Φώντας Λάδης «Ντα Ζβιντάνιγια. Σελίδες μέσα στο χρόνο», εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 2024
Ο ακάματος Φώντας Λάδης (Σπάρτη, 1943) έχει γράψει ποίηση, πεζογραφία, ταξιδιωτικό, πολιτικό και ιστορικό δοκίμιο, θέατρο, βιβλία για παιδιά. Ποιήματά του μελοποιήθηκαν από τον Μίκη Θεοδωράκη (Γράμματα από τη Γερμανία), τον Μάνο Λοΐζο και άλλους συνθέτες, ενώ εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε εφημερίδες, μεταξύ αυτών στη Δημοκρατική Αλλαγή (πριν από τη δικτατορία των συνταγματαρχών) και τον Ριζοσπάστη. Το βιβλίο του «Ντα Ζβιντάνιγια – Σελίδες μέσα στο χρόνο» (Ντα Ζβιντάνιγια σημαίνει στο επανιδείν) περιέχει εντυπώσεις και μαρτυρίες από την παραμονή του στη Μόσχα στις αρχές της δεκαετίας του ’80, δύο συνεντεύξεις του με σοβιετικούς επιστήμονες –στον τομέα της γλωσσολογίας– και ένα Υστερόγραφο με ένα (μεταθανάτιο) γράμμα του στον Μάνο Λοΐζο, καθώς και μεταφρασμένα από τον ίδιο ρώσικα τραγούδια.
Απολύτως κατατοπιστικός είναι ο πρόλογος (με τίτλο «Αντί για πρόλογο»), όπου ο συγγραφέας σημειώνει ότι εδώ και καιρό σκεφτόταν την έκδοση ενός βιβλίου στο οποίο θα συγκεντρώνονταν όλα τα κείμενά του που αφορούσαν τη Σοβιετική Ένωση. Πρόκειται για άρθρα και ανταποκρίσεις που γράφτηκαν σαν απόηχοι τριών ταξιδιών του στη Μόσχα, το Λένινγκραντ, το Κίεβο και το Λβοφ, αλλά και στο Ταλίν της Εσθονίας το 1980, 1982 και 1983.
Η επέτειος των 100 χρόνων από τον θάνατο του Λένιν (1924) ήταν μια καλή ευκαιρία για τον συγγραφέα να συγκεντρώσει τα σχετικά κείμενα, ώστε να διαπιστώσει αν μπορούσαν να ενδιαφέρουν τον σημερινό αναγνώστη, τριάντα περίπου χρόνια από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Μολονότι, διαβάζουμε, είχε αρχίσει μια φθίνουσα πορεία της χώρας, όχι εύκολα ορατή, κανένας δεν μπορούσε να προβλέψει πού θα οδηγούσε η αυξανόμενη «γραφειοκρατικοποίηση» και η μη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη των βασικών αποφάσεων.
Μολονότι θεωρεί ότι οι απόψεις του για την τότε Σοβιετική Ένωση που γνώρισε ως επισκέπτης και ως σπουδαστής της ρωσικής γλώσσας στο Ινστιτούτο Πούσκιν της Μόσχας ήταν σε κάποια σημεία τους ωραιοποιημένες, ο Λάδης τονίζει ότι στη ματιά του εκείνης της εποχής υπήρχε διάχυτη η αίσθηση της «εκπληρωμένης ιδανικής, κομμουνιστικής κοινωνίας». Από εκείνα που είδε καταγράφουμε τα άπειρα αγάλματα του Λένιν σε όλη την ΕΣΣΔ, τις φωτογραφίες των πολιτών οι οποίοι διακρίθηκαν στον τομέα που εργάζονταν και αναρτήθηκαν δημοσίως σε διάφορα σημεία των πόλεων, τις ατέλειωτες ουρές στην Κόκκινη Πλατεία για να μπουν στο Μαυσωλείο του Λένιν, την τεράστια εκδοτική κίνηση, τα πάμφθηνα βιβλία, τη Λέσχη των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στη Μόσχα.
Στο κείμενο «Τι σημαίνει φοιτητής στη Σοβιετική Ένωση», ο συγγραφέας αφηγείται τις εντυπώσεις του από τους Έλληνες φοιτητές, τονίζοντας πως η ζωή τους ήταν εντατική αλλά χωρίς άγχος, η παρακολούθηση των μαθημάτων υποχρεωτική, σε περίπτωση απουσιών μειωνόταν η υποτροφία και στην κακή απόδοση χανόταν το δικαίωμα της φοίτησης – τον πρώτο χρόνο τους μάθαιναν εντατικά τη ρωσική γλώσσα. Στο κείμενο «Στον άπειρο κόσμο του σοβιετικού βιβλίου» μαθαίνουμε πως αυτό που αμέσως πρόσεχε ο επισκέπτης στην ΕΣΣΔ ήταν η αγάπη των ανθρώπων για το βιβλίο. «Παντού διαβάζουν», γράφει ο Λάδης. Ειδικά, από τα μοσχοβίτικα βιβλιοπωλεία που φτάνουν τα 200, μεγάλα και μικρά, πωλούνταν γύρω στα 70 εκατομμύρια βιβλία το χρόνο, ενώ βρίσκονταν στη διάθεση του αγοραστή περίπου 150 χιλιάδες τίτλοι. Υπήρχαν ακόμα κιόσκια με βιβλία στους σταθμούς του μετρό, στους δρόμους, στα πάρκα, στις πλατείες, στα πανεπιστήμια, στα εργοστάσια και στις επιχειρήσεις. Εκτός από βιβλία οι άνθρωποι διάβαζαν και εφημερίδες, μόνο στη Μόσχα των οκτώ εκατομμυρίων κατοίκων κυκλοφορούσαν 30 εφημερίδες, πανενωσιακές ή της πόλης, οι οποίες πουλούσαν καθημερινά 4 εκατομμύρια αντίτυπα.
Βεβαίως, «το βιβλίο αυτό δεν μπορεί να αποτελέσει ένα θεωρητικό εγχειρίδιο για τη Σοβιετική Ένωση», όπως διαβάζουμε στον πρόλογο. Απλώς, περιέχει τις απόψεις του συγγραφέα για συγκεκριμένες καταστάσεις που πρόλαβε αλλά και που ταυτόχρονα επεδίωξε να δει. Παράλληλα δίνει ορισμένα άγνωστα στοιχεία για σημαντικούς τομείς της κοινωνικής ζωής στη Σοβιετική Ένωση στον χώρο του πολιτισμού, της κοινωνικής πρόνοιας και, ανάμεσα στ’ άλλα, της φροντίδας για το παιδί.
Σε αυτό υπάρχουν πολλές φωτογραφίες του Φώντα Λάδη στη Μόσχα και αλλού, μόνος του ή μαζί με άλλους, που κατά κάποιο τρόπο αποτελούν τεκμήρια μιας ιδιαίτερης προσωπικής στιγμής της ζωής του συγγραφέα και πειστήρια μιας εποχής που έχει περάσει οριστικά. Υπάρχουν επίσης φωτοτυπίες εντύπων με δημοσιεύματά του, γελοιογραφίες Σοβιετικών σκιτσογράφων και, όπως ήδη είπαμε, πέντε ρώσικα τραγούδια, μεταφρασμένα από τον ίδιο.
Σημαντική είναι η επισήμανση του συγγραφέα ότι, ενώ στα άρθρα και τις ανταποκρίσεις του από την ΕΣΣΔ το προσωπικό στοιχείο δεν είχε κατ’ αρχήν θέση, «χωρίς τα βιώματα και τα συναισθήματα πάντα κάτι λείπει, πολύ ουσιαστικό, από την κατανόηση της πραγματικότητας». Γι’ αυτό και στον πρόλογο σκιαγραφεί όλα εκείνα τα πρόσωπα που γνώρισε και τις προσωπικές στιγμές που βίωσε στα ταξίδια του και ιδιαίτερα στην πεντάμηνη παραμονή του στη σοβιετική πρωτεύουσα, και που όλα αυτά μαζί συμμετέχουν ισότιμα τελικά στο υλικό αυτού του βιβλίου.
