είπε ότι στην Ελλάδα το τρίτο κόμμα είναι ένα ναζιστικό κόμμα, συνεπώς οι Γερμανοί πρέπει να ξέρουν τι σημαίνει το να μη μας δώσετε το πολυτιμότερο πράγμα που χρειαζόμαστε, δηλαδή χρόνο.
Είναι εντυπωσιακό ότι στο τεύχος του «Foreign affairs», που εκδόθηκε στις 29 Γενάρη και βασικά εκφράζει τις απόψεις του αμερικανού υπουργείου Εξωτερικών, υπήρχε άρθρο που εξέφραζε την ίδια άποψη με αυτή του έλληνα υπουργού Οικονομικών, ότι δηλαδή, αν δεν δοθεί ο χώρος στο Ποδέμος και τον ΣΥΡΙΖΑ να βρουν προοδευτική διέξοδο από την κρίση, τότε θα αναλάβουν τα ακροδεξιά νέο-φασιστικά κόμματα. Θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίζαμε αν αυτή είναι η κυρίαρχη άποψη της αμερικανικής κυβέρνησης. Είχε σημασία ότι ο Μπ. Ομπάμα υποστήριξε ότι η Ευρώπη πρέπει να βρει τη διέξοδο από τη λιτότητα.
Έχει, επίσης, ενδιαφέρον, ότι ο Γ. Βαρουφάκης, που είναι κατά κάποιο τρόπο μαρξιστής οικονομολόγος -αν και γνωρίζω ότι ορισμένοι σε αυτήν την αίθουσα θα διαφωνήσουν- στο βιβλίο του «Ο παγκόσμιος Μινώταυρος» υποστηρίζει ότι χρειάζεται ένας είδος παγκόσμιας μεταρρύθμισης με την οποία να επιτραπεί στις χώρες που παρουσιάζουν έλλειμμα να επωφεληθούν από το πλεόνασμα των άλλων χωρών. Αυτό είναι ουσιαστικά αυτό που πρότεινε ο Κέινς στο τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου. Στη συνέχεια, υποστηρίζει, στο ίδιο βιβλίο, ότι μόνο οι ΗΠΑ μπορούν να κάνουν αυτήν την πρόταση πραγματικότητα.
Ποιες δομικές μεταρρυθμίσεις;
Από αυτήν την άποψη, το γεγονός ότι ο ΣΥΡΙΖΑ είναι σοσιαλιστικός, το γεγονός ότι υποστηρίζει πως το πρώτο βήμα είναι να βάλουμε τέλος στη λιτότητα, αλλά αυτό θα μας δώσει χρόνο να πάμε πιο πέρα, κάνει διστακτικούς, στο να δώσουν στην κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ χρόνο, ακόμα και αυτούς που θέλουν το τέλος της λιτότητας στην Ευρώπη, ακόμα και αυτούς που βλέπουν τον κίνδυνο της ανόδου των εθνικοσοσιαλιστικών κομμάτων. Χρειάζεται να το σκεφτόμαστε αυτό όταν ενθουσιαζόμαστε διαβάζοντας άρθρα από τον Π. Κρούγκμαν ή τον Γ. Στίγκλιτς, διότι πρέπει να έχουμε συνείδηση ότι αυτό για το οποίο αυτοί μιλάνε δεν είναι να βρούμε το δρόμο πέρα από το παλιό δίλημμα μεταρρύθμιση ή επανάσταση. Αυτό προκύπτει τραγικά και από τον αρθρογράφο που έχει με τη μεγαλύτερη επιμονή υποστηρίξει το τέλος της λιτότητας στην Ευρώπη, τον Μάρτιν Γουλφ των «Financial times», ο οποίος έγραψε αυτήν την εβδομάδα (3.2.2015) ένα κείμενο (www.euro2day.gr/ftcom_en/article-ft-en/1300474/a-deal-to-bring-modernity-to-greece.html) στο οποίο, αφού υποστηρίζει όλα όσα ζητάει ο ΣΥΡΙΖΑ, τελειώνει λέγοντας ότι το επόμενο ζήτημα είναι οι δομικές μεταρρυθμίσεις. Είναι οι δομικές μεταρρυθμίσεις που αποτέλεσαν το πρόσχημα υπό το οποίο το ΔΝΤ, από τη δεκαετία του 1980, επιβάλλει το νεοφιλελευθερισμό «μεταρρυθμίζοντας» κράτη ανά τον κόσμο. Γράφει συγκεκριμένα: «Οι Έλληνες έχουν δίκιο να ζητούν χρόνο. Αλλά, τελικά, χρειάζεται να πείσουν τους εταίρους τους ότι είναι σοβαροί όσον αφορά τις μεταρρυθμίσεις. Κι αν γίνει σαφές ότι δεν μπορούν ή δεν θέλουν να προχωρήσουν σε αυτές; Η νομισματική ένωση είναι μια εταιρεία κρατών, δεν είναι ομοσπονδία. Μια τέτοια εταιρεία μπορεί να δουλέψει μόνο αν λειτουργεί ως κοινότητα με αξίες. Εάν η Ελλάδα θέλει να είναι κάτι διαφορετικό, είναι δικαίωμά της. Αλλά θα πρέπει να αποχωρήσει.» Τι εννοεί ο Μ. Γουλφ λέγοντας «μεταρρυθμίσεις» είναι ανοιχτό σε ερμηνείες. Αν εννοεί αυτό που εννοεί και ο ΣΥΡΙΖΑ, ότι δηλαδή θα κάνει ότι περνάει από το χέρι του για να πάψει το κράτος να είναι διαπλεκόμενο, διεφθαρμένο, πελατειακό, τότε έχει καλώς. Αλλά αν με το «κάτι διαφορετικό» εννοεί τις επαναπροσλήψεις απολυμένων δημόσιων υπαλλήλων, την αύξηση του προϋπολογισμού του κράτους πρόνοιας, το φρένο στις ιδιωτικοποιήσεις, την ενεργοποίηση της οικονομίας μέσω δημόσιων επενδύσεων, τότε γίνεται φανερό ότι όλοι αυτοί είναι αντίπαλοι του ΣΥΡΙΖΑ. Ότι είναι αντίθετοι στο να δοθεί χρόνος στην ελληνική κυβέρνηση. Αυτό δεν είναι ένα ζήτημα που θα ξεκαθαρίσει άμεσα, όπως και ορισμένα άλλα. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ πρόκειται να είναι μια αριστερή κυβέρνηση, με την έννοια που αυτό είχε την εποχή του εμφυλίου, σοσιαλιστική. Να προχωρήσει στις δομικές μεταρρυθμίσεις στις οποίες εμείς αναφερόμαστε. Ωστόσο, εμείς χρειάζεται να έχουμε ξεκάθαρη εικόνα του ζητήματος.
Η ταξική σύγκρουση είναι εδώ
Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει κάνει κάποια πολύ σημαντικά πρώτα βήματα. Είναι, επίσης, πολύ σημαντικό ότι μια εφημερίδα, που πρόσκειται στη δεξιά, δημοσίευσε δημοσκόπηση που δείχνει ότι το 72% του ελληνικού λαού στηρίζει την ελληνική κυβέρνηση. Εάν τώρα προκηρύσσονταν εκλογές, ο ΣΥΡΙΖΑ θα έπαιρνε πάνω από 50% και μια καθαρή πλειοψηφία στη βουλή. Εν μέρει, αυτό το αποτέλεσμα έχει να κάνει με την εθνική υπερηφάνεια -όποιος γνωρίζει τους Έλληνες, γνωρίζει ότι αυτό είναι σημαντικό στοιχείο της ελληνικής κουλτούρας. Έχει, επίσης, να κάνει με το γεγονός ότι ο Αλ. Τσίπρας και ο Γ. Βαρουφάκης έχουν γυρίσει όλη την Ευρώπη, είναι είδηση στα ΜΜΕ όλου του κόσμου και έχουν αποδείξει ότι είναι έξυπνοι, αφοσιωμένοι και ικανοί -και χωρίς γραβάτες- και ότι είναι διατεθειμένοι να αντισταθούν. Αυτό το αποτέλεσμα, όμως, είναι και συνέπεια του γεγονότος ότι η ελληνική κυβέρνηση έχει ήδη υλοποιήσει κάποιες από τις δεσμεύσεις που είχε προεκλογικά αναλάβει, όπως την ακύρωση της ιδιωτικοποίησης του ΟΛΠ, την απόλυση των διευθυντών του ΤΑΙΠΕΔ, την επαναπρόσληψη 15.000 δημοσίων υπαλλήλων, αλλά και των καθαριστριών του υπουργείου Οικονομικών, ανακοίνωσε την αύξηση του κατώτατου μισθού, απομάκρυνε τα κάγκελα μπροστά από τη βουλή.
Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση έχει μπροστά της δύσκολες αποφάσεις. Η ταξική πάλη συνεχίζεται και έχει πάρει μια μορφή στην οποία τραπεζικές καταθέσεις αποσύρονται. Στην αρχή, φαινόταν ότι οι μικροκαταθέτες απέσυραν τα χρήματά τους. Σύμφωνα με ρεπορτάζ των «Financial times», όμως, οι καταθέτες που αποσύρονται είναι οι εφοπλιστές και οι κάτοχοι εταιρικών λογαριασμών. Μια άλλη πλευρά αυτής της σύγκρουσης είναι η ανακοίνωση της ΕΚΤ ότι δεν θα αγοράζει τα ομόλογα των ελληνικών τραπεζών και ότι θα συνεχίσει να τροφοδοτεί την Τράπεζα της Ελλάδας με ευρώ, αλλά με υψηλότερη συναλλαγματική τιμή.
Το κόμμα ως καταλύτης
Θα ήθελα κλείνοντας να υπογραμμίσω τη σημασία του να μην παρασυρθούμε από τις κουβέντες για σχέδιο α ή σχέδιο β, γιατί η σπουδαία ερώτηση είναι: Πώς θα αλλάξει το κράτος; Θα αλλάξει προς την κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού ώστε να αναδειχθεί σε δίοδο των λαϊκών διεκδικήσεων που θα μπορέσουν να πάνε το κράτος πιο πέρα από τις δομικές μεταρρυθμίσεις, στο μονοπάτι του σοσιαλισμού; Με αυτήν την έννοια είναι πολύ σημαντικά τα πρόσωπα που υπουργοποιήθηκαν και ανέλαβαν θέσεις και ευθύνες: όπως ο Αριστείδης Μπαλτάς, ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, η Τασία Χριστοδουλοπούλου, η Θεανώ Φωτίου, επίσης μια σειρά από νομικούς, ανεξάρτητους, που δεν είναι καν μέλη του ΣΥΡΙΖΑ.
Όμως, η ιστορία για σοσιαλιστές που εξελέγησαν στο κοινοβούλιο ή ανέλαβαν θέσεις είναι παλιά. Υπάρχει το ρητό που λέει: «Υπάρχουν περισσότερα κοινά μεταξύ δύο βουλευτών, ένας εκ των οποίων είναι σοσιαλιστής, παρά μεταξύ δύο σοσιαλιστών, ένας εκ των οποίων είναι βουλευτής». Ο στόχος να παραμείνει το κόμμα ενεργό, οργανωμένο, δομημένο όταν κάθεσαι σε ένα τεράστιο γραφείο είναι δύσκολος. Η σχέση με το κόμμα είναι βασική και κρίσιμη. Υπάρχουν διαμαρτυρίες από μια ομάδα που ονομάζονται «53+» ότι το τελευταίο διάστημα πριν τις εκλογές η Κεντρική Επιτροπή παραγκωνίστηκε και οι αποφάσεις παίρνονταν από τον Αλ. Τσίπρα και μια πολύ μικρή ομάδα γύρω του. Η Κεντρική Επιτροπή δεν έχει συγκληθεί τον τελευταίο ενάμιση μήνα. Άρα το μεγάλο ζήτημα παραμένει: Είναι το κόμμα σε αλληλεπίδραση με την κυβέρνηση, τέτοια που να του επιτρέπει να παίξει τον καταλυτικό ρόλο που του ανατέθηκε και στην προεκλογική διακήρυξη του ΣΥΡΙΖΑ, να αποτελέσει το στήριγμα της κυβέρνησης στην κοινωνία; Προς το παρόν δεν φαίνεται να συμβαίνει αυτό. Διοργανώθηκαν συγκεντρώσεις στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις για να στηρίξουν την κυβέρνηση, σε κάποιες πόλεις της κεντρικής Ελλάδας δημιουργήθηκαν επιτροπές με τον ίδιο σκοπό, αλλά κανένα από τα δύο δεν ήταν πρωτοβουλία του κόμματος. Προς το παρόν το κόμμα είναι αδρανές.
