Παρατηρήσεις σχετικά με τη στάση του ΚΚΕ για το γάμο και την τεκνοθεσία στα ομόφυλα ζευγάρια
Πριν λίγες βδομάδες, το ΚΚΕ καταψήφισε επί της αρχής το νομοσχέδιο για την επέκταση του γάμου και της τεκνοθεσίας στα ομόφυλα ζευγάρια. Επιχειρώντας να δικαιολογήσει αυτή τη στάση, η πρόσφατη απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ1 αναφέρει μεταξύ άλλων ότι ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριών «θεσμοθετεί τη διπλή γονική μητρότητα ή διπλή γονική πατρότητα αντίστοιχα. Η έννοια της διπλής ομόφυλης γονεϊκότητας στην ουσία αποκόπτει την έννοια της γονικής ευθύνης από την αντικειμενική κοινωνική και βιολογική βάση της» (η υπογράμμιση στο πρωτότυπο). Προκαλεί εντύπωση η αναγωγή ενός σύνθετου ιστορικού και κοινωνικού φαινομένου, της γονεϊκής ευθύνης αλλά και της ίδιας της οικογένειας, σε μια απροσδιόριστη «βιολογική βάση».
Βιολογικός αναγωγισμός
Ξαναδιαβάζοντας το εμβληματικό έργο του Ένγκελς2, βλέπουμε μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση. Βασισμένος στις ανθρωπολογικές εργασίες των Μπάχοφεν και Μόργκαν (που θεωρούνται πρωτοποριακές για την εποχή τους, παρότι σήμερα η γνώση μας σε αυτόν τον τομέα έχει εξελιχθεί σημαντικά), μας παρουσιάζει με μοναδική ενάργεια την εξέλιξη της οικογένειας μέσα στην ανθρώπινη Ιστορία. Η μορφή της οικογένειας, ο αριθμός των ενηλίκων που φροντίζουν τα παιδιά, οι γονεϊκοί ρόλοι, εξετάζονται όχι ως φυσικές, βιολογικές κατηγορίες, αλλά ως σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα που αλλάζουν μαζί με τις κοινωνίες στις οποίες εμφανίζονται. Στο πλαίσιο της μεθοδολογίας του ιστορικού υλισμού που αναπτύσσει ο Ένγκελς, αυτό που καθορίζει τις διαφορετικές μορφές της οικογένειας και των γονεϊκών ρόλων, από τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες μέχρι τις μελλοντικές κοινωνίες για τις οποίες μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε, δεν είναι κάποια αφηρημένη «βιολογική βάση» αλλά οι συγκεκριμένες υλικές συνθήκες της εποχής, το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, η οικονομική οργάνωση της κοινωνίας.
Διαβάζουμε στο κείμενο της ΚΕ: «Βάση της θέσης του ΚΚΕ είναι τα δικαιώματα του παιδιού, δηλαδή η κοινωνική του ανάγκη να έχει δεσμούς με τη μητέρα – τον πατέρα.» Είναι οπωσδήποτε σωστό να τίθενται τα δικαιώματα του παιδιού στο επίκεντρο της συζήτησης. Και είναι θεμελιώδες δικαίωμα του παιδιού να μεγαλώνει σε ένα οικογενειακό περιβάλλον που διασφαλίζει την ομαλή ψυχοκοινωνική του ανάπτυξη. Γιατί όμως η ανάπτυξη αυτή προϋποθέτει την ύπαρξη δύο γονέων διαφορετικού φύλου; Ποια ανάγκη του παιδιού μένει, αντικειμενικά, ακάλυπτη όταν ανατρέφεται από ομόφυλους γονείς, στο βαθμό που αυτοί είναι σε θέση να του παρέχουν ένα ασφαλές και υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον; Η μόνη απάντηση που βρίσκει κανείς στο κείμενο είναι ότι αυτή η ανάγκη «έχει αντικειμενική βάση: Την αμφίπλευρη σχέση μητρότητας – πατρότητας, που προκύπτει από τη συμπληρωματική λειτουργία άνδρα – γυναίκας στη διαδικασία τεκνοποίησης». Εδώ ο βιολογικός αναγωγισμός γίνεται ακόμα πιο χοντροκομμένος. Μια προϋπόθεση για την αναπαραγωγή, η βιολογική συμπληρωματικότητα των δύο φύλων, αναβαθμίζεται σε κυρίαρχο στοιχείο της γονεϊκότητας. Οι σύνθετοι γονεϊκοί δεσμοί, οι ψυχικές και κοινωνικές πτυχές της γονεϊκότητας εμμέσως θεωρούνται μη αντικειμενικές ή, στην καλύτερη περίπτωση, δευτερεύουσας σημασίας.
Μάχη οπισθοφυλακής
Πέρα από τις φιλοσοφικές και θεωρητικές αντιρρήσεις που μπορεί να θέσει κανείς, υπάρχουν εμπειρικά ευρήματα που να δικαιολογούν τη θέση ότι η ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού προϋποθέτει μια γυναίκα-μητέρα και έναν άντρα-πατέρα; Σήμερα διαθέτουμε πλέον σημαντικό αριθμό μελετών που διερευνούν τις επιδράσεις της ανατροφής από ομόφυλους γονείς στην ψυχοκοινωνική εξέλιξη των παιδιών. Στη συντριπτική τους πλειονότητα οι έρευνες αυτές δείχνουν ότι σε μια σειρά από κρίσιμους δείκτες, όπως η κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη, οι ακαδημαϊκές επιδόσεις, η ψυχική υγεία, κ.α., δεν παρατηρούνται διαφορές μεταξύ παιδιών που μεγαλώνουν από ετερόφυλα και ομόφυλα ζευγάρια (π.χ., 3 για μια πρόσφατη ανασκόπηση 79 μελετών). Όπως ίσως θα περίμενε κανείς, οι κρίσιμοι παράγοντες που επιδρούν στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη είναι η σταθερότητα και η ποιότητα της αλληλεπίδρασης με τους γονείς και όχι ο αριθμός ή το φύλο των γονέων. Το πρόβλημα με τη στάση του ΚΚΕ δεν είναι μόνο ότι επιλέγει να αγνοεί τις κοινωνικές εξελίξεις και τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα, αλλά και ότι, υποχωρώντας σε έναν ιδιότυπο βιολογισμό, καταλήγει τελικά να τροφοδοτεί ομοφοβικά και συντηρητικά πολιτικά ακροατήρια. Κάτι που μάλλον εντείνει η αναπαραγωγή φράσεων από το οπλοστάσιο της νεοδεξιάς (βλ. τη χρήση του όρου «αντζέντα ΛΟΑΤΚΙ» σε πρόσφατο άρθρο στο «Ριζοσπάστη»4).
Σε μια προσπάθεια να διαχωρίσει τη θέση του από αυτά τα ακροατήρια, το ΚΚΕ στηλιτεύει τη θέση της Εκκλησίας ότι η ομοφυλοφιλία «’αντιβαίνει’ στη δοσμένη ‘από τον θεό’ συμπληρωματικότητα άνδρα – γυναίκας και στον δοσμένο ‘από τον θεό’ θεσμό του γάμου, για να διαμορφώνονται, όπως λέει, συνθήκες αγάπης και ισορροπίας ανάμεσα στους συζύγους αλλά και στη σχέση τους με τα παιδιά.»1. Δυστυχώς, το ίδιο το κείμενο υπονομεύει αυτή την προσπάθεια · αρκεί ένα παιχνίδι με τις λέξεις, η αντικατάσταση του όρου «θεού» με τον όρο «βιολογία», για να αναδειχθούν προβληματικές ομοιότητες. Πριν από έναν αιώνα περίπου, η νεαρή σοβιετική εξουσία έκανε ένα σύντομο αλλά εντυπωσιακό κοινωνικό άλμα · αποποινικοποίησε τη συναινετική επαφή μεταξύ ομόφυλων ατόμων καταργώντας το προηγούμενο τσαρικό νομικό πλαίσιο και μη επαναφέροντας τη σχετική διάταξη στους νέους Ποινικούς Κώδικες του 1922 και 19265. Στη συνέχεια, ωστόσο, επικράτησαν οι —κυρίαρχες σε όλο το δυτικό κόσμο— αντι-ομοφυλοφυλικές στάσεις και το 1934 επανήλθε η ποινικοποίηση της ομοφυλοφυλίας. Από τότε και για αρκετές δεκαετίες πολλά κομουνιστικά κόμματα κράτησαν μια επιφυλακτική ή και εχθρική στάση απέναντι στη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα.
Σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική. Τα περισσότερα κομουνιστικά κόμματα υποστηρίζουν ενεργητικά τις διεκδικήσεις των ΛΟΑΤΚΙ, ενώ πρόσφατα η Κούβα επέκτεινε τον γάμο και την τεκνοθεσία στα ομόφυλα ζευγάρια6. To ΚΚΕ, δυστυχώς, έχει επιλέξει μια διαφορετική γραμμή. Συνεχίζει να δίνει μια ακατανόητη μάχη οπισθοφυλακής, με προβληματικές επεξεργασίες που απογοητεύουν πλήθος αριστερού και προοδευτικού κόσμου. Η θέση αυτή θα αλλάξει, είτε πιο αργά είτε πιο γρήγορα. Σήμερα, ωστόσο, η κριτική είναι επιβεβλημένη. Από δυνάμεις που εγγράφουν στον αξιακό τους πυρήνα την «ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός» ως «προϋπόθεση για την ελεύθερη ανάπτυξη όλων»7, οι απαιτήσεις είναι διαφορετικές · στους αγώνες για την υπεράσπιση και διεύρυνση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων απαιτούμε από αυτές τις δυνάμεις να ηγούνται, όχι να έπονται των εξελίξεων.
Σημειώσεις:
1. «Οι θέσεις του ΚΚΕ για τον πολιτικό γάμο των ομόφυλων ζευγαριών και τις επιπτώσεις του στα δικαιώματα των παιδιών». Κείμενο της ΚΕ του ΚΚΕ. https://www.902.gr/eidisi/politiki/354061/oi-theseis-toy-kke-gia-ton-politiko-gamo-ton-omofylonzeygarion-kai-tis.
2. Ένγκελς (1884). Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
3. What We Know Project, Cornell University, “What Does the Scholarly Research Say about the Well-Being of Children with Gay or Lesbian Parents?” (online literature review), 2015. https://whatweknow.inequality.cornell.edu/topics/lgbt-equality/what-does-the-scholarly-researchsay-about-the-wellbeing-of-children-with-gay-or-lesbian-parents/.
4. Οι στόχοι του κεφαλαίου μεταμφιεσμένοι σε «ατομικά δικαιώματα» στην εποχή του «ίντερνετ των σωμάτων». https://www.902.gr/eidisi/politiki/354612/oi-stohoi-toy-kefalaioymetamfiesmenoi-se-atomika-dikaiomata-stin-epohi-toy.
5. Healey, D. (1993). The Russian revolution and the decriminalisation of homosexuality. Revolutionary Russia, 6, 26-54.
6. https://www.nytimes.com/2022/09/26/world/americas/cuba-same-sex-marriage-adoption.html
7. Μαρξ, Κ. & Ένγκελς, Φ. Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή (2004).
