Οι γυναίκες των ανθρακωρυχείων της Σαρδηνίας
«Το 1938, η επέκταση των ανθρακωρυχείων θα προσφέρει στον φασισμό το καύσιμο για τον πόλεμο. Η Carbonia[1], πρωτεύουσα του εθνικού μαύρου χρυσού και ιδιαίτερη πατρίδα του σκηνοθέτη, θα αρχίσει να προσελκύει ανέργους από την ύπαιθρο». Κάπως έτσι αρχίζει η αφήγηση της μεγάλου μήκους ταινίας «Donne di Miniera» (Γυναίκες των ορυχείων) του Ρομπέρτο Κάρτα [Roberto Carta] [2], αφιερωμένη στη δουλειά των γυναικών της Σαρδηνίας στα ορυχεία, που παρουσιάζεται μεταξύ των φιναλίστ της 13ης διοργάνωσης του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ariano. Και είναι πολλές οι ακατέργαστες συγκλονιστικές μαρτυρίες γυναικών, που εργάζονταν στα ορυχεία ή γυναικών που αφηγούνται, έμμεσα, τη ζωή των μητέρων τους ή των στενών συγγενών τους.
Η Anna Simbula, αναφέρει τη μητέρα της, Delfina Dessi, η οποία γεννήθηκε στην περιοχή Santa το 1921 και πέθανε λίγο πριν τα εκατοστά της γενέθλια. Η Delfina στο ανθρακωρυχείο Carbonia, είχε αναλάβει τη διαλογή, χωρίς να σταματά ποτέ γιατί με τις άλλες γυναίκες σχημάτιζαν, όλες μαζί, μια αλυσίδα συναρμολόγησης (catena di montaggio). Ταξίδεψε νύχτα επίσης στο εξωτερικό και, μαζί με άλλους διαλογείς, στο ταξίδι της επιστροφής, όλοι τους φοβόντουσαν, αφού υπήρχαν κυνηγοί, ακόμη και ένας ληστής, του οποίου διέκριναν τη λάμψη του τουφεκιού, στο κομμάτι του δρόμου που ταξίδευαν.
Η Delfina, όπως και οι συνάδελφοί της, κοιμόταν μόνο μία-δύο ώρες, όμως ήταν μια δυνατή γυναίκα που δεν λύγιζε. Μια ακούραστη γυναίκα που, όπως θυμάται με περηφάνεια η κόρη της, μετά τη δουλειά της στο ορυχείο, συνέχιζε και τη δουλειά στο σπίτι. Άρχισε να εργάζεται από πολύ μικρή ηλικία, το 1937, και παρέμεινε εκεί μέχρι το 1951. Ήταν μία από αυτούς που, εκτός από τα ονόματά τους, άφησαν και αποτυπώματα στους τοίχους των λατομείων. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, 254 γυναίκες απασχολούνταν στα ορυχεία Sulcis, σε δουλειές διαλογής ή στα πλυντήρια του ορυχείου Serbariu και στο Bacu Abis που φιλοξενούσαν τους εργάτες των ορυχείων. Άλλες γυναίκες εργάζονταν σε υπηρεσίες, ξενοδοχεία και σε πλυντήρια.
Η Doloretta Ledda αναφέρει ότι δούλευε πρώτα στα πλυντήρια και μετά στο noia, έναν κυλιόμενο τάπητα που μετέφερε τα βαγόνια στον επάνω όροφο. Δούλευε όλη την εβδομάδα σε καθημερινές βάρδιες, από τις 8 το πρωί έως τις 5 το απόγευμα, με διάλειμμα μόλις μιας ώρας για το μεσημεριανό γεύμα: είχε επιλέξει να εργάζεται και τις Κυριακές, από τις 7 το πρωί έως τις 2 το μεσημέρι.
Η Genoveffa Valdarchi ήταν 28 ετών και, παρόλο που ήταν μητέρα τριών παιδιών και το ένα από αυτά έπρεπε να το θηλάζει, ωστόσο κάλυπτε τρεις βάρδιες, όπως όλες οι άλλες εργάτριες. Η πρώτη βάρδια ξεκινούσε στις 7 το πρωί μέχρι τις 3 μετά το μεσημέρι, η δεύτερη βάρδια ξεκινούσε στις 3 το μεσημέρι από το Sirai, μια ελαφρώς μακρινή γειτονιά στην Carbonia, στην οποία έφτανε με τα πόδια, και τελείωνε στις 10 το βράδυ. Η τελευταία βάρδια ήταν από τις 10 το βράδυ έως τις 7 το πρωί, αλλά προκειμένου να θηλάσει, της επέτρεπαν να φεύγει 2 ώρες νωρίτερα. Θυμάται τους φόβους της τη νύχτα, όταν έπρεπε να περπατήσει μόνη της στους δρόμους, έτσι πλησίαζε ανθρακωρύχους, έστω και αγνώστους, για να ξεπεράσει την αγωνία της.
Η Faustina Piras αναφέρεται στην επιλογή της να μείνει περισσότερο στο ορυχείο, λόγω της πολλής δουλειάς. Σε ένα μήνα, έχοντας δουλέψει 36 μέρες, είχε λάβει 180 λιρέτες μισθό, σίγουρα όχι μεγάλο ποσό, αλλά αυτό της είχε επιτρέψει να αρχίσει να αγοράζει την προίκα που χρειαζόταν για να παντρευτεί.
Η Iride Peis, δασκάλα δημοτικού σχολείου από το Guspini, ήταν παθιασμένη με την ιστορία των μεταλλείων της περιοχής από τότε που ήταν παιδί, όταν ο παππούς της, ένας μεταλλουργός, της μίλησε για τη δουλειά του στα ορυχεία του Montevecchio. Έχοντας παντρευτεί τον γιατρό του ορυχείου, διεύρυνε κι άλλο τις γνώσεις της για το αντικείμενο, τις οποίες με τη σειρά της μετέδωσε στους μαθητές της. Όπως αφηγείται η Iride, το 1855, ο μηχανικός Nicolay, διευθυντής του ορυχείου Monteponi, είχε δει τις γυναίκες να εργάζονται στις αυλές των σπιτιών και να καθαρίζουν το σιτάρι, τα κουκιά και τα ρεβίθια, κι έτσι, σκέφτηκε ότι θα ήταν πολύ χρήσιμες να δουλέψουν στο ορυχείο, προκειμένου να ξεχωρίζουν το χρήσιμο ορυκτό από το άχρηστο. «Θα είναι πιο ικανές, πιο προσεκτικές και πιο γρήγορες. Αυτές οι γυναίκες έχουν μάτια αετού και χέρια του αέρα. Επιπλέον, θα κοστίζουν τα μισά από τους άνδρες», κατέληξε ο μηχανικός. Οι διαλογείς (άντρες) ήταν ήδη εκεί, αλλά ήταν «η ψείρα στο αλεύρι. Δεν ήξεραν να κινούνται καλά, σε σύγκριση με τις γυναίκες – διευκρινίζει η Ίριντ. Όσο για τους μισθούς ήταν σαφής η διάκριση, μέχρι το 1940, οπότε οι μηχανές διαλογής αντικαταστάθηκαν από μηχανές. Ωστόσο, οι γυναίκες άρχισαν πλέον να επιβάλουν τον εαυτό τους, δημιουργώντας ομάδες και συλλόγους, υποστηρίζοντας διαμαρτυρίες και απεργίες μελών της οικογένειάς τους, ακόμη και για μεγάλα χρονικά διαστήματα, συμμετέχοντας κι οι ίδιες, αντιδρώντας στην πίεση».
Η Nadia Gallico Spano (μεταξύ των 21 γυναικών που εκλέχθηκαν στη Εκλογική Περιφέρεια, μετέπειτα βουλεύτρια του PCI) θυμάται τους αγώνες των γυναικών, των εργατών και των αγροτών που σκοτώθηκαν, διεκδικώντας τα δικαιώματά τους ή υπερασπιζόμενες αυτά των ανδρών τους. «Οι γυναίκες αψηφούσαν την αστυνομική βία, διαμαρτύρονταν με συνοδεία τις μουσικές και τα τραγούδια της Gabriella Cambarau[3], συλλαμβάνονταν και δέχονταν με θάρρος ακόμη και μεγάλες περιόδους απεργίας, όπως αυτή των 72 ημερών, στην οποία δεν έπαιρναν κανένα μισθό και ο πληθυσμός περίπου 52 χιλιάδων ατόμων είχε μειωθεί στο όριο». Στο Εθνικό Συνέδριο της UDI (Unione Donne Italiane) στη Φλωρεντία, τον Νοέμβριο του 1948, η Spano αναφέρθηκε στον σκληρό αγώνα για την υπεράσπιση των ναρκών και τη δραματική κατάσταση των οικογενειών της Carbonia, χωρίς στοιχειώδη μέσα διαβίωσης, δίνοντας έμφαση στη γυναικεία κατάσταση, συγκινώντας τις Ιταλίδες. Η Nadia Gallico Spano αγαπήθηκε και εκτιμήθηκε στο περιβάλλον της και ιδιαίτερα στην Carbonia, γιατί επιζητούσε οι γυναίκες να είναι ανεξάρτητες, με επίγνωση της κατάστασής τους και ικανές να διαχειρίζονται τον εαυτό τους.
Σημειώσεις:
1. Carbonia (Καρμπόνια): από το carbone=κάρβουνο
2. Σκηνοθέτης από τη Σαρδηνία που συγκέντρωσε τις μαρτυρίες των εξαιρετικών θαρραλέων γυναικών που εργάστηκαν στα ορυχεία.
3. Gabriella Cambarau: τραγουδίστρια, μουσικός, παραδοσιακής μουσικής της Σαρδηνίας, τζαζ
Πηγές:
www.noidonne.org/articoli/occhi-di-aquila-mani-di-vento-il-documentario-sulle-donne-di-miniera-in-sardegna.php https://www.noidonne.org/articoli/occhi-di-aquila-mani-di-vento-il-documentario-sulle-donne-di-miniera-in-sardegna.php
www.avellinotoday.it/eventi/cultura/donne-miniere-sarde-emancipazione.html
