του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου
Μοιάζει, ίσως, με πρόσφατη επινόηση, κατάλληλη για μια εποχή βιβλίων αυτοβοήθειας και μέριμνας για τον εαυτό, αλλά το έθιμο των πρωτοχρονιάτικων υποσχέσεων έχει αρχαίες ρίζες. Βαβυλώνιοι και Ρωμαίοι έκαναν δεήσεις κάθε πρωτοχρονιά στους θεούς τους, με την υπόσχεση να επανορθώσουν για τα αμαρτήματά τους. Σήμερα, οι υποσχέσεις αυτές έχουν απολέσει το μεταφυσικό τους χαρακτήρα: γυμναστήριο, δουλειά, κάπνισμα, ποτό, διατροφή, κοινωνικότητα σε λίγο ή πολύ περιορισμένους συνδυασμούς μεταξύ τους, είναι τα μόνα που έχουν να υποσχεθούν οι περισσότεροι άνθρωποι με κάθε έλευση του νέου έτους, εσωστρεφώς, πια, απευθυνόμενοι στους εαυτούς τους, ως διαφωτισμένα, εξατομικευμένα όντα, καθολικά αρμόδια για τη μοίρα τους.
Είναι άγνωστο τι θα γίνουν οι φετινές υποσχέσεις. Στη σκιά των γιγάντων της σημερινής πραγματικότητας, που πύκνωσε ανησυχητικά το 2015, είναι μάλλον δύσκολο, έως αδύνατο, να θεωρηθεί κανείς αρμόδιος για τη μοίρα του. Δεν μπορεί κανείς να αντιτείνει αυτό τον ατομικισμό στους πρόσφυγες, που κατάφεραν να φτάσουν στην αντίπερα όχθη ή στους ψηφοφόρους του δημοψηφίσματος, που έζησαν τη μεγαλύτερη έκρηξη του Πολιτικού, εδώ και δεκαετίες. Φαίνεται πια λογικότερο να αποφανθεί κανείς πως μας επιτηρούν μηχανές της Θείας Χάριτος, ανεξερεύνητες νομοτέλειες ή οντότητες με πολύ μεγαλύτερη δύναμη απ’ αυτή που έχει στη διάθεσή της η ατομική και συλλογική βούληση. Κάθε κοινωνική απογοήτευση είναι, κατά μίαν έννοια, και αναγέννηση της θρησκευτικής συνείδησης ή έστω του φαταλισμού, που πρέπει να κλείσει τον κύκλο των μεταμορφώσεων απ’ την αρχή: να γίνει επιθυμία, όραμα, ύλη πριν ξανακαταλήξει στην ήττα και την επανέναρξη του κύκλου.
Ένα αόρατο συλλογικό ον
Όπως μάθαμε, εκτός από τον ιμπεριαλισμό υπάρχει και η μοναξιά, εκτός από τη μοναξιά υπάρχει και ο ιμπεριαλισμός και τέλος πάντων, εδώ είναι και ο ιμπεριαλισμός και η μοναξιά –αν και αυτοί που αναγνωρίζουν την ύπαρξη του πρώτου, τείνουν να προτιμούν τη στρυφνή λέξη «αλλοτρίωση», για να περιγράψουν τη δεύτερη. Είναι πολλά τα ψυχογραφήματα της κοινωνίας εν συνόλω, κάθε χρόνο, τέτοια εποχή. Σπανίζουν, όμως, οι ματιές στα ενδότερα του συναισθηματικού κόσμου των ανθρώπων, που εμπλέκονται στην υπόθεση του κοινωνικού ανταγωνισμού και διαμορφώνονται καθοριστικά απ’ αυτή, αυτών που στρεσάρονται συστηματικά επί σειρά χρόνων, προσπαθώντας να αναγάγουν το επίκαιρο στο ιστορικό, το αναπάντεχο στο συστημικό, το συμπτωματικό στο οντολογικό, αυτών που μπορούν να βρεθούν διαλυμένοι και διαλυμένες τα βράδια, λόγω μιας είδησης, μιας εικόνας, μιας μειωμένης προσέλευσης, μιας δικαστικής απόφασης. Αυτή η μάζα των ανθρώπων δεν μιλάει ποτέ ξεχωριστά για την περίπτωσή της· πάντα παρουσιάζεται ως φωνή που συμπυκνώνει το λαό, την εργατική τάξη, τις εξεγερμένες υποκειμενικότητες ή οτιδήποτε άλλο επιλέγεται κατά περίπτωση, για να εκφράσει το προνομιακό της υποκείμενο. Διαστέλλει συνεχώς τον εαυτό της σε ένα αόρατο συλλογικό ον, που δεν είναι ούτε ομόθυμο, ούτε αρραγές, πνίγοντας την ύπαρξή της στο εσωτερικό του.
Γι’ αυτούς τους ανθρώπους, το 2015 δεν ήταν απλά μια τραυματική χρονιά. Ήταν το τέλος της αθωότητας, όπου ξαφνικά όλες οι μπροσούρες και τα βιβλία, οι αφίσες, οι πορείες, οι συνελεύσεις, οι κοινότητες υποτιμήθηκαν ραγδαία μπροστά στην ορθολογιστική πρόκληση ενός άμεσου και επιτακτικού «τι να κάνουμε», που περνούσε από κοινοβουλευτικές αποφάσεις, υπουργικές θέσεις, μικροπολιτικές ισορροπίες και διαχειριστικά προγράμματα. Κακά τα ψέματα, η υπόθεση της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, δεν είχε αντίκτυπο μόνο στα μέλη του: εισήγαγε το σύνολο των δυνάμεων του ανταγωνισμού στον πολιτικό στίβο, θυσιάζοντας κάθε παθιασμένη απαίτηση στον βωμό της realpolitik. Ανομολόγητα ή όχι, όλοι απέκτησαν ξαφνικά μια πολύ πιο οξυμένη αίσθηση του τι είναι εφικτό κι ανέφικτο, ποιες είναι οι δυνάμεις του πολιτικού τοπίου, πώς κατασκευάζονται οι συναινέσεις. Αντί αυτή η γνώση να γίνει βέλος στη φαρέτρα, όμως, έγινε ξαφνικά βραχνάς, ένα περιοριστικό πλαίσιο, εκτός του οποίου υπάρχει μόνο το πυρ το εξώτερο της υπερβολής, του ιδεαλισμού, της πολιτικής ανυπαρξίας.
Και δεν σταματάει εκεί. Για πρώτη φορά η κυβερνητική εξουσία απέκτησε τόσο μεγάλη εγγύτητα σε ανθρώπους που τη θεωρούσαν φύσει αδιαφοροποίητη και ξένη ως προς αυτούς. Οι συμπαθείς (ή λιγότερο συμπαθείς) αριστεροί καθηγητές των πανεπιστημίων, οι φιλικοί προς τα κινήματα δημοσιογράφοι και άλλες φιγούρες, που άλλοτε φαίνονταν συστημική παραφωνία, ανελίχθηκαν ξαφνικά στα κυβερνητικά πόστα. Η εξουσία έπαψε να έχει τα αδιαφοροποίητα χαρακτηριστικά, που είχε στις αναλύσεις και τις κριτικές, απέκτησε πρόσωπο και βιογραφικό –που αποτυπώθηκε ιδανικά στο καλοπροαίρετο αστείο που κυκλοφόρησε με την ανάληψη του υπουργείου Οικονομικών από τον Ευκλείδη Τσακαλώτο, απορώντας ποιος θα δίνει πια τα κουπόνια για τα σουβλάκια στο αντιρατσιστικό. Απ’ την πλήρη αποπροσωποποίηση της εξουσίας, γρήγορα φτάσαμε στο άλλο άκρο: η πολιτική έγινε αποτέλεσμα προσωπικοτήτων, θυμικών, ηθών. Η διαχείριση από «καλούς, δικούς μας ανθρώπους» έγινε αντισταθμιστικός παράγοντας στην «κακή, επιβεβλημένη από άλλους» πολιτική και αντίστοιχα η κακή πολιτική σήμαινε προδοσία, αξιακή και ηθική.
Για έναν ύμνο στην ωριμότητα
Σε κάθε στροφή κι αποστροφή των ανταγωνιστικών φωνών, πλέον απαιτείται, κατευθείαν, η διαθεσιμότητα ενός ολοκληρωμένου σχεδίου. Ακόμα και στις επιμέρους πτυχές των ζητημάτων, κάθε αντίδραση αγνοείται πανηγυρικά, αν δεν συμπεριλαμβάνει μια ακριβέστατη χαρτογράφηση των διαδικασιών εφαρμογής της, των δημοσιονομικών στοιχείων της και των συμμαχιών που απαιτεί. Στις εκβολές του 2015, η δημιουργική φαντασία, που διέπει όλες τις στιγμές της παγκόσμιας ιστορίας του ανταγωνιστικού κινήματος, έχει παγιδευτεί στα δίχτυα της πολιτικής, αφήνοντας μια πικρή επίγευση για τα πραγματικά κίνητρα των ανθρώπων που βλέπουμε δίπλα μας κατά καιρούς. Δεν το λέει κανείς, αλλά κυριαρχεί μια καχυποψία: εφεξής, γνωρίζουμε ότι σε όλους ενυπάρχει μια δυνητικότητα, που μπορεί με την κατάλληλη διαμεσολάβηση να τους μετατρέψει σε γραφειοκράτες, διαχειριστές και απολογητές ή αντάρτες, αποστάτες και ανταγωνιστές.
Αν είναι να ψάξουμε, λοιπόν, τις υποσχέσεις στους εαυτούς μας για τον καινούργιο χρόνο, ας αφήσουμε στην άκρη τις αυθυποβολές του ευ ζην. Προτεραιότητα έχει η διάσωση αυτής της άρνησης του εφικτού, που μας έκανε εξαρχής να εμπλακούμε στην κοπιώδη αυτή δραστηριότητα και ο εμπλουτισμός της με την ψυχρή, οδυνηρή γνώση που αποκτήσαμε φέτος, για το πώς δουλεύουν τα πράγματα. Η ιστορία στην οποία προσδοκούμε, δεν είναι μια ιστορία τηλεοπτικών ελιγμών και νομοσχεδίων. Είναι αυτή που συντίθεται από την παρισινή «Έφοδο στον Ουρανό» και το ιταλικό «Τα Θέλουμε Όλα» και μόνο αυτή μπορεί να απαγορεύσει στο 2015 να αποτελέσει τη χρονιά που η δημιουργική μας φαντασία αντικαταστάθηκε από ένα ζοφερό ρεαλισμό του μηδενός. Να αντικατασταθεί η αναλγησία του γήρατος με έναν ύμνο στην ωριμότητα, όπως στο τραγούδι του Φρανκ Σινάτρα, που χάρισε τον τίτλο στο παρόν κείμενο .
