Αν ο ΣΥΡΙΖΑ αναγνωρίσει και κινητοποιήσει τις τεράστιες δυνατότητες της κοινωνίας στην πραγματοποίηση του οράματός του, θα είναι το πρώτο κόμμα στην Ευρώπη που θα το πράξει
Με την προοπτική μιας κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, όλοι αναρωτιούνται τι επιφυλάσσει το μέλλον για την Ελλάδα. Είτε καταστροφή είτε λύτρωση, είτε απλά η συνηθισμένη δυσλειτουργία και αδυναμία σχεδιασμού, είναι δύσκολο να αγνοηθούν οι δυναμικές από μια κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ.
Στο δρόμο, όμως, πικραμένοι από τις αποτυχίες κυβερνήσεων πολλών δεκαετιών για να αλλάξουν ένα διεφθαρμένο και δυσλειτουργικό πολιτικό σύστημα, λίγοι περιμένουν μεγάλα πράγματα από τον ΣΥΡΙΖΑ. Η αίσθηση κυνισμού στο λαό και η μοιρολατρία είναι προφανείς. Πόσο διαφορετικός άρα θα να είναι ο ΣΥΡΙΖΑ;
Ένα πράγμα είναι σίγουρο. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ κάνει ό,τι λέει, θα χαράξει μια θαρραλέα και αναγκαία πορεία στην Ευρώπη, όχι μόνο σε αντίθεση με τις πολιτικές λιτότητας που μαστίζουν τη χώρα, αλλά και απέναντι στις νεο-φιλελεύθερες ιδέες, τους θεσμούς και τα συμφέροντα του κεφαλαίου που είναι η βάση τους. Για να επιτύχει μια τέτοια πορεία, μια εντελώς διαφορετική άποψη της οικονομικής ανάπτυξης, του ρόλου της αγοράς, καθώς και της σχέσης μεταξύ κράτους και πολίτη είναι απαραίτητη.
Είναι σ’ αυτό το πλαίσιο που η κοινωνική οικονομία έχει καταστεί μια σημαντική πτυχή των σχεδίων του ΣΥΡΙΖΑ για την εκ νέου συγκρότηση της οικονομίας. Όπως και άλλα κόμματα τόσο από τη Δεξιά όσο και την Αριστερά στην Ευρώπη, ο ΣΥΡΙΖΑ αντιλαμβάνεται το ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η κοινωνική οικονομία στην τρέχουσα κρίση. Ακόμη και η κυβέρνηση Κάμερον στη Βρετανία, το επίκεντρο του νεο-φιλελευθερισμού, έχει προωθήσει την κοινωνική οικονομία ως έναν τομέα με στρατηγικό ρόλο στη δημιουργία θέσεων εργασίας, στη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών, καθώς και στη μεταρρύθμιση του ρόλου της κυβέρνησης
Του Τζον Ρεστάκη*
Ολα αυτά ακούγονται πολύ ωραία, μέχρι να γίνει φανερό πόσο λίγο όντως οι δεξιές κυβερνήσεις κατανοούν, ή νοιάζονται για το τί σημαίνει η κοινωνική οικονομία και πώς λειτουργεί. Στη Βρετανία, οι συνεταιρισμοί και η κοινωνική οικονομία έγιναν κάλυμμα και μέσο για ιδιωτικοποιήσεις του δημόσιου τομέα, για την απασχόληση και την ασφάλεια της εργασίας, καθώς και για τη μείωση του ρόλου της κυβέρνησης. Χιλιάδες εργαζόμενοι του δημόσιου τομέα έχουν εξαναγκαστεί να ενταχθούν στους ψευδο-συνεταιρισμούς για να σώσουν τις δουλειές τους. Με τη σημερινή κυβέρνηση, το ίδιο αρχίζει να συμβαίνει στην Ελλάδα με τις νεοσυσταθείσες ΚΟΙΝΣΕΠ. Πρόκειται για μια παρωδία της φύσης και του σκοπού των συνεταιρισμών, στους οποίους τα μέλη πρέπει να συμμετέχουν σε εθελοντική βάση, η διακυβέρνηση να είναι δημοκρατική και σκοπός τους είναι να εξυπηρετούν τα μέλη τους και τις κοινότητές τους για το κοινό συμφέρον -όχι τους ιδεολογικούς στόχους της κυβέρνησης. Είναι ένα μάθημα που λίγες κυβερνήσεις καταλαβαίνουν.
Για τη δεξιά, η κοινωνική οικονομία θεωρείται ως ένα τελικό καταφύγιο για το περιθώριο της κοινωνίας και τα θύματα της καπιταλιστικής οικονομίας. Είναι ένας από τους λόγους γιατί η δεξιά τάσσεται υπέρ της φιλανθρωπίας ως σωστή απάντηση για τους φτωχούς. Ποτέ αλληλεγγύη ή ισότητα. Πιο πρόσφατα, οι αρχές της κοινωνικής οικονομίας έχουν κακοποιηθεί, προκειμένου να επεκταθεί το κεφάλαιο σε χώρους της κοινωνίας των πολιτών. Για τους λόγους αυτούς, οι συνεταιρισμοί και οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας στη Βρετανία, και αλλού, έχουν καταδικάσει τη στρέβλωση των αρχών της κοινωνικής οικονομίας για την ικανοποίηση άλλων πολιτικών συμφερόντων. Αλλά ποιές είναι αυτές οι αρχές της κοινωνικής οικονομίας;
Ποια κοινωνική οικονομία
Η κοινωνική οικονομία αποτελείται από οργανώσεις πολιτών και δίκτυα που καθοδηγούνται από τις αρχές της ανταποδοτικότητας και της αμοιβαιότητας στην υπηρεσία για το κοινό καλό -συνήθως μέσω του κοινωνικού ελέγχου του κεφαλαίου. Αποτελείται από συνεταιρισμούς, μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, ιδρύματα, εθελοντικές ομάδες και μια ολόκληρη σειρά από επιχειρήσεις που λειτουργούν τόσο στην αγορά, όπως κάνουν πολλοί επιτυχημένοι συνεταιρισμοί και ομάδες δίκαιου εμπορίου (fair trade), ή σε παροχή αγαθών και υπηρεσιών εκτός της αγοράς. Σε τέτοιες υπηρεσίες περιλαμβάνονται η πολιτιστική παραγωγή, η παροχή υγειονομικής και κοινωνικής περίθαλψης, καθώς και η παροχή τροφής, στέγης, ή άλλα είδη πρώτης ανάγκης. Στην ουσία, η κοινωνική οικονομία είναι ένας χώρος και μια πρακτική όπου η οικονομία είναι στην υπηρεσία τον κοινωνικών αναγκών και όχι το αντίστροφο.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η Ελλάδα σήμερα βιώνει μια άνευ προηγουμένου αύξηση του μεγέθους και της ποικιλότητας στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας. Εδώ, όπως και αλλού, οι συνεταιρισμοί και οι επιχειρήσεις κοινωνικής ωφέλειας έχουν προκύψει ως μια μορφή κοινωνικής αυτοάμυνας κατά της οικονομικής ύφεσης και της λιτότητας. Για πολλούς νέους, ο σχηματισμός ενός συνεταιρισμού ή μια κοινωνική επιχείρηση είναι ο μόνος τρόπος για να εξασφαλίσουν μια θέση εργασίας με κάποια αυτονομία και αξιοπρέπεια -κάτι με περισσότερο νόημα από το να σερβίρουν τραπέζια για τουρίστες.
Η κοινωνική οικονομία αυξάνεται, αλλά σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η Ελλάδα βρίσκεται ακόμα πολύ πίσω. Αυτή η αδυναμία οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Ένας λόγος είναι η απουσία θεσμικών φορέων, όπως πηγές κοινωνικών επενδύσεων, επαγγελματικής ανάπτυξης και κατάρτισης, αντιπροσωπευτικών οργανώσεων που μπορούν να ενωθούν, να αναπτύξουν περαιτέρω και να δώσουν φωνή στον τομέα. Ξεπερασμένη, κατακερματισμένη και ανεπαρκή νομοθεσία είναι ένας άλλος λόγος.
Ενας τρίτος, πιο περίπλοκος λόγος, έχει να κάνει με τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία των πολιτών και το κράτος έχουν εξελιχθεί στην Ελλάδα. Σε αντίθεση με άλλα έθνη της δυτικής Ευρώπης που υπέστησαν τις επαναστατικές διαδικασίες του Διαφωτισμού και της Βιομηχανικής Επανάστασης που παρείχαν το φυτώριο από το οποίο προέκυψαν σύγχρονοι πολιτικοί, κοινωνικοί και οικονομικοί θεσμοί, η Ελλάδα παρέμεινε σχετικά ανέγγιχτη από αυτές τις εξελίξεις και κάτω από την οθωμανική κυριαρχία. Σήμερα, εξακολουθεί να αγωνίζεται για τη δημιουργία μιας πολιτικής κουλτούρας που μπορεί να προχωρήσει πέραν του αυταρχικού πελατειακού συστήματος που χαρακτήριζε το πολιτικό σύστημα αμέσως μετά την εποχή της Τουρκοκρατίας.
Το τραύμα του «συνεταιρίζεσθαι»
Η κληρονομιά των πελατειακών σχέσεων ήταν θανατηφόρα για την Ελλάδα και καταστροφική για την υγιή εξέλιξη της κοινωνικής οικονομίας, όπως έχει αποδειχθεί στην περίπτωση των συνεταιρισμών της. Ακριβώς όπως η Δεξιά χρησιμοποιεί την κοινωνική οικονομία ως υποκατάστατο για την προώθηση του κεφαλαίου και της αγοράς, αντίστοιχα η Αριστερά συχνά θεωρεί την κοινωνική οικονομία ως όχημα για την προώθηση των σκοπών του κράτους. Όταν προστίθεται σε αυτό η κουλτούρα των πελατειακών σχέσεων, είναι μια συνταγή για την αποτυχία. Αυτό συνέβη στην εποχή του ΠΑΣΟΚ, όταν η κρατική υποστήριξη και επιδότηση των συνεταιρισμών παρήγαγε μια διαφθορά που όχι μόνο απέτυχε να επιτύχει τους θεμιτούς οικονομικούς στόχους, αλλά κατέστρεψε την εικόνα και τη φήμη των συνεταιρισμών στην κοινωνία.
Σήμερα, το έργο της προώθησης της συνεργασίας ως μια βιώσιμη στρατηγική για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη πρέπει να παλέψει με αυτή τη λανθασμένη και αρνητική δημόσια εικόνα των συνεταιρισμών ως εγγενώς διεφθαρμένοι. Η Ελλάδα δεν είναι μόνη της σε αυτό. Αυτό συνέβη παντού όπου «αριστερές» κυβερνήσεις έχουν χρησιμοποιήσει το συνεταιριστικό μοντέλο για να προωθήσουν στόχους της κυβέρνησης, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη το σκοπό και τη φύση των συνεταιρισμών ως αυτόνομων οργανώσεων πολιτών με πρωταρχικό ρόλο να εξυπηρετούν τα μέλη τους και τις κοινότητές τους.
Ο λόγος είναι ότι παραδοσιακά η Αριστερά βλέπει το κράτος ως το μοναδικό νόμιμο κινητήρα για τη κοινωνική και οικονομική μεταρρύθμιση. Είναι το είδωλο της Δεξιάς που βλέπει νομιμότητα για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη μόνο στην αγορά. Και οι δύο αυτές προσεγγίσεις κάνουν το ίδιο τραγικό λάθος αγνοώντας ή ελέγχοντας θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών, που είναι απαραίτητοι για την υλοποίηση τις ριζικής αλλαγής στο σημερινό μοντέλο.
Και αυτό θα είναι μια δοκιμασία του χαρακτήρα του ΣΥΡΙΖΑ, εάν έλθει στην εξουσία. Πώς θα σχετίζεται με την ευρύτερη κοινωνία των πολιτών και τους οργανισμούς και φορείς της κοινωνικής οικονομίας, καθώς θα προσπαθεί να ανοικοδομήσει την οικονομική και πολιτική βάση της χώρας; Θα επανέλθει στο παραδοσιακό κρατισμό της Αριστεράς, στην κυριαρχία και τον έλεγχο της κυβέρνησης, ή θα επιδιώξει να επεκτείνει και να ανανεώσει το αριστερό όραμα για την αλλαγή που θα κινητοποιήσει τα θεσμικά όργανα της κοινωνίας των πολιτών και της κοινωνικής οικονομίας ως ουσιαστικών εταίρων στην παραγωγική ανασυγκρότηση; Εν ολίγοις, πρόκειται ο ΣΥΡΙΖΑ να αναγνωρίσει και να κινητοποιήσει τις τεράστιες δυνατότητες της κοινωνίας στην πραγματοποίηση του οράματός του; Αν το κάνει, θα είναι το πρώτο κόμμα στην Ευρώπη που θα το πράξει.
Η διακριτή θέση του ΣΥΡΙΖΑ
Ανάμεσα στην κακοφωνία που περνά ως πολιτική συζήτηση στην Ελλάδα σήμερα, ένα θέμα που διακρίνει τον ΣΥΡΙΖΑ από τους αντιπάλους του είναι η θέση του ως προς την κοινωνική οικονομία. Φαίνεται να την παίρνει στα σοβαρά. Αυτό είναι ένα καλό σημάδι. Η κοινωνική οικονομία αντιπροσωπεύει ένα από τα πολύ λίγα φωτεινά σημεία στην Ελλάδα, με εκατοντάδες νέες ομάδες που αναπτύσσονται για την παροχή αγαθών και υπηρεσιών κατά τρόπους που είναι εντελώς νέοι. Συχνά απορρίπτοντας την οργανωτική ιεραρχία, προωθώντας τη συμμετοχή και τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων, με επίκεντρο την εξυπηρέτηση πάνω από τα κέρδη, οι οργανώσεις αυτές βλέπουν τους εαυτούς τους ως μοντέλα για μια νέα οικονομική και πολιτική τάξη. Και είναι. Αλλά αυτό είναι και ένας λόγος που πολλές από αυτές τις ομάδες θέλουν ελάχιστη ή καμία σχέση με τα πολιτικά κόμματα, ή το κράτος. Αυτό δεν είναι καλή είδηση για τα κόμματα της Αριστεράς, καθώς πασχίζουν να αρθρώσουν ένα όραμα και μια μέθοδο για μια νέα πολιτική οικονομία. Χρειάζονται μια νέα προσέγγιση εάν πρόκειται να οικοδομήσουν ένα νέο αριστερό όραμα για μια νέα εποχή. Οι παλιοί τρόποι κυριαρχίας από τα κόμματα και το κράτος έχουν απαξιωθεί και απορριφθεί.
Για ένα πραγματικά αποτελεσματικό πολιτικό κόμμα της Αριστεράς σήμερα, η κοινωνική οικονομία αντιπροσωπεύει ένα κρίσιμο πόρο και σύμμαχο. Οι αρχές της οικονομικής δημοκρατίας στην υπηρεσία του κοινού καλού ασκούνται εδώ. Η πιο καινοτόμα, επιχειρηματική και κοινωνικά παραγωγική δραστηριότητα των νέων είναι ενεργή εδώ. Οι οργανωτικές δομές και πρακτικές που έχουν τη δυνατότητα να μεταρρυθμίσουν την κλειστή και γραφειοκρατική δυσλειτουργία των κρατικών υπηρεσιών έχουν επίσης αναπτυχθεί εδώ. Εδώ είναι όπου οι κοινότητες μαθαίνουν να συνεργάζονται για να ανακτήσουν ένα μέρος από ό,τι έχει χαθεί αυτά τα τελευταία χρόνια -από κοινοτικές κλινικές, αγορές τροφίμων και την αμοιβαία βοήθεια μεταξύ αγροτών και καταναλωτών, μέχρι τη συλλογική αντίδραση των κατοίκων ενάντια στη διακοπή ρεύματος ή πρόσβασης σε νερό ενός γείτονα. Και αυτό δείχνει μια αναπάντεχη ευλογία στη μέση αυτής της κρίσης -ότι αυτοί οι δύσκολοι καιροί έχουν πυροδοτήσει την ανανέωση της κοινότητας και μια αληθινή σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων. Η κοινωνική οικονομία είναι ο τόπος που οι συνδέσεις αυτές ανθούν.
Έδαφος για μια νέα πολιτική οικονομία
Η χώρα δεν έχει άλλη επιλογή παρά να τολμήσει νέες προσεγγίσεις για την επίλυση των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών προβλημάτων της. Σε μακροοικονομικό επίπεδο, μια κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ θα πρέπει να κάνει ό,τι μπορεί για να αντιμετωπίσει τα θεμελιώδη ερωτήματα της αναδιάρθρωσης του χρέους, των εμπορικών σχέσεων και την πολιτική των εξαγωγών, της αύξησης των εσόδων μέσω της αύξησης φορολογίας του κεφαλαίου, την ανασυγκρότηση της γεωργικής και βιομηχανικής παραγωγής, καθώς και την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης.
Η κοινωνική οικονομία μπορεί να βοηθήσει. Αλλά προφανώς δεν είναι σε θέση να δράσει ως κινητήρια δύναμη της ανασυγκρότησης από μόνη της, χωρίς την υποστήριξη μιας κυβέρνησης που καταλαβαίνει τις δυνάμεις και τους περιορισμούς της. Ο κίνδυνος εδώ είναι ότι μη ρεαλιστικές προσδοκίες από την κοινωνική οικονομία θα θέσουν τις βάσεις για αποτυχία και απογοήτευση.
Αυτό που προσφέρει η κοινωνική οικονομία είναι οι ιδέες, οι μέθοδοι και τα μοντέλα με τα οποία ένα εναλλακτικό παράδειγμα μπορεί να κατασκευαστεί. Η κοινωνική οικονομία είναι το πειραματικό έδαφος μιας νέας πολιτικής οικονομίας και οι οργανώσεις της είναι οι κοινωνικές κεραίες ενός πιθανού και πιο ανθρώπινου μέλλοντος. Σήμερα, αυτή η προεικόνιση ενός άλλου μοντέλου είναι ίσως η σημαντικότερη συνεισφορά της κοινωνικής οικονομίας στην Ελλάδα, δεδομένου ότι οι βασικοί θεσμοί υποστήριξης εξακολουθούν να απουσιάζουν.
Η δημιουργία των θεσμών αυτών είναι ζωτικής σημασίας. Αυτό ισχύει ακόμα και αν η νέα κυβέρνηση πετύχει στη διαπραγμάτευση του χρέους και τις σχέσεις της με τους ευρωπαίους ομολόγους, αλλά και ακόμα περισσότερο αν δεν το πετύχει. Η Ελλάδα μπορεί να μάθει από την εμπειρία που έχει ήδη συσσωρευτεί και σε άλλες χώρες όπου η κοινωνική οικονομία έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης -ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης.
Στην Αργεντινή, μετά την κρίση του 2001, που ήταν σχεδόν πανομοιότυπη με αυτό που αντιμετωπίζει τώρα η Ελλάδα, πάνω από 300 εγκαταλελειμμένα εργοστάσια καταλήφθηκαν από τους εργαζομένους τους, με σκοπό να ξαναρχίσουν την παραγωγή. Σχεδόν όλα είναι ακόμα σε λειτουργία. Πολλά σχολεία, κλινικές, βιβλιοθήκες, κοινοτικά κέντρα, κ.λπ. τα έχουν επίσης αναλάβει οι πολίτες που τα χρησιμοποιούν. Ακόμα και στην Κούβα, το αρχέτυπο του κρατικού σοσιαλισμού, η κυβέρνηση υποστηρίζει την ανάπτυξη αυτόνομων συνεταιρισμών, για να δώσει νέα πνοή στο γεωργικό τομέα και στην ανάπτυξη νέων επιχειρήσεων και νέων υπηρεσιών.
Η μεταρρύθμιση της κυβέρνησης είναι ένα κεντρικό ζήτημα σε αυτό το κίνημα. Στη Βραζιλία, την Κολομβία, την Ισπανία, την Ιταλία, και πολλές άλλες χώρες και πόλεις ο συμμετοχικός προϋπολογισμός, η από κοινού χάραξη πολιτικής, καθώς και ο κοινός έλεγχος των προϋπολογισμών και των δημόσιων προγραμμάτων, είναι ανάμεσα στους βασικούς μηχανισμούς που έχει η κοινωνική οικονομία στη διαδικασία αναμόρφωσης του τρόπου λειτουργίας της κυβέρνησης -καθιστώντας την πιο διαφανή, πιο υπεύθυνη, πιο δημοκρατική, ώστε να ανταποκρίνεται περισσότερο στις πραγματικές ανάγκες των πολιτών.
Ανάπτυξη του δημοκρατικού πολιτισμού
Και αυτό είναι το κύριο θέμα. Η κοινωνική οικονομία είναι ένα μοντέλο πολιτικής οικονομίας στο οποίο η οικονομική δημοκρατία τοποθετεί το κεφάλαιο στην υπηρεσία της κοινωνίας.
Πολλά έχουν γραφτεί για τις αιτίες της κρίσης στην Ελλάδα. Κάποιοι τονίζουν τη ροή του φθηνού χρήματος και τον ανήθικο δανεισμό που ακολούθησε την είσοδο στην ευρωζώνη. Άλλοι επισημαίνουν την έλλειψη ελέγχου και χαλαρούς κανονισμούς. Άλλοι επισημαίνουν το ρόλο της διαφθοράς και την τεράστια σπατάλη του δημοσίου χρήματος. Φυσικά, όλα συνέβαλαν στο να φθάσει η χώρα στο γκρεμό. Αλλά λίγοι σημειώνουν τη θεμελιώδη έλλειψη δημοκρατίας και της δημόσιας λογοδοσίας που έκανε όλα αυτά δυνατά.
Αυτό που χρειάζεται περισσότερο σήμερα είναι η ανάπτυξη του δημοκρατικού πολιτισμού και η ενίσχυση των πολιτικών θεσμών που παράγουν και διευρύνουν τη δημοκρατία, στην πολιτική, στην κοινωνική ζωή, και πάνω απ’ όλα στην οικονομία. Αυτός είναι ο ρόλος που μια αποτελεσματική αριστερή κυβέρνηση θα πρέπει να διαδραματίσει, σε συνεργασία με τη δύναμη των πολιτών. Είναι ένα ευαίσθητο και δύσκολο έργο, ιδιαίτερα στο πλαίσιο μιας πολιτικής κουλτούρας, όπως αυτή της Ελλάδας. Αλλά αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που τόσο επειγόντως χρειάζεται. Είναι ένας δρόμος που δεν διαιωνίζει την εγκληματική ανευθυνότητα και τις αδικίες του παρελθόντος.
Πόσο τραγικό και κοντόφθαλμο είναι το ότι οι πολιτικές και οι προδιαγραφές των καθεστωτικών αρχών στη χώρα, η δουλοπρεπή πολιτική τάξη της και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις που τις υποστηρίζουν, καταστρέφουν τα ίδια τα όργανα που είναι απαραίτητα για τη μεταρρύθμιση και τη μετάβαση -των δημόσιων και πολιτικών θεσμών. Το θέμα είναι ότι δεν τους νοιάζει. Η καταστροφή των δημόσιων θεσμών και της πολιτικής εξουσίας τους συμφέρει πολύ. Η προτεραιότητα των κοινωνικών αναγκών και η ευημερία των ανθρώπων σε σχέση με το κεφάλαιο δεν χωράει στο σχήμα τους. Στο σχήμα τους αυτό που έχει σημασία είναι η διαιώνιση ενός συστήματος που λειτουργεί μια χαρά για μερικούς -απλά όχι για εσένα ή εμένα ή τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού, που τώρα πληρώνει για τις αμαρτίες των άλλων.
* Ο Τζον Ρεστάκης είναι ειδικός σε θέματα οργάνωσης, διοίκησης και εκπαίδευσης στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας, πέ#????????αι Εατα Ουνεταιρισκών,δεινωνποot cases which could be deployed in Greece in the near futurey for all through market)ghρώην διευθυντής του Οργανισμού Συνεταιριστικών Ενέ#????????αι Εατα Ουνεταιρισκών,δεινωνποot cases which could be deployed in Greece in the near futurey for all through market)ghώσεων του Καναδά και συγγραφέας [«Humanizing the Economy – Co-operatives in the Age of Capital»].
