John C. Alexander «Ληστεία και δημόσια τάξη στον Μωριά 1685-1806», εισαγωγή: Δημήτρης Παπασταματίου, επιμέλεια – μετάφραση: Στέφανος Παπαγεωργίου, εκδόσεις Παπαζήση, 2025
«Παρελθόν και παρόν» είναι ο τίτλος της νέας σειράς που ενέταξαν οι εκδόσεις Παπαζήση στον σχεδιασμό τους. Τα βιβλία που προγραμματίζεται να ενταχθούν σε αυτήν στοχεύουν να γνωρίσουν οι ελληνόφωνοι αναγνώστες σε προσεγμένες μεταφράσεις έργα, που αν και αποτέλεσαν σταθμούς για την ιστορική έρευνα, παρέμειναν άγνωστα στο ευρύτερο κοινό. Η σειρά διευθύνεται από τον Δημήτρη Λυβάνιο και τον Στέφανο Παπαγεωργίου και αποτελεί με ένα τρόπο συνέχεια της σειράς «Μεσανατολικές Σπουδές» του ίδιου εκδοτικού οίκου, όπου εκεί, χάρη στην επιμονή και το μεράκι του διευθυντή της Στεφ. Παπαγεωργίου μεταφέρθηκαν στην ελληνική βιβλιοαγορά πολλές σημαντικές μελέτες οθωμανικής ιστορίας.
Το πρώτο βιβλίο της νέας σειράς παραχωρήθηκε δικαιωματικά στη Φιλική Εταιρεία του Γεώργιου Δ. Φράγκου, έργο θεμελιώδες που παρέμενε ανέκδοτο από την υποστήριξή του ως διδακτορική διατριβή στις ΗΠΑ το 1971. Το δεύτερο είναι η μελέτη του Τζον Αλεξάντερ (Γιάννη Αλεξανδρόπουλου) για τη ληστεία στην Πελοπόννησο από την περίοδο της σύντομης βενετικής κυριαρχίας έως τις παραμονές της ελληνικής επανάστασης, σε μετάφραση και επιμέλεια Στεφ. Παπαγεωργίου. Ο Δημήτρης Παπασταματίου στην περιεκτική και εύστοχη εισαγωγή του δίνει το περίγραμμα του περιεχομένου του: το φαινόμενο της ληστείας στην Πελοπόννησο στα χρόνια δύο εναλλασσόμενων κυρίαρχων, των Βενετών και των Οθωμανών, η διαπλοκή του με την κεντρική και τις τοπικές εξουσίες, η συνάφειά του με τις μείζονες αναταραχές όπως οι ευρωπαϊκοί πόλεμοι ή τα Ορλωφικά. Επισημαίνει επίσης ότι το πόνημα αυτό αποτέλεσε τομή σε τέσσερις ιστοριογραφικές παραδόσεις: στην πρώιμη νεότερη ελληνική ιστοριογραφία, στις οθωμανικές σπουδές στην Ελλάδα, στις πελοποννησιακές σπουδές και στην ιστοριογραφία του ληστρικού φαινομένου.
Σαράντα χρόνια δεν βρήκε τον δρόμο προς τα βιβλιοπωλεία
Με την αρχική του έκδοση (Αθήνα, 1985), περιορισμένης κυκλοφορίας και σε αγγλική γλώσσα, το βιβλίο κατέστη έργο αναφοράς για την ακαδημαϊκή ειδική ιστοριογραφία αλλά παρέμεινε μάλλον άγνωστο στην γενική ογκωδέστατη ιστόρηση του Αγώνα. Η αφάνεια οφείλεται άραγε στη δυσχέρεια που δημιουργούσε η γλώσσα και στη δυσκολία εύρεσής του; Γιατί όμως σαράντα χρόνια τώρα, και ενώ υπήρξαν μεταφράσεις για μύρια όσα ιστορικά θέματα, δεν βρήκε τον δρόμο για τα βιβλιοπωλεία ένα βιβλίο για τους κλέφτες του Μοριά, ζήτημα τόσο προσφιλές στη δημόσια συζήτηση; Και μάλιστα ένα κείμενο με συγκρότηση λόγου, διαύγεια επιχειρημάτων, πλουσιότατη τεκμηρίωση βασισμένη σε ελληνικές και οθωμανικές πηγές, και επιπλέον με μια αφήγηση ρέουσα και ευανάγνωστη; Οι συνήθεις αδράνειες και οι εκάστοτε συγκυρίες είναι και εδώ παρούσες· παρ’ όλα αυτά νομίζω ότι υπάρχει και μια επιπλέον υπόρρητη, μα ισχυρή αιτία: στις σελίδες του βιβλίου οι κλέφτες είναι κλέφτες, ακριβέστερα ένοπλοι ληστές. Κάτι δηλαδή που δεν συνάδει με την εθνο-ρομαντική θεώρηση των κλεφτών των πλαστουργών του έθνους, ούτε όμως και με την κοινωνικο-ρομαντική θέασή τους ως πρωτουργών της κοινωνικής διαμαρτυρίας, ούτε ακόμη και με την από κοινού ψευδώνυμη συνάθροισή τους ως ηρωική κλεφτουριά.
Η απόσταση μεταξύ κλέφτη και αστυνόμου
Αντίθετα, μάλιστα, στις γραμμές του βιβλίου του Γ. Αλεξανδρόπουλου αναδεικνύονται οι προσωπικές στρατηγικές πλουτισμού των κλεφτών, οι αιματηρές αναμεταξύ τους συγκρούσεις, η άφατη βία, η απάνθρωπη σκληρότητα, ο εκφοβισμός των φτωχών και των αδύναμων, η συναλλαγή με τους επικεφαλής της τοπικής και της εκάστοτε κεντρικής εξουσίας και η σταθερή διαχρονική επιδίωξη ανάληψης ρόλου τηρητή της ευταξίας (μεϊντάνη, κάπου, αρματολού) στην υπηρεσία του όποιου κυρίαρχου. Άβολες ίσως όψεις της δράσης των κλεφτών που δεν άρμοζαν στον εκ των υστέρων κατασκευασμένο θρύλο τους. Επικεντρωμένη στην ύφανση του πέπλου που θα τους μετέστρεφε σε εθνικούς και κοινωνικούς επαναστάτες, η ιστοριογραφία αμέλησε ίσως πιο απτές όψεις της κλέφτικης ζωής, όπως αυτές που προτάσσει ο Θ. Κολοκοτρώνης στη διήγησή του: το βίωμα της ένοπλης μετακίνησης, το ζύμωμα με το χώμα, την τεχνογνωσία των όπλων, τη δικτύωση, τη σκληραγώγηση, την απείθεια, την περιφρόνηση της τουρκικής εξουσίας. Ο Γ. Αλεξανδρόπουλος με την αφήγησή του μας μεταφέρει σε μια εποχή που η απόσταση μεταξύ κλέφτη και αστυνόμου, μεταξύ του παράνομου και του φύλακα της τάξης ήταν ένα τσιγάρο δρόμος. Μακρινή εποχή. Ή μήπως όχι;
Έστω και καθυστερημένα η πρωτοποριακή αυτή δουλειά ενός στιβαρού μελετητή της οθωμανικής ιστορίας, δασκάλου πολλών από τους νεότερους οθωμανολόγους, φαίνεται να βρίσκει τον δρόμο της προς το ευρύτερο κοινό. Κάλλιο αργά παρά ποτέ, που λένε.





