Η σύγκρουση στη Λιβύη διαρκεί περίπου εννέα χρόνια. Άρχισε ταυτόχρονα με τον πόλεμο στη Συρία. Η «αραβική άνοιξη» το 2011 επεκτάθηκε και στη Λιβύη και σήμανε την αρχή του τέλους του καθεστώτος του Μουαμάρ Καντάφι. Οι εξεγερμένοι τον πολιόρκησαν, αφού εντόπισαν την κρύπτη του και τον εκτέλεσαν εν ψυχρώ με σαδιστικό τρόπο στην γενέτειρά του τη Σύρτη. Το χάος που ακολούθησε, διαδέχτηκε η πρώτη φάση ενός σκληρού εμφύλιου πολέμου (2011-2014). Από το 2014 συνεχίζεται η δεύτερη φάση ενός αδυσώπητου πολέμου, που χώρισε τη Λιβύη τουλάχιστον σε δύο μέρη.
Η «κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας»
Από τη μια πλευρά είναι η αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ «κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας», που ελέγχει τελικά μόνο την Τρίπολη και υποστηρίζεται από την Τουρκία, το Κατάρ και τους «αδελφούς μουσουλμάνους». Επικεφαλής είναι ο Φαγιέζ Μουσταφά αλ-Σάρατζ, που ενστερνίζεται το πολιτικό Ισλάμ. Η Τουρκία δίνει στρατιωτική βοήθεια στην Τρίπολη με ντρόουν, αεροπορικές επιδρομές και πολεμικό εξοπλισμό, ενώ πρόσφατα αποφάσισε την αποστολή στη Λιβύη στρατευμάτων, αποτελούμενων κυρίως από Τουρκομάνους, οι οποίοι κατοικούν στη Βόρεια Συρία. Είναι ετοιμοπόλεμοι και πήραν μέρος σε μάχες εναντίον του Άσαντ και των Κούρδων. Με αυτό τον τρόπο ο Ερντογάν προσπαθεί να λειάνει τις τριβές που θα προκαλούσε στο εσωτερικό της χώρας του ενδεχόμενη αποστολή τούρκων στρατιωτών. Η Άγκυρα στην προκειμένη περίπτωση έρχεται σε αντίθεση με την απόφαση του ΟΗΕ για εμπάργκο στην αποστολή όπλων στη Λιβύη.
Το πλούσιο Κατάρ βοήθησε το ΝΑΤΟ το 2011 στην εξόντωση του Μουαμάρ Καντάφι και στη συνέχεια βρίσκεται σε στενή συνεργασία με το καθεστώς της Τρίπολης. Τα τελευταία χρόνια η Ντόχα βρίσκεται σε απομόνωση από τις άλλες χώρες του Περσικού Κόλπου και κατηγορείται για τη στάση της στο θέμα του Ιράν.
Ο Λιβυκός Εθνικός Στρατός
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται ο Λιβυκός Εθνικός Στρατός που ελέγχει, υπό την ηγεσία του στρατάρχη Χαλίφα Μπελκασίμ Χαφτάρ, το μεγαλύτερο μέρος της λιβυκής επικράτειας και εδρεύει στη Βεγγάζη. Απορρίπτει το πολιτικό Ισλάμ και θεωρεί ότι η Λιβύη πρέπει να διοικείται με πυγμή από μια «ισχυρή κυβέρνηση». Υποστηρίζεται από τη Ρωσία, την Αίγυπτο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία. Επίσης, στις επιχειρήσεις του Χαφτάρ συνδράμουν αφρικανοί μισθοφόροι και επίλεκτα τμήματα ενός ιδιότυπου ιδιωτικού στρατού με την επωνυμία «Βάγκνερ».
Η Ρωσία επίσημα αρνείται ότι συμμετέχει με τις ένοπλες δυνάμεις της στο λιβυκό εμφύλιο, αλλά με πολύ διπλωματικό τρόπο αναφέρεται στη δράση της ιδιωτικής πολεμικής εταιρίας «Βάγκνερ». Ο Βλαντίμιρ Πούτιν στην ετήσια συνέντευξή του στα μέσα ενημέρωσης το Δεκέμβριο του 2018, ανέφερε ότι αν η συγκεκριμένη εταιρία δεν παραβιάζει τη ρωσική νομοθεσία, μπορεί να δραστηριοποιείται και να προβάλλει τα επιχειρηματικά της συμφέροντα σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου. Πηγές από τη Δύση υποστηρίζουν ότι η «Βάγκνερ» συμμετείχε στις εχθροπραξίες στη Νοτιοανατολική Ουκρανία, αλλά και στη Συρία μετά το 2014. Το 2017 οι ΗΠΑ την περιέλαβαν στον κατάλογο των ρωσικών εταιριών για τις κυρώσεις. Για πρώτη φορά έγινε γνωστή το 2013 μια ιδιωτική πολεμική εταιρία που προερχόταν από τη Ρωσία με την επωνυμία « Moran Security Group», που είχε ως σκοπό την προστασία των εμπορικών πλοίων από την πειρατεία. Στη συνέχεια εμφανίστηκαν ως «Σλαβικές Δυνάμεις» που στρατολόγησαν 267 μισθοφόρους για την προστασία των πετρελαιοπηγών και των αγωγών πετρελαίου της Συρίας. Όσοι από τους μισθοφόρους επέστρεψαν στη Ρωσία μετά τη λήξη της σύμβασης που είχαν υπογράψει, φυλακίστηκαν γιατί η νομοθεσία της χώρας απαγορεύει στους πολίτες της να καταταγούν ως μισθοφόροι. Δυτικοί πολιτικοί παρατηρητές υποστηρίζουν ότι με την επωνυμία «Βάγκνερ» καλύπτονται ετοιμοπόλεμα τμήματα των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων, κάτι που απορρίπτει η Μόσχα. Ο Χαφτάρ επισκέπτεται πολύ συχνά τη Μόσχα. Μιλάει άπταιστα τη ρωσική γλώσσα, γιατί σπούδασε σε στρατιωτική ακαδημία επί ΕΣΣΔ. Θεωρεί ότι η Ρωσία αποτελεί το διπλωματικό εγγυητή και υπερασπιστή του διεθνώς. Το Κρεμλίνο μπλόκαρε την απόφαση του ΟΗΕ που καλούσε το Χαφτάρ να σταματήσει την επέλαση προς την Τρίπολη.
Ο ρόλος των συμμαχικών δυνάμεων
Η Σαουδική Αραβία και τα Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα είναι εναντίον της επικράτησης των «Αδελφών Μουσουλμάνων» στην περιοχή γι’ αυτό από την αρχή τάχθηκαν στο πλευρό του Χαφτάρ. Ο Χαφτάρ υπολογίζει πολύ στη βοήθεια που του προσφέρεται από τη γειτονική Αίγυπτο, η οποία θεωρείται κινητήρια δύναμη εναντίον του πολιτικού Ισλάμ. Στην Αίγυπτο συχνά αποκαλούν το Χαφτάρ «Σίσι της Λιβύης». Το Κάιρο θεωρεί ότι ο αυταρχικός στρατάρχης μπορεί να αποκαταστήσει σταθερότητα στη Λιβύη, όπως έγινε με το Σίσι στην Αίγυπτο.
Ποια είναι, όμως, η στάση των άλλων δυνάμεων; Μεσοβέζικη είναι η στάση των ΗΠΑ και της Γαλλίας. Οι ΗΠΑ προς τα έξω εμφανίζονται ουδέτερες, ενώ φαίνεται να υποστηρίζουν το Χαφτάρ. Σε επικοινωνία στις 19 Απριλίου ο αμερικανός πρόεδρος δήλωσε ότι αναγνωρίζει το στρατάρχη, τη μάχη που δίνει εναντίον της τρομοκρατίας και την προσπάθειά του να υπερασπιστεί τις πετρελαιοπηγές της Λιβύης. Οι ΗΠΑ επίσης μπλόκαραν απόφαση του ΟΗΕ εναντίον του Χαφτάρ για αεροπορικές επιδρομές σε κέντρο κράτησης μεταναστών.
Η Γαλλία πηγαίνει πότε με τη μία, πότε με την άλλη πλευρά και κατηγορείται ότι πρωτοστάτησε στην σαδιστική εξόντωση του Μ. Καντάφι. Δύο φορές το 2017 και το 2018 έφερε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων το Χαφτάρ και τον Σάρατζ, χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Από τη μια πλευρά, φαίνεται να αναγνωρίζουν την κυβέρνηση της Τρίπολης και από την άλλη, διαθέτουν πυραύλους στην Ανατολική Λιβύη.
Εκτός από τους δύο συνασπισμούς που ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος της λιβυκής επικράτειας υπάρχουν και οι τζιχαντιστές. Είναι παραστρατιωτικές οργανώσεις, φυλετικές ομάδες και βεδουίνοι που ελέγχουν εδάφη της κεντρικής και νότιας Λιβύης με μικρούς πληθυσμούς. Δεν διακρίνονται για τη σταθερότητά τους. Λεηλατούν τις περιοχές και πότε τάσσονται με τον ένα και πότε με τον άλλον.
Απέτυχαν οι συνομιλίες της Μόσχας
Οι δύο συναντήσεις που είχαν το 2017 και το 2018 ο Χαφτάρ και ο Σάρατζ δεν κατέληξαν σε κάτι ουσιώδες. Μετά από αυτές τις συναντήσεις, ο λίβυος στρατάρχης έδωσε εντολή στα στρατεύματά του να πολιορκήσουν και να καταλάβουν την Τρίπολη. Εννέα μήνες, όμως, δε κατάφερε να μπει.
Από τις αρχές του 2020 η Ρωσία και η Τουρκία, που έχουν αντίθετα συμφέροντα στη Λιβύη, προσπαθούν να λύσουν το λιβυκό πρόβλημα με βάση τις δικές τους επιδιώξεις.
Στη Μόσχα έγιναν πρόσφατα συνομιλίες μεταξύ αντιπροσώπων των δύο πλευρών. Η συζήτηση έγινε σε διπλωματικό επίπεδο, αλλά οι δυο επικεφαλής αρνήθηκαν να καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Το σχέδιο απόφασης που κλήθηκαν να υπογράψουν οι δυο πλευρές προέβλεπε: α) μη αποστολή στη Λιβύη τουρκικών στρατευμάτων, β) ενοποίηση των διαφόρων κυβερνητικών σχημάτων σε μια προσωρινή κυβέρνηση, γ) αφοπλισμός των παραστρατιωτικών οργανώσεων και δ) φύλαξη των πετρελαιοπηγών και της ακτογραμμής της Λιβύης. Ο Σάρατζ υπέγραψε το κείμενο, ενώ ο Χαφτάρ ζήτησε λίγο χρόνο να το σκεφτεί και εν τω μεταξύ έφυγε από τη Μόσχα χωρίς να υπογράψει. Ο λίβυος στρατάρχης απορρίπτει οποιαδήποτε ανάμιξη της Τουρκίας στην επίλυση του προβλήματος. Οι δύο πλευρές αλληλοκατηγορούνται για την παραβίαση της εκεχειρίας.
Σήμερα, 19 Ιανουαρίου, πραγματοποιείται στο Βερολίνο διεθνής διάσκεψη για τη Λιβύη, χωρίς την παρουσία της Ελλάδας, στην οποία έχουν προσκληθεί από τη Γερμανία ο ΟΗΕ, οι ΗΠΑ, η Ρωσία, η Κίνα, η Μεγάλη Βρετανία, η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Γαλλία, η Ιταλία, το Κονγκό, η Αλγερία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ο Αραβικός Σύνδεσμος και η Αφρικανική Ένωση.
Η ελληνική εξωτερική πολιτική με την αδράνεια που επέδειξε στο συγκεκριμένο θέμα, δεν εξασφάλισε τη συμμετοχή της Ελλάδας στη διάσκεψη. Η τελευταία συμφωνία συνεργασίας για τη χάραξη θαλασσίων ζωνών στη Μεσόγειο μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης θέτει σε απειλή τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και ζωτικά συμφέροντα της Ελλάδας.
Μιχάλης Ρένεσης
