Χόρχε Κομενσάλ «Μεταλλάξεις», μετάφραση: Χριστίνα Φιλήμονος, εκδόσεις: Carnívora, 2025
Όντρι Λορντ «Ημερολόγια καρκίνου», μετάφραση: Ισμήνη Θεοδωροπούλου, εκδόσεις: Κείμενα, 2025
Μια βλάβη σε κάποια κύτταρα και η μετέπειτα διασπορά της, από τα βάθη του χρόνου μάς φέρνει στο σήμερα όπου ο καρκίνος εξακολουθεί να ταλανίζει ζωές. Πρόσφατα κυκλοφόρησαν δύο βιβλία που πραγματεύονται αυτή τη νόσο, την οποία πολλοί εξακολουθούν να φοβούνται ακόμα και να κατονομάσουν: τον καρκίνο. Πρόκειται για δύο διαφορετικά είδη λογοτεχνίας, ένα μυθιστόρημα και έναν αυτοβιογραφικό «οδηγό επιβίωσης για το σώμα και την ψυχή τον 21ο αιώνα», σύμφωνα με τη συγγραφέα του. Από τις εκδόσεις Carnívora κυκλοφορεί το μυθιστόρημα του Χόρχε Κομενσάλ Μεταλλάξεις, σε μετάφραση της Χριστίνας Φιλήμονος, και από τις εκδόσεις Κείμενα το έργο της Όντρι Λορντ Ημερολόγια καρκίνου, σε μετάφραση της Ισμήνης Θεοδωροπούλου.
Ο Χόρχε Κομενσάλ τολμά να προσεγγίσει ένα ευαίσθητο θέμα με χιούμορ, επιδιώκοντας την αποδυνάμωση του μύθου που περιβάλλει τη νόσο και κατά προέκταση τους ίδιους τους ασθενείς. Πρωταγωνιστής του ο πενηντάχρονος επιτυχημένος δικηγόρος Ραμόν Μαρτίνες. Όταν θα διαγνωστεί με καρκίνο η ζωή του ανατρέπεται, συμπαρασύροντας και αυτές της συζύγου και των δύο έφηβων παιδιών τους. Ο Ραμόν θα υποβληθεί σε αφαίρεση της γλώσσας του χάνοντας όχι μόνο τη δυνατότητα της προφορικής επικοινωνίας, και δη της άμεσης ανταπόκρισης, αλλά και το βασικό μέσο άσκησης στο επαγγέλματός του. Αυτή η σιωπή που τόσο βίαια του επιβάλλεται, τον οδηγεί αναγκαστικά σε μια πιο στωική αντιμετώπιση των σουρεαλιστικών καταστάσεων που διαδραματίζονται γύρω του. Το ιλαροτραγικό στοιχείο στη συμπεριφορά των μελών της οικογένειάς του συμπληρώνει η προληπτική οικιακή βοηθός τους, Ελόδια, και ο βωμολόχος παπαγάλος που κάνει δώρο στον Ραμόν.
Κολλάζ βιωμάτων
Περιφερειακά του κεντρικού οικογενειακού πυρήνα κινούνται η ψυχαναλύτριά του Τερέσα ντε λα Βέγκα και ο ογκολόγος Χοακίν Αλδάμα, αναδεικνύοντας παρακείμενες συνιστώσες στη θέαση και στην αντιμετώπιση του καρκίνου. Η μεν Τερέσα, έχοντας και η ίδια βιώσει τον καρκίνο με μαστεκτομή, συνδράμει στην ψυχολογική υποστήριξη καρκινοπαθών και στην εναλλακτική αποσυμφόρηση του στρες με τη χρήση μαριχουάνας, την οποία παρανόμως καλλιεργεί. Ο δε Αλδάμα πιστεύει πως στη μελέτη της σπάνιας γονιδιακής μετάλλαξης στη μορφή καρκίνου του Ραμόν βρίσκεται η θεραπεία κάθε μορφής καρκίνου και φαντασιώνεται την επιστημονική του καταξίωση.
Ως προμετωπίδα του δεύτερου μέρους του μυθιστορήματος ο Κομενσάλ χρησιμοποιεί το εξής απόσπασμα από το δοκίμιο της Σούζαν Σόνταγκ Η νόσος ως μεταφορά: «Η ασθένεια δεν είναι μεταφορά και ο πιο ειλικρινής τρόπος να την αντιλαμβάνεται κανείς –καθώς και ο πιο υγιής τρόπος να είναι άρρωστος– είναι ο πιο απαλλαγμένος, ο πιο ανθεκτικός στη μεταφορική σκέψη», επιδιώκοντας την ενίσχυση της πρόθεσης του να απογυμνωθεί η νόσος από τις προκαταλήψεις και τον μύθο που έχουν κατασκευαστεί και μέσω της γλώσσας –του λόγου– συσκοτίζουν και παραποιούν, μεγεθύνοντας, τις εμπειρίες των ασθενών και προσδίδοντας στη νόσο το στοιχείο του τετελεσμένου/αναπόφευκτου θανάτου.
Ο Κομενσάλ δεν εστιάζει στη δυσκολία αποδοχής μιας διάγνωσης καρκίνου μα περισσότερο στις συνέπειες που επέρχονται στη ζωή του ασθενή και του περιβάλλοντός του, ρίχνοντας φως στις ρωγμές που προκαλούνται στις διαπροσωπικές σχέσεις, καθώς και στις επιπτώσεις σε οικονομικό επίπεδο. Η διαφορετική αντίδραση και θέση των χαρακτήρων του μυθιστορήματος αποτυπώνει το προσωπικό/υποκειμενικό στοιχείο στο βίωμα, την εμπειρία που καθένας προσκομίζει συμβάλλοντας στη συνολική συζήτηση.
Ημερολόγιο και μανιφέστο
Στον αντίποδα βρίσκεται το βιβλίο της Όντρι Λορντ Ημερολόγια καρκίνου. Μετά τη διάγνωσή της με καρκίνο του στήθους, η Λορντ καταγράφει σε μορφή ημερολογιακών καταχωρήσεων τις σκέψεις και τα συναισθήματα της, που ακολούθησαν την μαστεκτομή. Περιγράφει την εμπειρία της όχι μόνο ως ασθενής μα και ως γυναίκα, μαύρη, λεσβία, και φεμινίστρια δίνοντας έμφυλη και ταξική διάσταση στην ορατότητα της νόσου. Το υβριδικής μορφής κείμενο της Λορντ είναι ένας συγκερασμός προσωπικού ημερολογίου, πολιτικού δοκιμίου, φεμινιστικού μανιφέστου. Αποτυπώνει τη σωματοποιημένη εμπειρία του καρκίνου και της μαστεκτομής μέσα στο πολιτισμικό, θεσμικό, κοινωνικό πλαίσιο δόμησης και αντίληψης της γυναικείας ταυτότητας. Η αφαίρεση στήθους είναι μια μορφή ακρωτηριασμού που συνδέεται με τη θηλυκότητα, τη σεξουαλικότητα, τη μητρότητα. Η απώλεια συνοδεύεται από μια μορφή σύνθετου πένθους. Η Λορντ επιχειρεί την αποδέσμευση από τις νόρμες αυτές που έχουν επιβληθεί και αφορούν την αισθητική διάσταση του σώματος. Η αφήγηση της είναι, επί της ουσίας, μια πολιτική παρέμβαση, καθώς απομακρύνεται από το ατομικό/προσωπικό βίωμα εξετάζοντας το πλαίσιο της νόσου με την ενσωμάτωση των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών εντός των κυρίαρχων δομών εξουσίας όπως εκφράζονται από τον σεξισμό, τον ρατσισμό, την ετεροκανονικότητα, τον ταξικό διαχωρισμό.
Η Λορντ αναφέρει το σύνδρομο «φταίει το θύμα» – το αίσθημα ενοχής που δημιουργείται στον ασθενή από τη στρεβλή σύνδεση του καρκίνου με το αίσθημα ευτυχίας. Διευκρινίζει ότι το πόσο ευτυχισμένος είναι κάποιος δεν έχει ποσοστό ευθύνης ούτε στην εμφάνιση της νόσου, ούτε συμβάλλει στην ίασή της.
Βασικό στοιχείο του βιβλίου είναι η διερεύνηση της σιωπής, της αφαίρεσης του λόγου, που επιβάλλεται από τις δομές εξουσίας στις περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες οδηγώντας στην απομόνωση και στην αορατότητα.
«Γιατί η κοινωνία μάς έχει μάθει να σεβόμαστε τον φόβο πιο πολύ από την ανάγκη μας για γλώσσα και για ορισμούς, και όσο εμείς καρτερούμε σιωπηλές την προνομιακή στιγμή που θα πάψουμε επιτέλους να φοβόμαστε, το βάρος αυτής της σιωπής θα μας στραγγαλίσει» (σελ. 41).
Αναφορικά με τον λόγο και τη γλώσσα διαβάζουμε στις Μεταλλάξεις: «Η σιωπή σε απομακρύνει από τη σάρκα. Είναι παράδοξο, δεν είναι; Ότι ο λόγος, τόσο άυλος, είναι ακριβώς αυτό που μας κρατάει δεμένους με το σώμα» (σελ. 144). Αναλόγως η Λορντ εξομολογείται: «Κάποια πράγματα που βίωσα αυτήν την περίοδο με βοήθησαν να ξεκαθαρίσω σε μεγάλο βαθμό τι νιώθω σχετικά με τη μεταμόρφωση της σιωπής σε γλώσσα και δράση» (σελ. 35).
Σιωπή και ορατότητα
Η σιωπή και η ορατότητα κατέχουν πρωταρχική θέση και στα δύο αυτά έργα. Στις κοινές θεματικές προστίθενται το πένθος για τον σωματικό ακρωτηριασμό, η διαχείριση αυτής της απώλειας, η προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα.
Αδιαμφισβήτητα, η εμπειρία του καρκίνου προσεγγίζεται από εκ διαμέτρου αντίθετη βάση και θέση, με διαφορετική πρόθεση. Στο διά ταύτα, όμως, παραμένει η αναμέτρηση με τον φόβο του θανάτου, την αποξένωση και τη μοναξιά που επιφέρει η διάγνωση και η εξέλιξη της νόσου, όπως, επίσης και οι αλλαγές που οφείλουν να γίνουν ώστε να ανατραπούν οι προκαταλήψεις, τα στερεότυπα και οι συστημικές αδυναμίες που αφορούν τη νόσο και τους ασθενείς.
