Οσο το άνοιγμα της εξόδου από το περιοριστικό πλαίσιο της πανδημίας θα μεγαλώνει, τόσο θα επιβεβαιώνονται οι φόβοι ότι το πλέγμα των διακρατικών σχέσεων και ισορροπιών, όπως αυτό διαμορφώθηκε μέχρι πρόσφατα, θα αποδειχθεί επικίνδυνα ανεπαρκές στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της υγειονομικής κρίσης στην οικονομία και την κοινωνία σε πλανητική κλίμακα.
Και είμαστε μόνο στην αρχή. Επ’ αυτού, κανείς έγκυρος γνώστης των παγκόσμιων δεδομένων, κανείς σοβαρός αναλυτής δεν διαφωνεί. Όλοι εκκινούν από την παραδοχή –που πλέον τείνει να καταστεί κοινός τόπος— ότι η πρόκληση με την οποία βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη η παγκόσμια κοινότητα, το σοβαρό ενδεχόμενο ενός μέλλοντος εκτός ελέγχου, δεν είναι αποτέλεσμα της ιογενούς πανδημίας. Η υγειονομική κρίση απλώς επιτάχυνε την πορεία πρόσκρουσης με τα αδιέξοδα ενός κόσμου που από καιρό έχει εμπλακεί στη δίνη «μίας τέλειας καταιγίδας οικονομικών, πολιτικών, κοινωνικοοικονομικών και περιβαλλοντικών κινδύνων, που τώρα μεγαλώνουν και εντείνονται», όπως σημειώνει σε πρόσφατο άρθρο του ο γνωστός οικονομολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, Νουριέλ Ρουμπινί.
Ο κόσμος μας έχει εισέλθει εδώ και χρόνια, πολύ πριν από την χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, σε μια διαδικασία μεγάλων τεχνολογικών, οικονομικών, κοινωνικών και πολιτισμικών αλλαγών που επιζητούν νέες παγκόσμιες ισορροπίες, αλλαγές στο παγκόσμιο γεωπολιτικό σκηνικό, ριζική αναδιαμόρφωση του κυριάρχου δυτικού οικονομικού υποδείγματος.
Η ψηφιακή αναταραχή της οικονομίας
Ενός οικονομικού υποδείγματος για τα αντανακλαστικά του οποίου ο καθηγητής Ρουμπινί δεν αισθάνεται ιδιαίτερα αισιόδοξος: «Δυστυχώς, ακόμη και αν η Μεγάλη Ύφεση οδηγήσει σε μία μέτρια ανάκαμψη τύπου U φέτος, μια “Μεγαλύτερη Ύφεση” τύπου L θα ακολουθήσει αργότερα αυτή τη δεκαετία, λόγω δέκα δυσοίωνων και επικίνδυνων τάσεων». Δέκα τάσεων τις οποίες ο διακεκριμένος νεοκεϋνσιανός απαριθμεί με λακωνική ευκρίνεια στο άρθρο του.
Θα σταθούμε ενδεικτικά στην, κατά Ρουμπινί, πέμπτη από αυτές τις «δυσοίωνες και επικίνδυνες» τάσεις. Την τάση της «ψηφιακής αναταραχής της οικονομίας», της αυτοματοποίησης της παραγωγής και, βέβαια, της τηλεργασίας, με αποτέλεσμα εκατομμύρια άνθρωποι να εξωθούνται —μπροστά στην απειλή της ανεργίας— στην υποαπασχόληση, υποαμειβόμενοι και σε διαρκή εργασιακή επισφάλεια, με αποτέλεσμα «το χάσμα στο εισόδημα και τον πλούτο της οικονομίας του 21ου αιώνα θα διευρυνθεί περαιτέρω». Πράγμα που σημαίνει ότι η υποαμειβόμενη εργασία εγχωρίως μπορεί κάλλιστα να δελεάσει τον εγχώριο πλούτο να επιστρέψει οίκαδε, εγκαταλείποντας άλλες περιοχές του πλανήτη με χαμηλό εργασιακό κόστος – ή, όπως κομψότερα το θέτει ο κ. καθηγητής: «Προκειμένου να προφυλαχθούν από μελλοντικά σοκ της εφοδιαστικής αλυσίδας (διάβαζε, αύξηση του κόστους μεταφοράς επί ζημία της κερδοφοριάς…) οι εταιρείες στις προηγμένες οικονομίες θα επαναπατρίσουν την παραγωγή από περιοχές χαμηλού κόστους, σε εγχώριες αγορές που έχουν υψηλότερο κόστος…». Αλλά έτσι, όπως τουλάχιστον το θέτει ο καθηγητής Ρουμπινί, «αντί να βοηθήσουν τους εργαζόμενους στην πατρίδα τους, αυτή η τάση θα επιταχύνει τον ρυθμό της αυτοματοποίησης, ασκώντας καθοδική πίεση στους μισθούς…» — ή, όπως, σε πιο ωμή γλώσσα, θέτει το ζήτημα η κοινή λογική, ασκώντας καθοδική πίεση στην καταναλωτική ζήτηση και, άρα, ανοδική ώθηση στα μεγέθη της αδιάθετης προσφοράς, η οποία θα πρέπει τώρα να αναζητήσει διέξοδο στη διεθνή αγορά, που, όμως, και αυτή θα μαστίζεται από τις ίδιες δυσαρμονίες.
Δυσαρμονίες και αδιέξοδα που ήλθαν να επιτείνουν οι επιπτώσεις της πανδημίας στους δύο αλληλένδετους πυλώνες του κυριάρχου οικονομικού υποδείγματος: την εργασία και την επιχειρηματικότητα.
Οι μεγαλύτερες oικονομίες της Ευρώπης
Με τους εργαζόμενους που βρίσκονται σε καθεστώς αναστολής σύμβασης να ξεπερνούν τα 30 εκατομμύρια στις πέντε μεγαλύτερες οικονομίες της Ευρώπης —Γερμανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία και Ισπανία— οι κυβερνήσεις των χωρών αυτών καταβάλλουν μέρος των αποδοχών τους μέσω προγραμμάτων κρατικής ενίσχυσης, προκειμένου να αποφευχθεί η ανεξέλεγκτη εκτίναξη της ανεργίας στα ύψη – και, άρα, η αβυσσαλέα πτώση της εσωτερικής ζήτησης, με ό, τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται για την επιχειρηματικότητα.
Για τη διάσωση της οποίας επιχειρηματικότητας ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προχωρούν σήμερα σε απονενοημένες κινήσεις, διακινδυνεύοντας τη ρήξη με χθεσινούς εταίρους και περιζήτητους επενδυτές. Ο λόγος για τη Γαλλία και τη Γερμανία, αφενός, και την Κίνα, αφετέρου, την οποία οι δύο ηγετικές δυνάμεις της Ε.Ε. στοχοποιούν τώρα ως τον υπ’ αριθμό ένα κίνδυνο για τις επιχειρήσεις τους, που στερεύουν από κεφάλαια λόγω lockdown και διψούν για επενδυτές.
Η Γαλλία ανακοίνωσε την Πέμπτη την απόφασή της να περιορίσει το όριο ελέγχου από μη ευρωπαίους επενδυτές που αγοράζουν τμήματα μεγάλων γαλλικών επιχειρήσεων από το 25%, όριο που είχε τεθεί σε ισχύ μόλις στις αρχές του έτους, σε 10% μέχρι το τέλος του 2020. Προηγουμένως το όριο ήταν στο 33,33%. Ανάλογες διαθέσεις για αυστηρότερους ελέγχους επί των μη ευρωπαϊκών επενδύσεων είχε ανακοινώσει στις αρχές Απριλίου η Γερμανία. Ο προστατευτισμός, για τον οποίο οι ισχυροί της Ευρώπης μέμφονταν μέχρι πρότινος τις ΗΠΑ του προέδρου Τραμπ, τείνει να γίνει καθεστώς στην Ε.Ε.
Και η απάντηση της Κίνας; Αναμένεται. Και ενδέχεται να μην είναι επιεικέστερη της μεταχείρισης που της επιφυλάσσει τώρα η Ευρώπη. Η δεύτερη παγκόσμια οικονομική δύναμη έχει τουλάχιστον τρία τρισεκατομμύρια λόγους να είναι δυσαρεστημένη – όσους και τα πάνω από 3 τρισ. δολάρια που διαθέτει σε συναλλαγματικά αποθέματα και τα οποία λιμνάζουν αναξιοποίητα. Δεν τους λες και λίγους τρία τρισεκατομμύρια λόγους.
Όσο το άνοιγμα της εξόδου από το περιοριστικό πλαίσιο της πανδημίας θα μεγαλώνει, τόσο θα επιβεβαιώνονται οι φόβοι ότι το πλέγμα των διακρατικών σχέσεων και ισορροπιών, όπως αυτό έχει διαμορφωθεί σήμερα στον πλανήτη, θα αποδειχθεί επικίνδυνα ανεπαρκές στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κρίσης σε πλανητική κλίμακα.
Και είμαστε ακόμη στην αρχή…
Κωστής Γιούργος
