Κακοκαιρία Byron: Ζημιές στα Ίρια Αργολίδας. (Βασίλης Παπαδόπουλος/ Eurokinissi)

Οι ενισχύσεις του αγροτικού τομέα, παγκοσμίως και όχι μόνο στην Ελλάδα, είναι ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία του. Η τρέχουσα κρίση, με αφορμή την κακοδιαχείριση των ενισχύσεων, εντάσσεται στο γενικότερο ζήτημα που αφορά την πορεία του αγροτικού τομέα και προσφέρει μία ευκαιρία για την ανάδειξη και άλλων θεμάτων με καθοριστική σημασία. Άλλωστε, το ερώτημα για τη μελλοντική πορεία του αγροτικού τομέα τίθεται και από τους αγρότες. Στο παρόν κείμενο, αναδεικνύονται ορισμένες δρομολογημένες εξελίξεις με πολλαπλές δυσμενείς επιπτώσεις, οι οποίες απειλούν την πρόσβαση του αγροτικού τομέα σε φυσικούς πόρους που είναι απαραίτητοι για τη λειτουργία του (έδαφος, νερό). Τα περιβαλλοντικά ζητήματα, υποτίθεται ως «μη οικονομικά», υποτιμώνται. Ωστόσο, η οικονομική τους αξία «ανακαλύπτεται» και εργαλειοποιείται, όταν έχουν δημιουργηθεί οι προϋποθέσεις για την κερδοσκοπική εκμετάλλευσή τους.

Τα δεδομένα που αποτυπώνουν τις προθέσεις

Βρίσκονται σε εξέλιξη μια σειρά από διαδικασίες στον τομέα της ενέργειας, στον τουρισμό, στην υποκατάσταση των λειτουργιών της φύσης από τεχνικά έργα, στην ιδιωτικοποίηση των υδάτινων πόρων κ.λπ. Ένας κοινός παρονομαστής αυτών των διαδικασιών, είναι ο ανταγωνισμός για τη χρήση των φυσικών πόρων και εν τέλει ο περιορισμός της πρόσβασης του αγροτικού τομέα σε αυτούς. Η υποχώρηση της οικονομικής βιωσιμότητας του αγροτικού τομέα, και η εγκατάλειψη της υπαίθρου, λειτουργεί υποβοηθητικά σε αυτές τις διαδικασίες. Επιπλέον, στο νέο κλάσμα των ενισχύσεων της ΚΑΠ, όπου ο αριθμητής θα είναι μειωμένος, η μείωση των καλλιεργούμενων εκτάσεων και του αριθμού των αγροτών διαμορφώνουν ένα «βολικό» παρονομαστή, για τον καλλωπισμό της εικόνας και τη διαχείριση του τελικού αποτελέσματος.

Η Ελλάδα ως «μπαταρία» της Ευρώπης

Η χωρίς σχέδιο επέκταση των ΑΠΕ (φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες) στο όνομα της κλιματικής κρίσης, επηρεάζει δυσμενώς τον αγροτικό τομέα, καθώς λειτουργεί ανταγωνιστικά για τον ζωτικό χώρο της. Ωστόσο, τα αέρια του θερμοκηπίου δεν περιορίζονται μόνο από τον περιορισμό της καύσης των υδρογονανθράκων που υποκαθίσταται από τις ΑΠΕ. Στον χώρο που αξιοποιεί ο αγροτικός τομέας (καλλιεργούμενες εκτάσεις, βοσκότοποι, δάση) επιτελούνται, με διαφοροποίηση βέβαια, κρίσιμες λειτουργίες για το κλίμα: υπάρχει πλούσια βιοποικιλότητα και οργανική ύλη, αποθηκεύεται το νερό από τις βροχοπτώσεις, συντελείται η φωτοσύνθεση, δεσμεύεται το διοξείδιο του άνθρακα και απελευθερώνεται οξυγόνο. Ο περιορισμός του ζωτικού χώρου, η εκτόπιση των δραστηριοτήτων (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία) περιορίζει αυτές τις ευεργετικές λειτουργίες. Επιπλέον, η επέκταση των ΑΠΕ πραγματοποιείται με Ειδικό Χωροταξικό που δεν υπακούει πλέον στα σύγχρονα δεδομένα. Το όποιο νέο θεσμικό πλαίσιο θα αναφέρεται στο μέλλον, όταν δηλαδή υπό συνθήκες ξεπερασμένου καθεστώς, θα έχει ήδη εγκατασταθεί μεγάλο μέρος της ισχύος που σχεδιάζεται.

Υποκατάσταση των λειτουργιών της φύσης με τεχνικά έργα

Ο αγροτικός τομέας είναι κατεξοχήν πεδίο όπου δοκιμάζεται η ισορροπία οικονομίας και φύσης.[1] Η οικονομική σημασία των λειτουργιών της φύσης παραμελείται, αν δεν αγνοείται. Ως ένα βαθμό, η υποκατάσταση των λειτουργιών της φύσης είναι θεμιτή, αποτελεσματική και οικονομικά αποδοτική. από ένα σημείο και μετά, όμως, προκαλεί μη αναστρέψιμες καταστάσεις, ή χρονοβόρες και εξαιρετικά υψηλού κόστους διαδικασίες αποκατάστασης. Βέβαια, η αντίληψη για υποκατάσταση των λειτουργιών της φύσης με την κατασκευή και λειτουργία τεχνικών έργων, συνιστά ευκαιρία για τη δημιουργία «αγορών». Ανάμεσα στο σχετικά χαμηλό επίπεδο ανάπτυξης, στις φυσικές καταστροφές και στις περιβαλλοντικά αμφιλεγόμενες επενδύσεις, δημιουργείται μία ανατροφοδοτούμενη συσχέτιση, καθώς περιορίζονται οι αντιστάσεις των τοπικών κοινωνιών. Ωστόσο, μια τέτοια πολιτική, δεν είναι μόνο περιβαλλοντικά και οικονομικά ατελέσφορη, αλλά οδηγεί στην αύξηση του κόστους πρόσβασης σε φυσικούς πόρους και στον αποκλεισμό των ασθενέστερων. Συνεπώς, η προστασία και η ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων είναι προϋπόθεση για την αγροτική παραγωγή, τη διατηρήσιμη και δίκαιη ανάπτυξης της περιφέρειας.

Ιδιωτικοποίηση των υδάτινων πόρων

Ο κίνδυνος της λειψυδρίας συνιστά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το που οδηγούν μονομερείς και σε μεγάλο βαθμό κερδοσκοπικές αντιλήψεις, εις βάρος των λειτουργιών της φύσης. Αν εξαιρεθεί το θέμα ζήτησης και της σπατάλης, στην πλευρά της προσφοράς, δηλαδή τι γίνεται με το νερό της βροχής, διαπιστώνεται ότι κυριαρχεί η καιροσκοπική εκδοχή του δόγματος «η κρίση ως ευκαιρία», η οποία μεταφράζεται σε ιδιωτικοποίηση των υδάτινων πόρων, αύξηση της τιμής του νερού και κατασκευή έργων (που είναι ασφαλώς απαραίτητα, όταν γίνονται με ορθό τρόπο) εις βάρος της αντίληψης για ολιστική διαχείριση των υδάτων, που περιλαμβάνει την προστασία εδαφών, δασών και βοσκοτόπων, δηλαδή την ενεργή παρουσία δραστηριοτήτων του αγροτικού τομέα.

Στρατηγικές επενδύσεις για τουριστικές υποδομές

Πρόκειται για επενδύσεις που εξαιρούνται από τους γενικούς κανόνες χωροθέτησης και ανταγωνίζονται με τον αγροτικό τομέα, για τις χρήσεις γης και το νερό, ενώ υποτίθεται ότι ανάμεσα στον τουρισμό και στον αγροτικό τομέα αναζητούνται συνέργειες. Αυτές οι επενδύσεις έχουν αυξημένη παρουσία στα νησιά, όπου το έδαφος και το νερό για αγροτική χρήση τείνει πλέον να εξαφανιστεί.

Προαπαιτούμενα για τη χάραξη πολιτικής στον αγροτικό τομέα

Ο αγροτικός τομέας χαρακτηρίζεται από βιολογικές, περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές ιδιομορφίες, από τις οποίες απορρέει ο πολυδιάστατος ρόλος, τα κριτήρια για την αξιολόγησή του και συνεπώς η χάραξη των σχετικών πολιτικών. Συγχρόνως, η πορεία του αγροτικού τομέα καθορίζεται από «αντικειμενικές» οικονομικές παραμέτρους, που απορρέουν από τη διαδικασία της οικονομικής ανάπτυξης.[2] Στις απώλειες που καταγράφονταν στο επίπεδο της απασχόλησης και του εισοδήματος προστίθεται ο ανταγωνισμός για τη χρήση των φυσικών πόρων, που αναβαθμίζεται με την επέκταση των ΑΠΕ και των τουριστικών υποδομών.

Από τα χρόνια προβλήματα του αγροτικού τομέα, αλλά και από τον τρόπο που διεξάγεται το μεγαλύτερο τμήμα της δημόσιας συζήτησης, συνάγεται ότι οι σχετικές πολιτικές δεν εναρμονίζονται με τις υψηλές απαιτήσεις που απορρέουν από τις ιδιομορφίες, τον ρόλο και τις συντελούμενες οικονομικές αλλαγές. Επιπλέον, ο αγροτικός τομέαςείναιθύμα επιφανειακών αντιλήψεων, είτε αυτές εκφράζονται με την απαξιωτική και μονομερή «οικονομίστικη» αξιολόγησή του ως «το 3% του ΑΕΠ», είτε με την κολακευτική-λαϊκίστικη ρητορεία περί «ατμομηχανής» της οικονομίας.[3] Κοινός παρονομαστής, και στις δύο εκδοχές, είναι η υποβάθμιση του πολυδιάστατου χαρακτήρα του και άρα η ακαταλληλότητά τους για τη χάραξη πολιτικών.

Στον πυρήνα των πολιτικών για τον αγροτικό τομέα θα πρέπει να βρίσκεται η έμπρακτη αναγνώριση των ιδιομορφιών και του πολυδιάστατου ρόλου του, η διαχείριση των δομικών αλλαγών που απορρέουν από την αναπτυξιακή διαδικασία και εκφράζεται στην αυξανόμενη συνεργατική αλλά και ανταγωνιστική σχέση του με άλλους κλάδους της οικονομίας, καθώς και η προστασία του από τους αναδυόμενους κινδύνους, όσον αφορά την πρόσβαση σε φυσικούς πόρους, καθώς η αγορά τον αφήνει απροστάτευτο.

Σημειώσεις:

1. Νικολαΐδης Ευ. (2023), «Αναπτυξιακές προκλήσεις της ελληνικής γεωργίας υπό το πρίσμα των κλιματικών και ενεργειακών αλλαγών», Αθήνα, ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. https://shorturl.at/O0Jb3

2. Νικολαΐδης Ευ. (2024), «Η συμβολή του αγροτροφικού συστήματος στον μετασχηματισμό του αναπτυξιακού υποδείγματος», Αθήνα, ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. https://shorturl.at/Q7Dbd

3. Νικολαΐδης Ευ. (2025) «Πρωτογενής τομέας: Η “ατμομηχανή” χωρίς… ατμό», Η Εποχή, 3 Μαΐου.