Μάρη Θεοδοσοπούλου «Σεφερικά»,
πρόλογος: Δημήτρης Δασκαλόπουλος, εκδόσεις Οδός Πανός, 2025
Η Μάρη Θεοδοσοπούλου, κατά τη διάρκεια της μακράς συγγραφικής της ενασχόλησης, συγκέντρωσε έναν ικανό αριθμό κριτικών κειμένων γύρω από τον Σεφέρη, δίνοντάς μας την εικόνα της πολύπλευρης προσφοράς του και της παρουσίας του στο εκάστοτε πολιτισμικό μας παρόν. Από τα μέσα του 1991 μέχρι το 2016 η Μάρη Θεοδοσοπούλου διατήρησε σταθερά τη λογοτεχνική σελίδα στην Εποχή. Η παρούσα έκδοση επιτρέπει μια συνολική γνωριμία με τον ποιητή, πολλές φορές διαφορετικό από τον κοινώς διαδεδομένο, επιτρέπει με άλλα λόγια να τον αναγνωρίσει ο σεφερικός αναγνώστης μέσα από όσα τον έκαναν να τον αγαπήσει, εκείνος τουλάχιστον που τον βλέπει ως μια ενότητα αρραγή, χωρίς να τον κρίνει με βάση σκόρπιες απόψεις που κυκλοφόρησαν συχνά χωρίς την απαραίτητη βάσανο που προαπαιτεί η γνωριμία με έναν πολύπλοκο ποιητή με το εύρος και τη λάμψη του πρώτου μας νομπελίστα.
Σε όλα της τα κείμενα η Θεοδοσοπούλου διατυπώνει μια ορθολογιστική άποψη στα πράγματα, με μια κριτική ματιά που αντλεί από το παρελθόν, χωρίς ίχνος φιλαρέσκειας ή τάση εξαγωγής εύκολων συμπερασμάτων. Υπηρέτησε με αφοσίωση ένα είδος κριτικού λόγου που αν δεν έχει εξαφανιστεί ήδη στην Ελλάδα, τείνει με γοργούς ρυθμούς προς τον χαμό του. Στο 100ό «Ex libris» (8.3.1992), όπως σηματοδοτούταν η στήλη της στην Εποχή, από τα γνωστά βιβλιόσημα που κοσμούσαν συνήθως στο παρελθόν τα βιβλία των βιβλιόφιλων, δίνει την αφετηρία του κριτικού της έργου: «Αισίως συμπληρώσαμε εκατό σελίδες βιβλιοπαρουσίασης με μόνο ερέθισμα και στόχο την απόλαυση του κειμένου. Σε μια εποχή που οι εκδότες ποντάρουν στα άλογα κούρσας, τα μπεστ σέλερ, εμείς επιμένουμε στα ελευθέρας βοσκής».
Η Κύπρος, η λαϊκή τέχνη, η φωτογραφία
Από τα πρώτα κείμενά της εδώ είναι εμφανής η αναφορά στην Κύπρο. Στο τέταρτο (16.4.1995) συμπυκνώνει τη συνολική στάση του Σεφέρη: «η Κύπρος αποτέλεσε σταθερή μέριμνα του διπλωμάτη, πηγή έμπνευσης του ποιητή στη γονιμότερη περίοδο της ζωής του, κι ίσως τον σημαντικότερο προσφιλή τόπο για τον άνθρωπο Σεφέρη». Με αφορμή το λεύκωμα φωτογραφιών του από τη μεγαλόνησο το 1990 τονίζει το ταλέντο του συνοψίζοντας: «Όλα συνυπάρχουν σε μια επιφανειακή γαλήνη: η λεπτομέρεια, το τοπίο, θραύσματα από αρχαιότητες, βενετσιάνικα κάστρα, εκκλησίες και μοναστήρια, παράξενες τοιχογραφίες από τη Μέλλουσα Κρίση, μαζί με πονηρές γάτες και τον βαρβάτο Θωρ». Σε κείμενό της μια δεκαετία μετά (17.12.2000) παρουσιάζει τον φωτογράφο Σεφέρη με αφορμή αντίστοιχη έκθεση εκείνων των ημερών, διαβλέποντας τις ελλείψεις της, όσον αφορά το ενδιαφέρον του Σεφέρη για τα «πετροκομμένα μοναστήρια της Καππαδοκίας» και τα αγάλματα, από το 1946 που τα έβλεπε να «αναδύονται» στο Αρχαιολογικό Μουσείο: «Θα τον λέγαμε φωτογράφο του ενστίκτου. Άλλωστε ο ίδιος είναι αμφίβολο αν ποτέ ονειρεύτηκε φωτογραφική έκθεση».
Δεκαεπτά έτη μετά, με την ευκαιρία της έκδοσης του σχεδιάσματος του τοποθετημένου στην Κύπρο μυθιστορήματος Βαρνάβας Καλοστέφανος, κάνει μια εύστοχη παραλληλία με τον Σολωμό, έναν από τους πνευματικούς προγόνους του ποιητή, υπογραμμίζοντας: «Ίσως αν ολοκληρωνόταν, να έδινε το ελλείπον μοντέρνο μυθιστόρημα ιδεών της γενιάς του ’30. Όπως φαίνεται, ο Σολωμός δεν ήταν ο μόνος που τυραννούσε το χειρόγραφο. Άφησε πίσω του και επιγόνους να μας βασανίζουν». Στο ίδιο κείμενο αναφέρεται στον ζωγράφο Αδαμάντιο Διαμαντή, στενό φίλο του Σεφέρη, που «εμφανίζεται» στο μυθιστόρημα ως Νεοκλής, ο οποίος έχει πάθος για τη λαϊκή τέχνη του νησιού του∙ πάθος που μοιράστηκε μαζί του ο ποιητής. Το ενδιαφέρον του ποιητή για την τέχνη σημειώνει κατά καιρούς η Θεοδοσοπούλου, όπως, για παράδειγμα, η ανατύπωση του Άσματος Ασμάτων το 1998. Εκεί σημειώνει τη γνωριμία του Σεφέρη με τον χαράκτη Τάσσο το 1963 μέσω του Γ.Π. Σαββίδη και περιγράφει το έργο του χαράκτη. Αλλού (13.2.2000) προτείνει μια ιδέα για εικαστική εκδήλωση με βάση την εικονογράφηση σεφερικών εκδόσεων από επιφανείς εικαστικούς, συγκαταλέγοντας σε αυτούς, πέρα από τον Τάσσο, τον Τσαρούχη, τον Βασιλείου, τον Μόραλη και τέλος τον Ψυχοπαίδη.
Χαρακτικό πορτραίτο του ποιητή –το αγαπημένο της Μαρώς– φιλοτεχνημένο μεταθανάτια από τον χαράκτη Τάσσο, το οποίο κοσμούσε το γραφείο του σπιτιού τους στην οδό Άγρας. Ο Τάσσος θα εργαστεί αφοσιωμένα για την εικονογράφηση του Άσματος Ασμάτων (πρωτοεκδίδεται το 1965), όπως σημειώνει η Μάρη Θεοδοσοπούλου στο αντίστοιχο άρθρο της (15.11.1998): «εργάστηκε δύο χρόνια και χάραξε περισσότερα από εκατό ξύλα για να καταλήξει στις εφτά “αισθησιακές” ξυλογραφίες της έκδοσης. Ένα βιβλίο που φτιάχτηκε με τυπογραφικά στοιχεία χυμένα ειδικά για την περίσταση». Ο ίδιος ο ποιητής, άλλωστε, επέτρεπε στον εαυτό του να θεωρεί την τυπογραφία τη μόνη τέχνη που θα μπορούσε να ασκήσει με αξιώσεις, όπως καταφάνηκε στην πράξη, από τη συνεργασία του με το «αγλαότεχνο τυπογραφείο των αδελφών Ταρουσόπουλου».
Μια σεφερική βιβλιογραφία εν τω γίγνεσθαι
Τη σχέση του ποιητή με τον φιλόλογο Γ.Π. Σαββίδη θίγει με σεβασμό η κριτικός Θεοδοσοπούλου (με αφορμή την έκδοση της αλληλογραφίας το 1991), καταδεικνύοντας το εύρος της συμβολής και των δύο: «Η αλληλογραφία του δημιουργού με τον κριτικό, με αναφορές στον λογοτεχνικό τόπο της δεκαετίας του ’50, θα συνέβαλλε στην ιστορία της νεοελληνικής κριτικής σκέψης που δεν έχει ακόμη γραφτεί». Ομοίως πράττει για την οριακής σημασίας έκδοση της αλληλογραφίας του με τον Γιώργο Κατσίμπαλη. Στη συγκεκριμένη αλληλογραφία, μάλιστα, αναδύεται «ένας Σεφέρης περισσότερο παρά ποτέ μοναχικός κι ανήσυχος». Υπογραμμίζει εδώ, γενικότερα για το είδος της αλληλογραφίας, και τη σπουδαιότητα του να αποδίδουν οι κληρονόμοι των λογοτεχνών «τον δέοντα σεβασμό σ’ αυτό το προσωπικό κομμάτι της πνευματικής τους περιουσίας».
Για τη διάσωση και διάδοση του αρχείου του ποιητή κύριο ρόλο είχε η Μαρώ Σεφέρη, την οποία αναφέρει σε αρκετά κείμενά της η Μάρη Θεοδοσοπούλου. Το 2011 τονίζει ότι «σε αντίθεση με την τρέχουσα τακτική (…) η Μαρώ άνοιξε το αρχείο Σεφέρη και στάθηκε συμπαραστάτης αλλά και άγρυπνος φρουρός». Το 1997 ανιχνεύει και στοιχεία του χαρακτήρα της Μαρώς: «διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας η Μαρώ και ο ποιητής, και οι εκατέρωθεν επιστολές το υπογραμμίζουν. Ως κοινή εφαπτομένη προβάλλουν η ευγένεια, η ευαισθησία και μια σχεδόν αισθητική απέχθεια προς οτιδήποτε κραυγαλέο». Στη συνέχεια του κειμένου παρατηρεί τα κεντρικά στοιχεία των αυτοβιογραφικών κειμένων του ποιητή: «το πύκνωμα του λόγου, που προβάλλει το σημαντικό της εντύπωσης από ένα πρόσωπο ή κάποιον τόπο. Το συνειρμικό πέταγμα από την εμπειρία στο λογοτεχνικό ερέθισμα, και το συνταίριασμά τους. Ακόμη, τον πλούτο της μετωνυμίας, καθώς πλάθει τις λέξεις που του χρειάζονται». Η Μαρώ αναδεικνύεται (2.4.2000) συνοδοιπόρος του: «στις Μέρες όλες οι επισκέψεις και οι περίπατοι, οι εκδρομές και τα ταξίδια, γίνονται “με τη Μαρώ”». Η ολοκλήρωση της έκδοσης της αλληλογραφίας τους το 2005 θα παρουσιαστεί με την πρέπουσα έμφαση: «Επιτέλους ένα αμφίπλευρο επιστολικό σώμα έναντι του συνήθους ανάπηρου που εκτυλίσσεται ως μονόλογος του επιφανέστερου εκ των δύο αλληλογράφων». Λίγο παρακάτω τονίζει την ουσιαστική προσφορά της έκδοσης: «Ο πρόσφατος λοιπόν τόμος αποκαλύπτει τον καθημερινό Σεφέρη, που κόντευε να εξαφανίσει η αχλύ του μύθου του».
Εμβριθείς είναι οι παρατηρήσεις της Θεοδοσοπούλου και στο πλαίσιο της ιστορικής αναδρομής, όπως στο 2008 με αφορμή την έκδοση αλληλογραφίας με τους Θεοτοκά και Κατσίμπαλη: «Συμπτωματικά ή και σημαδιακά, αμφότερες οι αλληλογραφίες αρχίζουν το σωτήριον έτος 1930, λες κι οροθετούν το ξεκίνημα της γενιάς». Γενικότερα, η Μάρη Θεοδοσοπούλου μάς αποκαλύπτει έναν Σεφέρη που μας χρειάζεται ακόμα, όχι μόνο ως ποιητής-φάρος μιας γενιάς που δεν θα επαναληφθεί, αλλά κυρίως ως διαρκής υποδήλωση του τι μπορεί να διατηρηθεί ενεργό στη συλλογική μνήμη, για να μη χαθεί το ποιητικό σύμπαν που γέννησε τους μείζονες ποιητές μας και μας σήκωσε λίγο ψηλότερα. Όπως τονίζει το 2000, έτος Σεφέρη, σε σχέση με τα ημερολόγιά του: «Για όλους εμάς που ζούμε στο κλεινό άστυ, όπως παρουσιάζεται κι όπως θα εκφυλιστεί περαιτέρω με επιταχυνόμενους ρυθμούς στο εγγύτατο μέλλον, οι Μέρες του Σεφέρη παραδόξως προσφέρουν ένα κάποιο κράτημα. Ορθότερα, έναν οδηγό για τα ελάχιστα διασωθέντα και έναν μπούσουλα στη φαντασία για όσα οριστικά έχουν σβήσει χωρίς ν’ αφήσουν το παραμικρό ίχνος».
