Βίκυ Ιακώβου «Ουτοπία και χειραφέτηση. Αμπενσούρ, Ρικέρ, Μπλοχ, Μπένγιαμιν», εκδόσεις: Εκκρεμές, 2025
Η έννοια της Ουτοπίας συνδέεται πρωτίστως με την Ιστορία. Στον ορίζοντα της δεύτερης δοκιμάζεται η πρώτη, κυρίως όταν συστήνεται ως επαγγελία ενός μέλλοντος, το οποίο ισοδυναμεί, τουλάχιστον ως προς τη διακηρυκτική ισχύ του, με απελευθερωτική προοπτική. Στον βαθμό που η Ουτοπία, στις επιμέρους εκδοχές της, συνδέθηκε με την πλήρη δικαιοσύνη και, αντιστοίχως, και με την ισότητα, όχι σε αναφορά προς ανόμοιες περιπτώσεις, αλλά ως πλήρης ισότητα, συνδέθηκε και με το φαινόμενο του ολοκληρωτισμού, έννοια συμπεριληπτική των πολύ αυταρχικών καθεστώτων, με φασίζοντα χαρακτηριστικά.
Ως εκ τούτου, οι ουτοπίες δεν συνδέθηκαν μόνο με το ανέφικτο, αλλά και με ό,τι θα εθεωρείτο καλώς ανέφικτο, ευκταία ανέφικτο, εφόσον θα αποτελούσε την προοπτική μιας ανελεύθερης κοινωνίας ως αποτέλεσμα της ιστορικής αποτυχίας των χειραφετητικών εγχειρημάτων και της κατάληξής τους στο ακριβώς αντίθετο από αυτό που επεδίωκαν. Την περίοδο, μάλιστα, του Ψυχρού Πολέμου, η έννοια της ουτοπίας εξελήφθη ως θύλακας του υπαρκτού, αλλά και κάθε φερέλπιδος, ολοκληρωτισμού. Ο όρος «ολοκληρωτισμός», τη συγκεκριμένη, ιδίως, περίοδο, είχε τόσο εύρος όσο ήταν αναγκαίο για να συμπεριλάβει τόσο το σοβιετικό μοντέλο σοσιαλισμού όσο και τον ηττηθέντα, στον πρόσφατο Παγκόσμιο Πόλεμο, φασισμό. Στην ακραία, ανιστορική του απόληξη, η χρήση του όρου περιελάμβανε και τον σοσιαλισμό, ως έννοια και ιστορική προοπτική, άνευ ετέρου, εφόσον ο τελευταίος συνδεόταν αυθαιρέτως, ενίοτε και τεχνηέντως, με τον σταλινισμό και το σοβιετικό μοντέλο εν γένει. Υπό την έννοια αυτή, η ουτοπία εξέπεσε σε ένα είδος ζοφερής προοπτικής, που αναδεικνυόταν ύστερα από τη –σχεδόν προδιαγεγραμμένη– ματαίωση όλων των εγχειρημάτων που εμπνέονταν από τα ιδεώδη και τα αιτήματα της Γαλλικής Επανάστασης. Η ουτοπία –και οι ουτοπίες– συνδέθηκαν με τη βία, πράγμα όχι παράλογο, εφόσον μιλάμε για επαναστάσεις, δεδομένου μάλιστα ότι και η Γαλλική Επανάσταση είναι σημαντικό να εξηγείται και ως εμφύλιος πόλεμος. Η Βανδέα, άλλωστε, δεν ήταν μια απλή αψιμαχία.
Αναστοχασμός και αναπροσδιορισμός
Το βιβλίο της Βίκυς Ιακώβου αναποδογυρίζει το εξηγητικό σχήμα της –λογιζόμενης ως προφανούς– σύνδεσης ουτοπίας και ολοκληρωτισμού, χωρίς να υποτιμά τους κινδύνους, αλλά εξετάζοντας αναστοχαστικά τη σχέση της ουτοπίας με τη χειραφέτηση και, κατά συνέπεια, και με την ιστορία. Μια τέτοια εξέταση δεν είναι εφικτή χωρίς αναπροσδιορισμούς. Οι αναπροσδιορισμοί, όμως, δεν είναι απόδοση όρων εκ των άνω. Γίνονται μέσα σε κάποιο πλαίσιο. Το πλαίσιο, λοιπόν, στο οποίο εργάζεται η Βίκυ Ιακώβου είναι το έργο συγκεκριμένων θεωρητικών. Η ίδια ορίζει με σαφήνεια την κύρια θέση της, ότι δηλαδή «έχει νόημα να σκεφτόμαστε την ουτοπία μαζί με τη χειραφέτηση και όχι ενάντιά της» (σ. 29). Έτσι, ξεκινώντας από τον στοχασμό των Μαρξ και Ένγκελς, εξετάζει το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, καθώς και το κείμενο του Ένγκελς Ουτοπικός και επιστημονικός σοσιαλισμός. Ιδίως σε αυτό το δεύτερο κείμενο, η κριτική προς τους ουτοπικούς σοσιαλιστές, οργανωμένη στο πλαίσιο της υλιστικής θεώρησης και του προσδιορισμού των αντικειμενικών περιορισμών ως προς το βάθος της θεωρητικής εργασίας τους, δηλαδή των περιορισμών που ετίθεντο από τη σχετική ωρίμαση του καπιταλισμού της εποχής και του αντίστοιχου ρόλου κοινωνικών τάξεων, αντιμετωπίζει τους ουτοπικούς σοσιαλιστές ως επιγόνους του Διαφωτισμού, που αποβλέπουν στη χειραφέτηση της ανθρωπότητας.
Η συγγραφέας με κριτικό τρόπο θα εξετάσει και τον Σορέλ και τους Στοχασμούς περί βίας αναδεικνύοντας, μέσα από τη συνεξέταση των κειμένων του, ότι ο ίδιος θεωρούσε ότι στον μαρξισμό υπάρχει ουτοπία, ενώ δεν θεωρούσε ότι υπάρχει επιστημονικός σοσιαλισμός, ότι δηλαδή ο σοσιαλισμός μπορεί να θεωρηθεί επιστήμη. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον ο συστηματικός τρόπος με τον οποίον η Βίκυ Ιακώβου, από αυτό το σημείο, άγεται προς το γνωστό έργο του Μανχάιμ Ιδεολογία και Ουτοπία (1929), το οποίο, μέσω της ανάλυσης της ιδεολογίας, αναζητεί και αναδεικνύει έναν θετικό προσδιορισμό της ουτοπίας. Η τελευταία, σε αναφορά προς τα εγχειρήματα που απέβλεπαν στην ιστορική της πραγμάτωση, συνδέεται και με τον Μιγκέλ Αμπενσούρ, για τον οποίον η συγγραφέας τονίζει ότι «δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς πως ο Αμπενσούρ είναι εκείνος ο οποίος, στον γαλλικό χώρο, έχει συμβάλει τα μέγιστα στην αποκατάσταση της ουτοπίας» (σ. 66). Ο Αμπενσούρ αναδεικνύει τον σημαντικό ρόλο της φαντασίας ως προς την ουτοπία, θεωρώντας μάλιστα τη δεύτερη επινόηση της πρώτης, με κύριο παράγοντα την ανοικείωση, όπως αποκαλεί την απόσταση από το υπάρχον, όχι ως σταθερή κατάσταση, αλλά ως κίνηση της απομάκρυνσης από αυτό.
Η δημιουργική φαντασία
Από εδώ, η Ιακώβου θα κινηθεί προς τον Ρικέρ. Από τον κυρίαρχο ρόλο της φαντασίας θα αχθεί προς τη μυθοπλαστική δύναμη της ουτοπίας, αποφεύγοντας κοινοτοπίες περί του μύθου ως εξιδανίκευσης και εστιαζόμενη στο κύριο ερώτημα του Ρικέρ περί του πώς είναι δυνατό το να σκεφτούμε στο εσωτερικό ενός εννοιολογικού πλαισίου. Όπως εξηγεί η ίδια, ο Ρικέρ δίνει μεγάλη σημασία στην έννοια της δημιουργικής φαντασίας, τονίζοντας ότι αυτή η έμφαση «απαιτεί, σύμφωνα με τον Ρικέρ, την αποδέσμευση της φαντασίας από την έννοια της εικόνας ως ασθενούς εντύπωσης ή ως αντιγράφου, και τη σύζευξή της με τη γλώσσα και τη μυθοπλασία – αποδέσμευση στην οποία ο ίδιος προβαίνει στο πλαίσιο της ανάλυσής του των συμβόλων, της μεταφοράς και της αφήγησης» (σ. 117). Η ανάλυση θα ολοκληρωθεί με τον Έρνστ Μπλοχ και τη θέση του περί ουτοπίας, σύμφωνα με την οποία αυτή δεν αποτελεί ιδέα για την πραγμάτωση μιας ιδανικής κατάστασης, με αντίστοιχη οργάνωση, αλλά είναι στοιχείο εγγενές «στην ίδια την ανθρωπινότητα του κόσμου» (σ. 177). Και νομίζω πως έτσι μπορούμε και να καταλάβουμε πώς εξετάζει τον Μπένγιαμιν και την απόκλισή του από τον μαρξιστικό αντιουτοπισμό. Όχι ότι υπάρχει μια ιδέα ανθρωπισμού στον Μπένγιαμιν, αλλά ότι ο ίδιος δεν αποδέχεται ότι υπάρχει μία και μόνο ουτοπική παράδοση. Αυτό συσχετίζω με την «ανθρωπινότητα του κόσμου». Αυτό το άνοιγμα.
Νομίζω ότι και για τη Βίκυ Ιακώβου, η ίδια η ουτοπία είναι στοιχείο του κριτικού στοχασμού. Είναι μέρος του ανταγωνισμού υπαρκτών δυνάμεων στην κοινωνία, της αντιπαράθεσης των ιδεών, αλλά και της δημιουργικής σύνδεσης των όσων συμβαίνουν τώρα με την ιδέα ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι –και ίσως και να μπορούν να εξελιχθούν– αλλιώς. Βέβαια, αυτό το «αλλιώς» συνδέεται και με ένα «πώς». Και ίσως αυτή η σύνδεση να μπορεί να περιληφθεί στον απορητικό στοχασμό περί ουτοπίας. Και το βιβλίο της Βίκυς Ιακώβου είναι ένα ιδιαίτερα καλό έργο τέτοιας στοχαστικής προσέγγισης.
