Σωτήρης Βαλντέν, «Δικτατορία, αντίσταση, Αριστερά», εκδόσεις Θεμέλιο, 2025
Σε λίγους μήνες θα υποδεχθούμε το έτος όπου θα κλείνουν εξήντα χρόνια από την επιβολή της δικτατορίας και εύλογα αναμένεται να οργανωθούν συνέδρια, να γίνουν εκδόσεις, να γραφτούν αναλύσεις και άρθρα. Η δικτατορία είναι ένα βαρύ ιστορικό γεγονός. Το βιβλίο του Σωτήρη Βαλντέν μάς προετοιμάζει διότι περιλαμβάνει μια συλλογή άρθρων, γραμμένα την τελευταία δεκαετία, με θέμα, άμεσα ή έμμεσα, τη δικτατορία, την αντίσταση και την Αριστερά. Τα κείμενα αφορούν την Αριστερά, τη διάσπαση του ΚΚΕ και τις περιπέτειες του ΚΚΕ εσωτερικού και συνιστούν μια σε βάθος ματιά από έναν άνθρωπο που ως αγωνιστής κατά της δικτατορίας έζησε ενεργά τα γεγονότα και μετά, ως επιστήμονας, τα μελέτησε.
Η δικτατορία
Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου καταλαμβάνουν τα άρθρα για τη δικτατορία. Τα περισσότερα είναι αδημοσίευτα, από παρεμβάσεις σε παρουσιάσεις βιβλίων για την αντίσταση ή γραμμένα στη μνήμη κάποιων. Διότι και οι αποχαιρετισμοί –για τον Ξενοφώντα Γιαταγάνα, τον Σταύρο Τσακιράκη– μνημονεύουν τους ρόλους των νεκρών συντρόφων αυτή την περίοδο. Ακόμα περιλαμβάνονται ομιλίες του για τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη και τον Θόδωρο Μαλικιώση. Απ’ όλο αυτό το υλικό, όπως και από την εμπλοκή του στην αντιστασιακή τακτική του κόμματος όπου ήταν ενταγμένος, του ΚΚΕ Εσωτερικού, απορρέουν και οι απόψεις του γι’ αυτή την περίοδο. Κυρίως για την αντίσταση των φοιτητών.
Η πιο επισταμένη ματιά για την αντίσταση βρίσκεται στην ομιλία για το βιβλίο του Κωστή Κορνέτη, (Τα παιδιά της δικτατορίας, εκδόσεις Πόλις, 2015). Σε συνδυασμό και με τις άλλες παρεμβάσεις, ιδίως τις μνήμες, μπορούμε να συνοψίσουμε τα εξής για τις απόψεις του Βαλντέν: Πρώτον, αποκαθιστά την αξία των παράνομων οργανώσεων για την αποτελεσματικότητα της αντίστασης και τον ρόλο των κομμουνιστικών κομμάτων που είχαν και τη μεγαλύτερη συμβολή. Εξαίρει και την τοποθέτηση του Κορνέτη που δεν κάνει το λάθος να αντιπαραθέτει το αυθόρμητο κίνημα με την οργανωμένη αντίσταση που συμπεριλαμβάνει όχι μόνο τα ΚΚ αλλά τις πολιτικές δυνάμεις συνολικά. Σ’ αυτό τον μύθο παραθέτει την άποψή του ότι «σήμερα είναι της μόδας να σβήνουμε τις θετικές σελίδες του κομμουνισμού και να ξεχνάμε ακόμη και το δικό μας κομμουνιστικό παρελθόν».
Δεύτερον, αποκαθιστά το βάρος της αντίστασης στην πτώση της δικτατορίας. Καταρχάς αριθμητικά, απαντώντας σ’ αυτούς που μιλούν για μερικές εκατοντάδες αντιστασιακούς. Είναι πολλές χιλιάδες, σημειώνει, και πρέπει να συμπεριλάβουμε τους εξόριστους, όσους βασανίστηκαν, όσους στο εξωτερικό είχαν στέρηση διαβατηρίου κ.τ.λ. Ειδικά για το Πολυτεχνείο, το οποίο, σημειώνει ότι καλώς «γιορτάζεται», καλώς έχει ανακηρυχθεί σε «οιονεί» εθνική γιορτή, υποστηρίζει ότι «είχε τεράστια αξία και συμβολή, στένεψε πάρα πέρα την πολιτική βάση της δικτατορίας … όμως την έριξε η αποτυχία του πραξικοπήματος του Ιωαννίδη στην Κύπρο».
Τρίτον, αναφέρεται διεξοδικά στον ρόλο των ΚΚ για το Πολυτεχνείο. Σημειώνει τον διχασμό εντός του ΚΚΕ. Για το ΚΚΕ εσωτερικού αναφέρει ότι ποτέ δεν κατήγγειλε την εξέγερση. «Η γραμμή του Ρήγα που από κοινού με την αντι-ΕΦΕΕ υποστήριζαν τη συντεταγμένη αποχώρηση ηττήθηκε όμως την Παρασκευή». Αντιπαρατίθεται στη φιλολογία πως τα δύο ΚΚ ήταν αντίθετα στην εξέγερση. «Ας θυμίσω», σημειώνει, «πως τα στελέχη του Ρήγα και της αντι-ΕΦΕΕ πρωτοστάτησαν στα γεγονότα».
Τέταρτον, σημαντικό, αναφέρεται στη νεανικότητα και τη σημασία της ως παράγοντα, τότε. Όχι μόνο για το πώς εκλαμβανόταν η αντίσταση αλλά για το πώς υιοθετούσαν τον κομμουνισμό, τον μαρξισμό. Μετέπειτα στάσεις απόρριψης ή υπέρβασης του κομμουνισμού, σημειώνει, δεν αποκρύβουν την αλήθεια ότι οι ίδιοι άνθρωποι που έκαναν κριτική από τ’ αριστερά του ΚΚΕ εσωτερικού, ήταν υπέρ της δικτατορίας του προλεταριάτου και ήπια φιλοσοβιετικοί. Περιλαμβάνει και άγνωστα στοιχεία για τη δημιουργία της ΚΟΣ (Κομμουνιστική Οργάνωση Σπουδαστών) και την ανασυγκρότηση, μετά τα κτυπήματα του Ρήγα.
Διαμάχη για τις «ρωγμές»
Παρέμβασή του, αδημοσίευτη, σε εκδήλωση των ΑΣΚΙ και του ΕΙΕ (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών) αναφέρεται στη διαμάχη (1972-1974) στο ΚΚΕ ΕΣ. για την τακτική στην αντίσταση. Στην πραγματικότητα αφορά τη στάση του κόμματος για τη «φιλελευθεροποίηση». Μ’ άλλα λόγια πόσο και πώς το κόμμα εκμεταλλεύεται τα νόμιμα περιθώρια δράσης, τις «ρωγμές» του καθεστώτος. Πολύ σοβαρό θέμα που αφορούσε όλη την αντίσταση. Βαθμιαία διαμορφώθηκαν δύο απόψεις που η μεν στο εσωτερικό υποστήριζε ότι πρέπει οι «ρωγμές» να αξιοποιηθούν και ότι οι δε, στο εξωτερικό, το υποτιμούν και είναι υπέρ της δυναμικής σύγκρουσης. Οι δε έξω, χωρίς να απορρίπτουν την αξιοποίηση των νόμιμων δυνατοτήτων, κατηγορούσαν στελέχη στο εσωτερικό ότι ενσωματώνονταν στη νόμιμη δράση υποτιμώντας την παράνομη οργάνωση.
Η αλληλεγγύη προς τη δημοκρατική Ελλάδα
Από το ευρύ κίνημα αλληλεγγύης και συνδρομής στην αντίσταση στην Ελλάδα που αναπτύχθηκε στη Δυτική Ευρώπη και σε ΗΠΑ-Καναδά, ο συγγραφέας αναφέρεται στη Σκανδιναβία, ειδικότερα στη δράση του Νορβηγού Άρνε Τρέχολτ. Η αφήγηση αποκαλύπτει τις παραλυτικές αντιπαραθέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων, τα διαφορετικά πολιτικά τους σχέδια για το πώς θα πέσει η χούντα κ.τ.λ. Μια προσπάθεια, σε ανώτατο επίπεδο, στη Νορβηγία να δημιουργηθεί ένα είδος εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης -κάτι ίσως μη ώριμο, σημειώνει- απέτυχε από την αντίδραση του Ανδρέα Παπανδρέου.
Η συμβολή του Α. Τρέχολτ είναι ομολογουμένως μεγάλη στη Σκανδιναβία. Ωστόσο η κατηγορία και καταδίκη του για κατασκοπία υπέρ της ΕΣΣΔ εγείρει ερωτηματικά. Ο Σ. Βαλντέν, που για μια περίοδο έζησε στη Σουηδία, συμπεραίνει ότι και μόνο από όσα παραδέχεται ο Τρέχολτ «προκύπτει τουλάχιστον μια απίστευτη επιπολαιότητα, μη συμβατή με την πολιτική του ωριμότητα». Αυτό βέβαια δεν αναιρεί τη συμβολή του στην αντίσταση.
Δικτατορία στο περιβάλλον του ψυχρού πολέμου
Πολύ ενδιαφέρον έχει το κεφάλαιο για τη σχέση της δικτατορίας με τις χώρες με κομμουνιστικά καθεστώτα, θέμα ανεπαρκώς μελετημένο, αν εξαιρέσουμε δουλειές του συγγραφέα (Παράταιροι εταίροι, εκδόσεις Πόλις, 2009). Ως θέμα δεν περιορίζεται στις διπλωματικές και οικονομικές σχέσεις τους. Επηρέασαν βαθύτατα τη στάση των ελλήνων κομμουνιστών έναντι της ΕΣΣΔ. Καθόρισε όμως και τις τοποθετήσεις όταν έγινε η διάσπαση του ΚΚΕ το 1968. Στην παρανομία, βλέπαμε κυρίως την ιδεολογική πτυχή και ως στάση συντρόφων ήταν ακατανόητη. Βαθμιαία έγινε διαφωνία και αντιπαράθεση.
Ωστόσο, όπως λέει και ο Σωτήρης, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η «θερμή» σχέση με τη χούντα εντάσσεται, καταρχάς, στους διεθνείς γεωπολιτικούς σχεδιασμούς. Των ΗΠΑ, που υλοποιούσε την πολιτική «κτισίματος γεφυρών» και ανάπτυξης σχέσεων με τις ανατολικές χώρες για αυτονόμηση – αποσταθεροποίησή τους. Της ΕΣΣΔ, διότι εργαζόταν για την επιτυχία της Πανευρωπαϊκής Διάσκεψης για την Ασφάλεια. Εξαίρεση της Ελλάδας (Ισπανίας, Πορτογαλίας) θα έθετε ζήτημα και κομμουνιστικών δικτατοριών. Κάποιες χώρες μελετούσαν και την προοπτική «νασερικής στροφής» της χούντας! Μια επιστολή του Ζίφκωφ προς τον Μπρέζνιεφ, (9/1973) είναι χαρακτηριστική και φυσικά ακραία ανήθικη.
Ισοζυγισμένη είναι η ανάλυση των σχέσεων δικτατορίας και ΗΠΑ. Αναφέρει ευθύνες για την κυοφορία της, άρα έμμεσα και την εκδήλωσή της, αλλά κυρίως την υποστήριξή της μετά και την ένταξή της στη δική τους πολιτική. Οι ευθύνες των ΗΠΑ είναι μεγάλες, εξ ου και η έκφραση συγγνώμης από τον Κλίντον όταν επισκέφθηκε την Αθήνα.
Το βιβλίο κλείνει με μία ενδιαφέρουσα ανάλυση για το βαλκανικό «1989», δηλαδή την κατάρρευση των καθεστώτων του υπαρκτού «σοσιαλισμού» στα Βαλκάνια. Ο συγγραφέας είναι βαθύς γνώστης γενικά των εξελίξεων στις ανατολικές χώρες με πολλές δημοσιεύσεις.
