Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΟΥΣΙΟΞΑΡΤΗΜΕΝΩΝ ΣΤΙΣ ΦΥΛΑΚΕΣ
Του Νίκου Κουλούρη*
«Η αλλαγή προς το καλύτερο ενός ανθρώπου και μίας κοινωνίας ποτέ δεν είναι αδύνατη» δήλωσε ο υπουργός Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων για τα εγκαίνια της μονάδας απεξάρτησης του ΚΕΘΕΑ στη φυλακή Διαβατών Θεσσαλονίκης από τον πρωθυπουργό στις 2.11.2015, της πρώτης θεραπευτικής κοινότητας που θα λειτουργεί σε 24ωρη βάση σε αυτόνομη πτέρυγα μιας φυλακής.
Δημιουργικός χρόνος
Στις εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες της εποχής, η πρωτοβουλία αυτή παρουσιάζεται ως ανταπόκριση της πολιτείας «σε μια κατεξοχήν κοινωνική πρόταση, όπως είναι αυτή του προγράμματος του ΚΕΘΕΑ», που δείχνει στον κρατούμενο μια κοινωνία «αλληλέγγυα στην προσπάθειά του να ξεφύγει από τη δυστυχία». Εντάσσεται σε μια ευρύτερη αντίληψη για την ανάπτυξη δομών υγείας, απεξάρτησης και εκπαίδευσης στις φυλακές που θα προωθούν τους κρατούμενους σε ανάλογες δομές που λειτουργούν στην κοινότητα, ώστε να ολοκληρώσουν την κοινωνική τους επανένταξη. Σύμφωνα με το σκεπτικό αυτό, η απεξάρτηση στη φυλακή δείχνει ότι ο χαμένος χρόνος κράτησης μπορεί να γίνει δημιουργικός και να τεθεί στην υπηρεσία της αντεγκληματικής πολιτικής.
Οι θέσεις αυτές διατυπώθηκαν στον προγραμματικό λόγο της κυβέρνησης μετά από τις δύο τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις και δίνουν το στίγμα μιας αντίληψης που συνδυάζει εμφατικά την αλλαγή επί τα βελτίω με τον σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατουμένων. Η ανάπτυξη προγραμμάτων μεταχείρισης των ουσιοεξαρτημένων κρατουμένων στις φυλακές, ωστόσο, έχει αρχίσει από το τέλος του προηγούμενου αιώνα και τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια παρουσιάζει μια γενικά αυξητική τάση. Σύμφωνα με στοιχεία που διατέθηκαν από το Γραφείο του Γενικού Γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής και συγκεντρώθηκαν τον Μάιο του 2015, την περίοδο 2014-2015 στο σύνολο των ελληνικών φυλακών και συγκεκριμένα σε 19 από αυτές, προσφέρονταν 24 προγράμματα, συμβουλευτικά ή και θεραπευτικά από πέντε φορείς (ΚΕ.Θ.Ε.Α., 18 ΑΝΩ, Ο.ΚΑ.ΝΑ., Κ.Α.Τ.Κ.Ε.Θ. και Ναρκομανείς Ανώνυμοι) [βλ. Πίνακα].
Τα προγράμματα
Οι παρεμβάσεις του ΚΕ.Θ.Ε.Α. βασίζονται στη θέση ότι «χωρίς ψυχοκοινωνική υποστήριξη η υποτροπή στη χρήση και το έγκλημα είναι πολύ συχνή μετά την αποφυλάκιση, ενώ, αντίθετα η απεξάρτηση θεραπεύει και απομακρύνει από τον κόσμο του εγκλήματος». Το Κέντρο αναπτύσσει Προγράμματα Συμβουλευτικής Υποστήριξης Κρατουμένων (το 2014 λειτούργησαν 19 τέτοια προγράμματα σε διάφορα καταστήματα κράτησης της χώρας) για διάγνωση και αξιολόγηση των προβλημάτων των εξαρτημένων, μείωση της εμπλοκής τους με τη χρήση ουσιών, ενημέρωση, κινητοποίηση και προετοιμασία τους για ένταξη σε συμβουλευτική ή θεραπευτική δομή εντός φυλακής ή εκτός και παραπομπή για την κύρια φάση θεραπείας σε κοινότητα εντός ή εκτός φυλακής (στις φυλακές υπάρχουν 3 Θεραπευτικές Κοινότητες).
Ο Ο.ΚΑ.ΝΑ. ανακοίνωσε την έναρξη λειτουργίας της πρώτης μονάδας ολοκληρωμένης θεραπείας στις φυλακές από την 1η Σεπτεμβρίου 2014 με χορήγηση μεθαδόνης και βιο-ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις στο κατάστημα κράτησης του Αγίου Στεφάνου Πάτρας, με την οποία εγκαινιάζονται τα προγράμματα υποκατάστασης στις φυλακές. Ακολούθησε η λειτουργία της μονάδας φαρμακευτικά υποβοηθούμενης θεραπείας της εξάρτησης στις φυλακές Κορυδαλλού (10 Δεκεμβρίου 2014). Η δημιουργία των δύο μονάδων εντάσσεται στο πλαίσιο της πράξης «Πιλοτικά Προγράμματα Υποκατάστασης στις Φυλακές» (ΕΣΠΑ 2007 – 2013). Ωστόσο, η μονάδα του καταστήματος κράτησης Αγίου Στεφάνου Πάτρας δεν εμφανίζεται στα στοιχεία του υπουργείου Δικαιοσύνης, ενώ η μονάδα του καταστήματος κράτησης Κορυδαλλού αναφέρεται ότι δεν μπορεί να καλύψει τον μεγάλο αριθμό των κρατουμένων που ενδιαφέρονται να υπαχθούν στο πρόγραμμα.
Στο πρόγραμμα φυλακών του «18 ΑΝΩ» λειτουργούν ανοιχτές ομάδες στήριξης και ευαισθητοποίησης στο πλαίσιο μιας ολιστικής προσέγγισης της εξάρτησης ως πολυπαραγοντικό φαινόμενο με βάση τη διαλεκτική ανάλυση της κοινωνιοψυχογένεσης, συμπεριλαμβανομένων ελληνόφωνη ομάδας για αλλοδαπούς και αγγλόφωνης ομάδας για αλλοδαπούς που δεν μιλούν ελληνικά. Στόχος των ομάδων είναι να κατανοήσουν οι κρατούμενοι τους λόγους για τους οποίους οδηγήθηκαν στη φυλακή, να επανεξετάσουν τα δεδομένα της ζωής τους και να ενισχύσουν το αίτημα της απεξάρτησής τους. Το πρόγραμμα αποτελεί συνδετικό κρίκο για τη μετάβαση από τη ζωή της φυλακής στη θεραπεία.
Υποστελεχωμένο το Κέντρο στον Ελεώνα
Το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών (K.A.T.K.Ε.Θ. ), μετά από μια παρατεταμένη περίοδο πιλοτικής λειτουργίας, είναι πλέον αναγνωρισμένος φορέας παροχής υπηρεσιών απεξάρτησης. Προσφέρει ένα στεγνό πολυφασικό πρόγραμμα που στοχεύει στη σωματική και ψυχική απεξάρτηση, την αποχή από την παραβατικότητα, την εκπαίδευση και κατάρτιση, την πρόληψη της υποτροπής και την κοινωνική επανένταξη των συμμετεχόντων. Ωστόσο, εξακολουθεί να εξυπηρετεί πολύ μικρό αριθμό κρατουμένων σε υποδομές που προσφέρονται για πολλαπλάσιους, καθώς η στελέχωσή του είναι ελλιπής και δείχνει ότι στον τομέα αυτό υπάρχουν ακόμη στοιχειώδη προβλήματα που πρέπει να λυθούν. Το δεύτερο όμοιο κέντρο που έχει ιδρυθεί στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής δεν λειτούργησε ποτέ, δημιουργώντας πολλά ερωτηματικά για τη συνέπεια λόγων και έργων των εκάστοτε πολιτικών ηγεσιών των συναρμόδιων υπουργείων.
Η λειτουργία προγραμμάτων που απευθύνονται σε κρατούμενους ουσιοεξαρτημένους ανθρώπους δείχνει τη συνύπαρξη μιας κατασταλτικής, απαγορευτικής πολιτικής στη διαχείριση του ζητήματος των «ναρκωτικών» με μια προνοιακή προσέγγιση για τους χρήστες οι οποίοι εμπλέκονται και στη διακίνηση των ουσιών που προκαλούν εξάρτηση σε ένα φαύλο κύκλο τιμωρίας – θεραπείας. Η επιλογή να ενισχυθούν οι δομές μεταχείρισης των κρατουμένων που αποτελούν ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού των φυλακών με αυτά τα χαρακτηριστικά, σημαίνει ότι αυτό το μείγμα πολιτικής παγιώνεται, με μετατόπιση του βάρους προς την πλευρά της θεραπείας αλλά με διατήρηση της πλευράς της καταστολής. Η θετική εξέλιξη πρέπει να δοκιμάζεται και να επιβεβαιώνεται συνεχώς χωρίς να οδηγήσει σε διακοπή της συζήτησης για τον έλεγχο της διάδοσης των εξαρτησιογόνων ουσιών.
* Ο Ν. Κουλούρης είναι επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Κοινωνικής Διοίκησης και Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.
