ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΕΡΒΟ ΜΑΡΞΙΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΟ, ΑΛΕΞΑΝΤΑΡ ΜΑΤΚΟΒΙΤΣ
Ακόμη και στο πιο άγριο όνειρο υπάρχει μια πραγματική δυνατότητα
Ο Αλεξάνταρ Μάτκοβιτς, που μιλά σήμερα στην «Εποχή», διδάσκει στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας και Κοινωνικής Θεωρίας του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου και θεωρείται μια από τις σημαντικότερες φωνές της νέας αριστερής διανόησης στη Σερβία, συνδυάζοντας τη θεωρία με την κινηματική δράση. Κύρια ενδιαφέροντά του είναι ο σύγχρονος μαρξισμός, οι θεωρίες της βιοπολιτικής και η πολιτική οικονομία.
Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Γκιβίσης
Πώς θα χαρακτήριζες την πολιτική κατάσταση στη Σερβία;
Διαμαρτυρίες, απεργίες και κοινοβουλευτικές κρίσεις: αυτά περιγράφουν την τρέχουσα πολιτική κατάσταση, όχι μόνο στη Σερβία, αλλά και σε μεγάλο μέρος της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Στην Κροατία είχαμε τη συντριβή της κυβέρνησης του τεχνοκράτη πρωθυπουργού Ορέσκοβιτς, στη Μακεδονία η πτώση της κυβέρνησης προκάλεσε μεγάλη αναταραχή στα διεθνή ΜΜΕ και τη συμμετοχή της ΕΕ και των ΗΠΑ για να κατευνάσουν τις τοπικές πολιτικές δυνάμεις, ενώ η Βοσνία παραμένει εγκλωβισμένη στις δικές της εσωτερικές εντάσεις.
Σε κινηματικό επίπεδο τι γίνεται;
Προσθέτοντας και τη Σλοβενία, σε όλες αυτές τις χώρες είδαμε την εμφάνιση πολλών αντι-νεοφιλελεύθερων κοινωνικών κινημάτων τα τελευταία χρόνια. Στη Σερβία είχαμε το δυναμικό κίνημα ενάντια στην ιδιωτικοποίηση της παραλίας του Βελιγραδίου και στην κατασκευή του Waterfront, του μεγαλύτερου εμπορικού κέντρου των Βαλκανίων στην όχθη του ποταμού Σάβου. Τον Απρίλιο έγιναν οι «διαμαρτυρίες κατά της δικτατορίας» μετά την εκλογή του Βούτσιτς στην προεδρία. Ήταν ένα ξέσπασμα που σηματοδοτούσε την κοινωνική καταστροφή στην οποία μας έφεραν η κυβέρνηση και τα μέτρα λιτότητας του ΔΝΤ, με κύρια αιτήματα την κατάργηση των μεταρρυθμίσεων του εργατικού δικαίου και τη δωρεάν κοινωνική υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση. Τον Ιούλιο οι εργαζόμενοι συνέχισαν τους αγώνες με διαδηλώσεις σε αρκετές πόλεις και με απεργίες, καταλαμβάνοντας πολλά εργοστάσια, κυρίως πολυεθνικών. Αφορμή ήταν η χειροτέρευση των συνθηκών εργασίας από τις ξένες εταιρείες, που προηγουμένως είχαν χαιρετιστεί ως σωτήρες για τη σερβική οικονομία. Οι απεργίες αυτές στηρίχτηκαν κυρίως στην αυτοοργάνωση, για αυτό ουσιαστικά αποσιωπήθηκαν τόσο από το κράτος όσο και από τις επίσημες ηγεσίες και τα σωματεία. Αυτός είναι και ο λόγος που περιμένουμε να δούμε τη συνέχεια, καθώς οι κοινωνικές συγκρούσεις δεν έχουν υποχωρήσει, απλά έχουν αλλάξει μορφή. Τα κινήματα που προανέφερα είναι πολύ ζωντανά και ελπιδοφόρα, και αναζητούν νέες μορφές οργάνωσης. Με τη δράση τους έχουν αλλάξει το πρόσωπο της σερβικής πολιτικής και έφεραν στο προσκήνιο σημαντικά κοινωνικά ζητήματα μετά από την πολύχρονη παραμέλησή τους.
Η πορεία προς την ΕΕ
Η ένταξη της Σερβίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διχάσει τη σερβική κοινωνία. Πώς εξελίσσεται ο σχετικός διάλογος και ποια είναι τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά αυτής της σύγκρουσης;
Δεν υπάρχει διάλογος, μόνο ιδεολογικές αψιμαχίες. Από την έναρξη της διαδικασίας για την ένταξη στην ΕΕ όταν έπεσε ο Μιλόσεβιτς, η υπόσχεση του κοινωνικού διαλόγου δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα. Μπορούμε να μιλήσουμε για δύο στάδια: κατά το πρώτο, το Δημοκρατικό Κόμμα σηματοδότησε την πρώτη δεκαετία μετά το 2000, προωθώντας την ιδεολογία του ευρω-φανατισμού σε κάθε επίπεδο της κοινωνίας, από τα δημοτικά σχολεία μέχρι την ακαδημαϊκή κοινότητα και, φυσικά, στην εξωτερική πολιτική. Σύμφωνα με αυτόν το μύθο, η Σερβία θα σωθεί από το εθνικιστικό παρελθόν της μέσα από την ευρωπαϊκή ένταξη. Η χώρα εκτιμάται ότι ακολουθεί το μεγάλο σκοτεινό τούνελ της μετάβασης και μόλις φτάσει στην Ένωση όλα θα πάνε καλά. Το μόνο σωστό σε αυτό το αφήγημα ήταν ότι παρουσίασε σωστά το κομμάτι του τούνελ: η Σερβία είναι η μόνη χώρα που πέρασε 30 χρόνια μακράς μετάβασης από το σοσιαλισμό στον καπιταλισμό, αν υπολογίσουμε τις πρώτες απόπειρες ιδιωτικοποιήσεων και εξάρτησης από τις ξένες επενδύσεις τη δεκαετία του ΄90 από τον Μιλόσεβιτς. Ωστόσο, κανείς δεν πίστευε ότι η ένταξη και η απελευθέρωση του εμπορίου θα οδηγούσαν πραγματικά στην περιφερειοποίηση. Η γενιά μου, η νέα Αριστερά, έχει γράψει αμέτρητα άρθρα για την αντιμετώπιση αυτού του αφηγήματος. Εκτός από εμάς, όμως, δεν έχω την αίσθηση ότι πήρε κάποιος αυτόν το δημόσιο διάλογο στα σοβαρά, στο προσκήνιο βρισκόταν πάντα η καθαρά φιλελεύθερη ιδεολογία. Και έτσι, ως κριτικούς αυτής της ιδεολογίας, μας κόλλησαν την ετικέτα των ευρωσκεπτικιστών ως αντίθεση στους ευρω-φανατικούς.
Υπάρχουν όμως και οι ευρωσκεπτικιστές που αποθεώνουν τις αγορές.
Φυσικά, η άλλη πλευρά του ευρωσκεπτικισμού προήρθε από τη φιλορωσική δεξιά, που υποστήριξε τη διακοπή της ένταξης και τη στροφή σε μια συνεργασία προσανατολισμένη στην αγορά με τη Ρωσία του Πούτιν. Στη συνέχεια, κάποια στιγμή όλο αυτό καταστράφηκε σε κομμάτια. Εδώ φτάνουμε στο δεύτερο στάδιο του αποκαλουμένου ευρω-διαλόγου, με την εμφάνιση του δεξιού λαϊκιστικού PPS (Progressive Party of Serbia) του Βούτσιτς. Η νέα πολιτική δύναμη δημιουργήθηκε μετά την αποχώρηση 21 βουλευτών από το ακροδεξιό φιλορωσικό Ριζοσπαστικό Κόμμα του Βόισλαβ Σέσελι, και έκανε μια σύνθεση φιλορωσικών και φιλοευρωπαϊκών στοιχείων από όλο το πολιτικό φάσμα. Τόσο οι ευρω-φανατικοί όσο και οι ευρωσκεπτικιστές, οι φιλοευρωπαίοι φιλελεύθεροι και οι φιλορώσοι δεξιόστροφοι, έγιναν δεκτοί στο κόμμα. Ήταν η ώρα για την εποχή της σερβικής άκρας δεξιάς: πιέζοντας για την ένταξη κέρδισαν τις εκλογές και έκαναν μια πολιτική σύνθεση που καθορίζει μέχρι σήμερα την πολιτική της Σερβίας. Αυτό συνέβη το 2012. Εντούτοις, το μόνο που εντάθηκε στη δεξιά ήταν η πολιτική της υπέρ των αγορών. Είτε πρόκειται για τη Ρωσία, είτε για την ΕΕ, ή για οτιδήποτε ανάμεσα σε αυτά τα δύο, πάντα βρίσκουμε το φονταμενταλισμό των αγορών σε κάθε έκφραση του κάθε δεξιού σερβικού κόμματος. Το ίδιο ισχύει και για το Δημοκρατικό Κόμμα και για το PPS. Και στις δύο περιπτώσεις, ο νεοφιλελευθερισμός θριάμβευσε.
Κόμματα και κινήματα σε αναβρασμό
Με τις πολιτικές της λιτότητας να συνεχίζονται, τι περιθώρια θεωρείς ότι έχει μια χώρα της περιφέρειας, όπως η Σερβία, μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
Οι πολιτικές δυνατότητες είναι μηδενικές. Αμφιβάλλω ότι μπορεί να γίνει κάτι με κοινοβουλευτικές πολιτικές χωρίς την υποστήριξη κοινωνικών κινημάτων. Παρομοίως, κανένα κίνημα δεν μπορεί να διαρκέσει χωρίς κάποιου είδους δομή, αυτό το έχουμε δει ήδη. Τα κόμματα είναι κενά χωρίς τα κινήματα, ενώ τα κινήματα χωρίς τα κόμματα είναι τυφλά, θα μπορούσαμε να πούμε. Μετά τις τεράστιες φετινές διαμαρτυρίες, οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες παραμένουν με την απορία για το τι θα συμβεί στην συνέχεια. Θα πάρουν τα κινήματα κάποια μορφή και θα μας βγάλουν από αυτό το τεχνοκρατικό αδιέξοδο; Ή απλά θα διαλυθούν και θα αφήσουν τα κόμματα στους δικούς τους μηχανισμούς; Αυτό παραμένει ένα καυτό θέμα. Αλλά είναι μια παγίδα: κανένα υπάρχον κόμμα δεν μπορεί να συλλάβει τι ακριβώς κάνουν τα κινήματα, με την πολιτική έννοια. Το μεγαλύτερο πρόβλημα, από την άλλη πλευρά, είναι ότι κανένα κίνημα δεν μπορεί να συλλάβει τις οικονομικές αντιφάσεις που υπάρχουν σε αυτήν τη χώρα. Επομένως, ενώ τα κοινοβουλευτικά κόμματα παραμένουν πολιτικά δέσμια στις δικές τους επιδιώξεις για οικονομικές μεταρρυθμίσεις, τα περισσότερα από τα κινήματα παραμένουν οικονομικά αδύναμα στην προσπάθειά για πολιτική κινητοποίηση έξω από το κοινοβούλιο. Και καμία πλευρά δεν θέλει να αγγίξει το διακύβευμα, γιατί αν το έκανε θα μπορούσε να ξεσπάσει μια κόλαση.
Τι εννοείς;
Είμαστε στα πρόθυρα της κοινωνικής αστάθειας και οι δυνάμεις μετριούνται προσεκτικά αυτή την στιγμή. Ωστόσο, υπάρχει ελπίδα. Οι σχέσεις κέντρου – περιφέρειας στην Ευρώπη συχνά κρίνονται πάρα πολύ αυστηρά από την Αριστερά: λες και εμείς, η ευρωπαϊκή περιφέρεια, είμαστε καταδικασμένοι να παραμένουμε εξαρτημένοι από τις κυρίαρχες δυνάμεις. Σαν να ήταν η θλιβερή οικονομική μας μοίρα να είμαστε σε αυτήν την υποδεέστερη θέση μέσα στην ευημερούσα οικονομία της αγοράς κάποιου άλλου ατόμου. Αυτό είναι λάθος. Καταρχάς, αν θέλετε, η ευρωπαϊκή εργατική τάξη ζει στην περιφέρεια. Η γερμανική εργατική τάξη «ζει» όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά στη Σερβία, την Ελλάδα, την Ισπανία… Όπου υπάρχει έστω και ένα προϊόν που συναρμολογείται στην περιφέρεια και πωλείται στις χώρες του πυρήνα της Ευρώπης, υπάρχει ένας περιφερειακός εργαζόμενος πίσω του. Ακόμη περισσότερο, η ευρωπαϊκή εργατική τάξη διαμένει κυρίως έξω από τον αγγλόφωνο και τον γερμανόφωνο κόσμο. Διαμένει σε όλη την Ευρώπη, καθώς η διαδικασία της εξωτερικής ανάθεσης και η διεθνοποίηση της παραγωγής έχουν δημιουργήσει νέες μισθολογικές σχέσεις σε όλη την ήπειρο. Οι νεοφιλελεύθερες ευρωεντάξεις μας έχουν συνδέσει όλους σε σχέσεις εκμετάλλευσης. Δεύτερον, αυτές οι σχέσεις πυρήνα – περιφέρειας δεν δημιουργούν ταξικές διαιρέσεις μόνο στην περιφέρεια, αλλά και στις χώρες του πυρήνα. Το 20% του εργατικού δυναμικού της Γερμανίας ζει σε συνθήκες φτώχειας, και αυτό είναι το κομμάτι που δεν εργάζεται στις βιομηχανίες με εξαγωγικό προσανατολισμό. Σήμερα το θέμα στην ευρωζώνη είναι οι συγκρούσεις που απαιτούνται. Βάλτε τα δύο αυτά μαζί και έχετε μια πολύ καλή προοπτική μιας περιφερειακής αντίστασης.
Περιφερειακή αντίσταση
Να πούμε περισσότερα σχετικά με αυτό;
Κανείς δεν φαντάζεται τι θα γινόταν αν μια μέρα οι εργάτες της περιφέρειας σταματήσουν συλλογικά να συναρμολογούν τα προϊόντα. Το σοκ θα γινόταν αισθητό μέχρι τις Βρυξέλλες και το Βερολίνο. Γιατί ο ευρωπαϊκός χώρος, με όρους παραγωγής, είναι δομημένος σαν ένας μηχανισμός ανακύκλωσης για την εξαγωγική Γερμανία και γύρω της είναι οι περιφερειακές ζώνες που βουλιάζουν στα προϊόντα της και της προσφέρουν μια διέξοδο απέναντι στη χαμηλή εγχώρια ζήτηση. Αυτός είναι ο λόγος που κάποιοι την κατηγορούν για ένα νεωτεριστικό εμπόριο. Ακόμη και με τόσο απλούς όρους, αυτό σημαίνει ότι όταν σταματήσει η εξωτερική ανάθεση θα υπάρξει υπερ-παραγωγή στη Γερμανία και παρομοίως υπο-κατανάλωση στην περιφέρεια. Και οι δύο μορφές της παραγωγικής κρίσης, μαζί με την οικονομική κρίση, θα μπορούσαν να συμβούν ταυτόχρονα.
Το οποίο τι σημαίνει;
Σημαίνει ότι ακόμη και στο πιο άγριο όνειρο εξακολουθεί να υπάρχει μια πραγματική δυνατότητα: για αυτό και αυτές οι σχέσεις ανοικτής αγοράς διατηρούνται με κάθε κόστος, όπως και στην περίπτωση της Ελλάδας. Οι περιφερειακές χώρες έχουν μια κρυμμένη ευκαιρία εδώ, η οποία, αν αξιοποιηθεί θα μπορούσε να προκαλέσει πανωλεθρία τόσο στους εξαγωγείς όσο και στα χρηματοοικονομικά τους κέντρα.
Πίσω από το δίπολο Δύση και Ρωσία, στα Βαλκάνια παρατηρούμε ότι εξελίσσεται ένα ανταγωνιστικό γεωπολιτικό παιχνίδι με πολλές προεκτάσεις. Ποιες είναι οι σκέψεις σου;
Υπάρχουν επίσης και οι κινεζικές επενδύσεις, με κύριους στόχους τους τις γέφυρες, τους δρόμους και τα συστήματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η Ρωσία δεν επενδύει τόσο πολύ, ειδικά σε σύγκριση με την ΕΕ, αλλά ασκεί μεγαλύτερη πολιτική επιρροή, κυρίως στη Σερβία. Φυσικά, η Σερβία είναι μια ειδική περίπτωση. Δεδομένου του «σταθεροποιητικού» ρόλου της στις βραδέως εντασσόμενες αγορές των Βαλκανίων, έχει να διαδραματίσει κάποιο ρόλο: υπάρχει αυτή η «διαδικασία του Βερολίνου» με την οποία θα ενσωματωθούν τα αποκαλούμενα «Δυτικά Βαλκάνια» (ένα όνομα που εφευρέθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή) σε μια ενιαία μονάδα πριν από την ένταξή της στην ΕΕ. Τώρα, που είναι η μεγαλύτερη αγορά της πρώην Γιουγκοσλαβίας και μακράν η πιο ασταθής, η καλύτερη εξαγωγή της Σερβίας είναι σήμερα η πολιτική αστάθεια.
Το παιχνίδι της «σταθερότητας»
Που από ό,τι φαίνεται είναι ένα χαρτί στο χέρι του Βούτσιτς.
Φυσικά. Και ο ίδιος παίζει το παιχνίδι της «σταθερότητας»: τον έλεγχο και τη συγκράτηση των «εσωτερικών βίαιων δυνάμεων» της κοινωνίας (εγχώριες και περιφερειακές, θυμηθείτε τη Μακεδονία) για την ένταξη και υποστήριξη της ΕΕ, πολύ παρόμοια με τον Ερντογάν. Παράλληλα, βασίζεται και στην πολιτική στήριξη της Ρωσίας σε εθνικά θέματα, όπως το Κοσσυφοπέδιο. Με αυτό τον τρόπο, το ανταγωνιστικό γεωπολιτικό παιχνίδι δεν είναι μονόπλευρο, αλλά συνδέεται με τις εσωτερικές πολιτικές των βαλκανικών εθνικών κρατών. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο πολιτικό παιχνίδι, το οποίο εξηγείται καλύτερα στη Σερβία. Στην πραγματικότητα, μπορεί κανείς να πει ότι ολόκληρη η δύναμη του σημερινού δεξιού μπλοκ που κυβερνά, βασίζεται πρωτίστως στην ολοκληρωμένη εξωτερική πολιτική του: μια θεμελιώδη σύνθεση των φιλοευρωπαϊκών και φιλορωσικών δυνάμεων υπό την ηγεσία του Βούτσιτς. Στο εσωτερικό, το PPS έχει δημιουργήσει ένα συγκεκριμένο κρατικό μηχανισμό που ελέγχει την πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες μέσω των απαγορεύσεων στις προσλήψεις και της αυξημένης εξουσίας των υπουργείων, ενώ ο υπόλοιπος πληθυσμός υφίσταται σκληρή λιτότητα, περικοπές και αυξήσεις φόρων (δεν υπάρχει φόρος πολυτελείας ή προοδευτική φορολογία για τους πλούσιους). Ένα τέτοιο σύστημα ελέγχου θα μπορούσε να λειτουργήσει μόνο μέσα σε ένα περιβάλλον σκληρού νεοφιλελευθερισμού και αυταρχισμού. Για το λόγο αυτό, ολόκληρη η οικονομική εικόνα του PPS βασίζεται στην εγκατάλειψη των εγχώριων επενδυτικών πολιτικών και στην πλήρη εξάρτηση από τις ξένες επενδύσεις, με τις πρωτοφανείς μεταρρυθμίσεις του εργατικού δικαίου που υποτίμησαν την εργασία και νομιμοποίησαν την επισφάλεια μετά την κρίση του 2008.
Ο αναδυόμενος νεοφιλελευθερισμός των Βαλκανίων
Αυτό είναι ένα τυπικό χαρακτηριστικό όλων των νεοφιλελεύθερων κυβερνήσεων.
Πράγματι, ωστόσο, αν κοιτάξετε προσεκτικά εδώ συμβαίνει κάτι πολύ βαθύτερο. Όλα αυτά, το γεωπολιτικό παιχνίδι, η διαδικασία ένταξης των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων, οι μεταρρυθμίσεις της «σταθερότητας» και του εργατικού δικαίου, δημιουργούν ένα θεσμικό πλέγμα με προσανατολισμό τη λιτότητα που διέρχεται από όλα τα Βαλκάνια. Προσθέστε επίσης εδώ την Ελλάδα και τις άλλες χώρες που έχουν υποστεί μακροχρόνια λιτότητα και εμφανίζουν ένα σαφές νεοφιλελεύθερο μοτίβο. Δεν είναι πλέον απλώς μια απάντηση στην εκδήλωση κρίσεων: η επιβολή της λιτότητας έχει γίνει θεσμική και μακροπρόθεσμη. Μια πολιτεία λιτότητας, αν θέλετε. Όλο αυτό δεν είναι ένα απλό ανταγωνιστικό παιχνίδι μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, αλλά θα αλλάξει βαθιά, και έχει ήδη αλλάξει, τις κοινωνίες μας, για να αναπαραγάγει τις νεοφιλελεύθερες αντιφάσεις τους. Αυτός είναι ο λόγος που μιλάω για έναν αναδυόμενο «νεοφιλελευθερισμό των Βαλκανίων»: τη θεσμοθέτηση της λιτότητας και την ενοποίηση των αγορών (είτε στην ευρω-ένταξη, είτε στην εγχώρια παραλλαγή της ��διαδικασίας του Βερολίνου» στις πρώην γιουγκοσλαβικές χώρες) χωρίς τις οικονομικά προσανατολισμένες διαδικασίες του κεφαλαίου και της οικονομικής συσσώρευσης. Αντί των εγχώριων επενδύσεων, οι χώρες αυτές βασίζονται αποκλειστικά στις ξένες επενδύσεις, που δεν τις ωφελούν, ούτε επηρεάζουν τις εξαγωγές τους ή το ισοζύγιο πληρωμών τους, αλλά επιστρέφουν στις πολυεθνικές εταιρείες ή στις χώρες προέλευσης. Υπό αυτή την έννοια, οι ξένες άμεσες επενδύσεις δεν «υπάρχουν» στις χώρες αυτές: είναι απλώς ένα στάδιο της κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Τέλος, υπάρχει αυτή η ιδιαίτερη αλληλεπίδραση μεταξύ του εθνικισμού και του νεοφιλελευθερισμού που χαρακτηρίζει τις πρώην γιουγκοσλαβικές χώρες από τη νεοφιλελευθεροποίησή τους από το 2000 και μετά. Έτσι, οι εσωτερικές αντιφάσεις των Βαλκανίων εμπλέκονται στο παιχνίδι εξουσίας των διεθνών δυνάμεων που αναφέραμε προηγουμένως.
