Νίκος Γραικός, «Αναστοχασμός», εκδόσεις Συρτάρι, 2025
Η νουβέλα του Νίκου Γραικού «Αναστοχασμός», μια αξιόλογη σύνθεση στοχασμού, εμπειρίας και αφήγησης, όπου το προσωπικό και το συλλογικό συμπλέκονται συνεχώς, συνιστά πραγματική σπουδή για την υπαρξιακή κρίση και τη λυτρωτική δύναμη της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Σε έναν κόσμο που δυναστεύεται από την υπερπληροφόρηση, ο συγγραφέας προκρίνει τη φόρμα της δραστικής αφαίρεσης, παραδίδοντας ένα κείμενο όπου η απουσία ονομάτων, χώρου και χρόνου λειτουργεί ως μεγεθυντικός φακός της ανθρώπινης συνείδησης.
Η συστηματική αποφυγή των ονομάτων δεν αποτελεί απλή υφολογική επιλογή, αλλά συνειδητή αφαίρεση της ταυτότητας που αποσκοπεί στην ανάδειξη του ουσιώδους. Ο κεντρικός ήρωας, ένας καθηγητής, πιεσμένος από εσωτερική ανάγκη φεύγει από το σπίτι του, ταξιδεύει, στοχάζεται, επιστρέφει. Θα μπορούσε να είναι ο οποιοσδήποτε. Δεν προσδιορίζεται από το όνομα του αλλά από το βιωματικό του τέλμα και την εσωτερική του κόπωση. Η επιλογή αυτή του συγγραφέα προσδίδει στο έργο μια καθολικότητα. Ο ήρωας μετουσιώνεται στον αρχετυπικό μέσο άνθρωπο που ασφυκτιά κάτω από το βάρος των κοινωνικών συμβάσεων και της καθημερινής φθοράς.
Αντίστοιχα, ο χώρος και ο χρόνος ακολουθούν αυτή την αφαιρετική γεωμετρία. Η «άλλη πόλη» και το «ξενοδοχείο» λειτουργούν ως «μεταίχμια», ως χωρικές παρενθέσεις στην κανονικότητα. Το ξενοδοχείο, ειδικότερα, ένας χώρος χωρίς προσωπική ιστορία, είναι ιδανικό πεδίο εσωτερικής ανασύνταξης. Εκεί, ο καθηγητής αποδεσμεύεται από τους κοινωνικούς του ρόλους και καθίσταται παρατηρητής του εαυτού του, μακριά από τη γνώριμη πιεστική πραγματικότητα.
Το βιβλίο κινείται σε τρεις άξονες: Η μνήμη ως ευθύνη (κεφ.1-5), Οι μικρές αποφάσεις, οι ματαιώσεις και οι σιωπές (κεφ. 6-11), Η γραφή ως στάση ζωής απέναντι στον κόσμο (κεφ. 12-15).
Το μόνο πλάσμα με όνομα σε ολόκληρο το βιβλίο είναι ο Φλας, το μικρό χαμένο σκυλάκι που βρίσκει ο ήρωας στο πάρκο. Μια ενδιαφέρουσα σημειολογική ανατροπή και ένα ευφυές διακειμενικό παιχνίδι με το έργο της Βιρτζίνια Γουλφ. Ο Φλας γίνεται ο συναισθηματικός καταλύτης της αφήγησης. Ο ήρωας παίρνει το σκυλάκι μαζί του, το κοιμίζει στο κρεβάτι του, νιώθει τη ζεστασιά του άλλου πλάσματος δίπλα του. Η ζωή εισβάλει ξανά στον αποστειρωμένο χώρο της μοναξιάς του.
Η μοιραία αυτοχειρία της Γουλφ παραπέμπει στην ψυχική επιβάρυνση του ήρωα ο οποίος μέσω του μικρού Φλας ανευρίσκει το δικό του νήμα επασύνδεσης με τη ζωή. Ο Φλας κατευνάζει τα εσωτερικά του αδιέξοδα, αναγκάζει τον ήρωα να υπερβεί την εσωστρέφειά επωμιζόμενος την ευθύνη του «άλλου» προσφέροντάς του έτσι απρόσμενα έναν σκοπό ύπαρξης και την συνεπακόλουθη εκδήλωση της κρυμμένης τρυφερότητάς του.
Το κείμενο διαγράφει μια διαλεκτική πορεία ανάμεσα στις δύο έννοιες του τίτλου. Ο Στοχασμός αποτελεί την πρωταρχική κατάσταση: είναι η παθητική ενατένιση της πίεσης, η μοναξιά των ανώνυμων καφέ, η διαπίστωση του υπαρξιακού κενού. Ο Αναστοχασμός, αντιθέτως, πυροδοτείται από την πράξη και την αλληλεπίδραση. Η αναζήτηση της ιδιοκτήτριας του σκύλου και η συνακόλουθη συνάντηση μαζί της αποτελούν τη ρηξικέλευθη έξοδο από τον εγκλεισμό του «εγώ» προς την ετερότητα του «εμείς».
Η εμπιστοσύνη που του επιδεικνύει η ανώνυμη ιδιοκτήτρια συνιστά την κλείδα της λύτρωσης. Σε μια πόλη χωρίς όνομα δύο άγνωστοι συγκλίνουν μέσω ενός επώνυμου μικρού σκύλου. Η αναπάντεχη ανθρώπινη επαφή λειτουργεί θεραπευτικά· ο καθηγητής συνειδητοποιεί ότι η ικανότητά του για προσφορά και επικοινωνία παραμένει αλώβητη, παρά τις χρόνιες ματαιώσεις της ζωής του.
Η επιστροφή του ήρωα στην εστία του και στον δεσμό του συνιστά την κορύφωση του έργου. Δεν πρόκειται για μια ηττοπαθή παλιννόστηση στη συνήθεια, αλλά για μια συνειδητή επανατοποθέτηση απέναντι στο πεπρωμένο του. Ο ήρωας επανέρχεται έχοντας ολοκληρώσει τον κύκλο του αναστοχασμού. Η πρόσκαιρη απόδραση στο ξενοδοχείο υπήρξε το αναγκαίο «καθαρτήριο» στάδιο, ώστε να δύναται πλέον να αντικρίσει τη ζωή του όχι ως δεσμωτήριο, αλλά ως πεδίο συνειδητής επιλογής.
Ο Νίκος Γραικός, με γραφή λιτή, ακριβή, με την εσωτερική μελωδικότητα ενός slow legato χρησιμοποιεί με φειδώ οτιδήποτε καλολογικό και μόνο για τους απόλυτα αναγκαίους χαρακτηρισμούς και εξελίσσει μεθοδικά τη δράση του αποφορτίζοντας τις εξάρσεις έτσι ώστε να μην υποδηλώνουν συναισθηματική αποστασιοποίηση αλλά ψυχική ευγένεια και κοινωνική ευαισθησία.
Με τον τρόπο αυτό αποδεικνύει ότι η λογοτεχνία δεν απαιτεί πληθωρικότητα για να ψηλαφήσει τα μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα. Ο «Αναστοχασμός» υπενθυμίζει ότι η ουσία της ύπαρξης εδράζεται στις σπάνιες εκείνες στιγμές που επιλέγουμε να «δούμε» πραγματικά τον Άλλον. Ένα έργο που τιμά τη μικρή φόρμα και προκαλεί στον αναγνώστη έναν βαθύ, προσωπικό αναστοχασμό.
