Φωτογραφία: ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΙΤΣΑΡΑΣ / EUROKINISSI
Ακούστηκε λίγο, όχι τόσο όσο θα έπρεπε. Κάποιες μεμονωμένες αντιδράσεις –κι αυτές «πνιγμένες» στον ορυμαγδό των ειδήσεων– και κάποιες φωνές που, σαφώς ειρωνικά, μας …καλωσόριζαν πίσω στη δεκαετία του ‘60. Ο λόγος για κάποια από τα θέματα των πανελλαδικών εξετάσεων τα οποία, ούτε λίγο ούτε πολύ, δεν έκαναν τίποτα άλλο από το να μεταφέρουν –και μάλιστα δις– το κλίμα και την εδραιωμένη πατριαρχική αντίληψη, σε σχέση με την έμφυλη θέση της γυναίκας, με τον πλέον επίσημο τρόπο: στα γραπτά 17χρονων μαθητριών και μαθητών που διαγωνίζονται για την εισαγωγή τους στην ανώτατη εκπαίδευση.
Εξηγούμαστε: στο μάθημα των αρχαίων ελληνικών, διαγωνιζόμενες και διαγωνιζόμενοι κλήθηκαν να αποδείξουν ότι, στο πλαίσιο της ιστορικής γλωσσικής συνέχειας, γνωρίζουν τον ορισμό της λέξης «φερέφωνο» με βάση την ετυμολογική του συγγένεια με το αρχαιοελληνικό ρήμα «φέρω». Και συμπληρώνοντας κενό, έπρεπε να φτιάξουν τη φράση: «Δεν ντρέπεσαι που επαναλαμβάνεις ό,τι σου λέει η γυναίκα σου; Έχεις καταντήσει φερέφωνό της». Ενώ σε άλλο σημείο, για αντίστοιχους λόγους δοκιμασίας γνώσεων, χρησιμοποιήθηκε η φράση: «Στις εκπτώσεις η κόρη μου συνήθως ψωνίζει πολλά φορέματα».
Το πράγμα δεν έμεινε, όμως, μόνο εκεί. Δύο ημέρες μετά, επιλέγεται κείμενο για τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της γυναίκας που εκπροσωπεί την Αρετή και την Κακία. Με τη μεν πρώτη να παρουσιάζεται, μεταξύ άλλων, ως «ευπρεπής, ευπαρουσίαστη, συμβατή με τα κοινωνικώς καταξιωμένα πρότυπα», τη δε δεύτερη «φτιαγμένη με καλλυντικά, έτσι που να φαίνεται πιο λευκή και κόκκινη από το φυσικό της» ή «με ρούχο που άφηνε το μάτι να περάσει άνετα στη λαμπερή νεανική της ομορφιά».
Μια ιστορία κι ένα κείμενο που πάντα γοήτευε τους συντηρητικούς εκπαιδευτικούς κύκλους –η εξωτερική εμφάνιση της γυναίκας και το ηθικό της ποιόν– δύο διαχρονικά στερεότυπα που με γυναίκα, μάλιστα, υπουργό Παιδείας, «αξιωθήκαμε» να δούμε ως θέματα πανελλαδικών.
«Υπερβολές», θα ισχυριζόταν κανείς. «Κάνετε την τρίχα τριχιά», θα μπορούσε να πει κάποιος άλλος. «Μα, τόσο σημαντικό είναι; Μήπως δεν λέγονται αυτές οι φράσεις;», θα αναρωτιόταν ένας τρίτος. Ασφαλώς και λέγονται. Ασχολούμαστε, όμως, ακριβώς επειδή εξακολουθούν να λέγονται και να αναπαράγουν στερεότυπα. Όταν, μάλιστα, οι φράσεις αυτές επιλέγονται και ως θέματα πανελλαδικών, τότε γίνονται ακόμα πιο επικίνδυνες, αφού δείχνουν μια συγκεκριμένη λογική, νοοτροπία και κατεύθυνση. Γιατί ας αναρωτηθούμε, ποιο μήνυμα περνάει σε 17χρονα και 18χρονα παιδιά όταν με τον πιο επίσημο τρόπο έρχονται αντιμέτωπα με μηνύματα σαφούς σεξιστικού περιεχομένου;
Τι θα σκεφτούν, άραγε, τα αγόρια αυτής της ηλικίας όταν καλούνται να απαντήσουν για το αν ντρέπονται να πουν ότι συμφωνούν με τη γνώμη της γυναίκας τους (εμφανέστατη εδώ, εκτός των άλλων, και η ιδιοκτησιακή λογική στη σχέση); Πώς θα ξεφύγουν από το στερεότυπο ότι οι γυναίκες –σε αντίθεση με τους άνδρες– βασικά δεν παράγουν, πάρα μόνο ψωνίζουν; Και πώς θα αποτινάξουν τη στερεοτυπική προσέγγιση που συνδέει την εξωτερική εμφάνιση μιας γυναίκας με τον χαρακτήρα και τους κώδικές της;
Κακά τα ψέματα, ο σεξιστικός λόγος –απροκάλυπτος ή καλυμμένος– δεν είναι ούτε τυχαίος, ούτε αθώος. Αντικατοπτρίζει μια υφιστάμενη πραγματικότητα εξουσιαστικών σχέσεων και ανισοτήτων σε βάρος γυναικών και θηλυκοτήτων. Συνιστά, δε, ένα ιδιαιτέρως «αποτελεσματικό» μέσο αναπαραγωγής των παραδοσιακών πατριαρχικών δομών και των ανισοτήτων, που αυτές οι δομές συνεπάγονται. Αποτελεί άλλοθι και απο-ενοχοποιεί τη βία, καθιστώντας υπόλογο πρωτίστως το θύμα και δευτερευόντως τον θύτη. Κι έχει ενδιαφέρον ότι ενώ, σε γενικές γραμμές, ο ρατσισμός τυγχάνει (ή τουλάχιστον θα έπρεπε να τυγχάνει), ηθικής, κοινωνικής και νομικής απαξίας, ο σεξισμός, ως μια ειδικότερη έκφανση του ρατσισμού, παραμένει εν πολλοίς στο απυρόβλητο.
Στη μεγάλη τους πλειονότητα, γυναίκες και θηλυκότητες τον βιώνουν καθημερινά, είτε με τη μορφή ενός «αθώου» υπονοούμενου, μιας «υπέρμετρης» οικειότητας, «αστείων» και σχολίων για την εμφάνιση, τη συμπεριφορά και την προσωπικότητα. Τον βιώνουν, επίσης, και με πιο κραυγαλέους και κλιμακούμενα επιθετικούς και βίαιους τρόπους. Όμως τόσο η κοινωνία, όσο και η πολιτεία, παραγνωρίζουν την επικινδυνότητα τέτοιων συμπεριφορών, παρόλο που αφορούν και επηρεάζουν τον μισό περίπου πληθυσμό. Υπό αυτές τις συνθήκες, εύλογα και δικαιολογημένα θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί: πόσα από τα άτομα που καθημερινά υφίστανται προσβλητική και εξευτελιστική μεταχείριση λόγω του φύλου τους, έχουν τη δυνατότητα στήριξης και ενδυνάμωσης για να καταγγείλουν τέτοια περιστατικά; Και, τελικά, κρίνοντας από την επιλογή των προς εξέταση θεμάτων στις πανελλαδικές, ποια είναι τα πρότυπα τα οποία επιλέγει η κυβέρνηση της ΝΔ –διά του υπουργείου Παιδείας– να προτάξει στη σημερινή νέα γενιά;
Την ίδια ώρα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο σεξισμός δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τον σεξιστικό λόγο, αλλά είναι αυτός που δυναμιτίζει και «νομιμοποιεί» έναν τέτοιο λόγο. Συνεπώς, η αντιμετώπιση του σεξισμού θα πρέπει να υπερβαίνει μια απλή ρύθμιση απαγόρευσης του σεξιστικού λόγου στο πλαίσιο της πολιτικής ορθότητας, αλλά να εντάσσεται σε μια συνεκτική, ειλικρινή και ουσιαστική προσπάθεια αποδόμησης των έμφυλων στερεοτύπων και καταπολέμησης όλων των μορφών βίας κατά των γυναικών και των θηλυκοτήτων. Η έμφυλη βία, η οποία ταυτόχρονα εδράζεται και αναπαράγει στερεότυπα σχετικά με τους ρόλους των φύλων, δεν είναι μόνο γυναικεία υπόθεση, καθώς θέτει υπό αμφισβήτηση την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και πλήττει τον ίδιο τον αξιακό πυρήνα του κράτους δικαίου. Συνεπώς, η πρόληψη και η καταπολέμησή της, αποτελεί πρόκληση για κάθε πολιτεία που θέλει να προσδιορίζεται ως δημοκρατική και για κάθε κοινωνία που θέλει να είναι ανθρώπινη και συμπεριληπτική.
Όταν, λοιπόν, από καθέδρας ρωτάς «δεν ντρέπεσαι που επαναλαμβάνεις ό,τι σου λέει η γυναίκα σου; Έχεις καταντήσει φερέφωνό της», έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε στην υποκρισία των προθέσεων και των διακηρύξεών σου σε ό,τι έχει να κάνει με την ισότητα, τη συμπερίληψη, την ισοτιμία.
