Ο νόμος 5129/2024 για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, σε ισχύ από την 1η Φεβρουαρίου 2025, έρχεται να επιβάλει ένα νέο παράδειγμα στην οργάνωση, τη δομή και τη λειτουργία των υπηρεσιών στην ψυχική υγεία και τις εξαρτήσεις. Στο πεδίο των εξαρτήσεων, επιβάλλει μια γιγαντιαία διοικητική αναδιάρθρωση. Ο ΟΚΑΝΑ, το ΚΕΘΕΑ, το 18 Άνω, η Αργώ, ο Ιανός, ο Διάπλους, καταργήθηκαν και συγχωνεύθηκαν σε έναν ενιαίο οργανισμό, τον ΕΟΠΑΕ. Από την πρώτη στιγμή καταργήθηκαν τα σύμβολα και τα ονόματα με τα οποία ήταν γνωστά και λειτουργούσαν οι δομές, προσφέροντας υπηρεσίες ανάλογα με την θεραπευτική τους πρόταση και τον διακριτό τρόπο λειτουργίας τους. Καταργήθηκε με έναν νόμο και το πολύμορφο τοπίο στις εξαρτήσεις που είχαν διαμορφώσει αυτές οι δομές, με καθημερινή δουλειά κοντά στις τοπικές κοινωνίες και τους ανθρώπους με προβλήματα εξάρτησης.
Η ιστορική διαδρομή των θεραπευτικών παρεμβάσεων στις εξαρτήσεις μετράει πάνω από 40 χρόνια προσπάθειας, μετεξελίξεων, διαλόγου στο πεδίο. Αποτελεί ένα από τα λίγα δείγματα σχετικά αυτόνομης δημόσιας λειτουργίας σε μια συγκεντρωτική χώρα, το αποτέλεσμα της οποίας ήταν η ύπαρξη μια βεντάλιας δομών όπου μπορούσε κανείς να βρει τη διαδρομή που του ταιριάζει για να αναμετρηθεί με το πρόβλημα εξάρτησης που αντιμετώπιζε.
Οι αφετηρίες των δομών αυτών ήταν εγγεγραμμένες στο μεγάλο ρεύμα της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, της αποασυλοποίησης και του αποστιγματισμού των μεταπολεμικών κοινωνιών. Ακολουθούσαν την ιστορική πορεία αυτού του ρεύματος, διαμορφώνοντάς το ταυτόχρονα: προσδίδοντας συγκεκριμένη ταυτότητα σε κάθε προσπάθεια, οργάνωση και λειτουργία που αντιστοιχούσε στην κάθε θεραπευτική πρόταση και κάνοντας τους/τις εργαζόμενους/ες συμμέτοχους στη φιλοσοφία και την κουλτούρα της καθεμιάς από αυτές. Αυτές οι ιστορικές διαδρομές ταίριαζαν απόλυτα με την ιδιαιτερότητα του φαινομένου των εξαρτήσεων, την πολυπλοκότητα των διαδρομών που ακολουθούν οι άνθρωποι εντός του και των διαφοροποιημένων αναγκών για υπηρεσίες που διαμορφώνονται εξαιτίας αυτής ακριβώς της πολυπλοκότητας.
Οι εξαρτήσεις δεν είναι ιατρικό πρόβλημα, δεν αποτελούν ζήτημα ψυχικής υγείας, ούτε αποτέλεσμα κοινωνικών μηχανισμών. Είναι όλα αυτά μαζί ταυτόχρονα και με διαφορετικό τρόπο συμπλεκόμενα, ανάλογα με την περίπτωση. Οι εξαρτήσεις είναι επίσης πολλές: από νόμιμες και παράνομες ψυχοδραστικές ουσίες, από φάρμακα, από συμπεριφορές με ή χωρίς την εμπλοκή ουσιών, από νέα σκευάσματα που φτιάχνει κανείς σπίτι του. Η οικονομική κατάσταση, η κοινωνική και πολιτισμική τάξη, επηρεάζουν καθοριστικά την απτή πραγματικότητα της εξάρτησης: η ταξική διάσταση του φαινομένου είναι καίριας σημασίας. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση των εξαρτήσεων οφείλει να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα και τα κοινωνικά προβλήματα που τροφοδοτεί και την τροφοδοτούν.
Σήμερα, ο νόμος που καταργεί όλες τις δομές και τις συνενώνει σε ένα γιγαντιαίο διοικητικό σχήμα απαντά με λάθος τρόπο σε λάθος πρόβλημα. Οι δομές στο πεδίο δεν είχαν προβλήματα διοίκησης, πόσο μάλλον ενιαίας υδροκέφαλης κεντρικής διοίκησης εξ Αθηνών. Αντίθετα, η χώρα και ιδίως η περιφέρεια, είχαν ανάγκη από περισσότερες, αποκεντρωμένες και διαφοροποιημένες δομές που θα κάλυπταν τις τοπικές ανάγκες, εκεί που ζουν οι άνθρωποι, και με την ενεργό συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Τα Κέντρα Πρόληψης, ίσως το πιο κοντινό παράδειγμα αποκεντρωμένης παροχής υπηρεσιών στις εξαρτήσεις, μένουν εκτός του νέου διοικητικού σχήματος με μετέωρη τη διασφάλιση της λειτουργίας τους από τη μια, αποκόβοντας τον νέο υπεροργανισμό από τον σημαντικότατο βραχίονα άσκησης πολιτικής για τις εξαρτήσεις από την άλλη: την πρωτοβάθμια πρόληψη.
Ο νέος, ενιαίος, κεντρικός οργανισμός είναι απίθανο να απαντήσει στις πολλαπλές και διαφοροποιημένες ανάγκες των πολιτών με προβλήματα εξάρτησης γιατί, με τη δημιουργία του ήδη, έχει καταργήσει τα μέσα για να ασκήσει τέτοιου είδους πολιτική: τις δομές που το έκαναν πράξη επί τέσσερις δεκαετίες. Όντας υποκείμενο χωρίς ιστορική εμπειρία, εργασιακή κουλτούρα, επιστημονική και θεραπευτική ταυτότητα, για να υπάρξει και να λειτουργήσει, θα πρέπει να οικοδομήσει τις δικές του, καταλύοντας την πολυμορφία, τη διεπιστημονικότητα, την εγγύτητα με τους εξυπηρετούμενους, το δικαίωμά τους στην επιλογή θεραπείας: όλο το κοινωνικό κεφάλαιο που δημιουργήθηκε στη μεταπολιτευτική διαδρομή των παρεμβάσεων για τις εξαρτήσεις.
Η υπεράσπιση της ιστορικής διαδρομής των δομών απεξάρτησης στη χώρα είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουμε να προσφέρουμε σήμερα στους πολίτες με προβλήματα εξάρτησης και στην κοινωνία.
