Στο δεύτερο μέρος του άρθρου του Τ. Πικετί, ο γάλλος οικονομολόγος προτείνει τις μεταρρυθμίσεις που θεωρεί εφικτές και αναγκαίες στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα, προκρίνοντας ένα μορατόριο για τα χρέη και τη μεταφορά της νομοθετικής εξουσίας από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των εθνικών ηγετών σε ένα ευρωπαϊκό κοινοβούλιο, που συντίθεται όμως από εκπροσώπους των εθνικών κοινοβουλίων. Μπορεί οι προτάσεις του να μην είναι ανατρεπτικές, είναι όμως από τις λίγες που πέφτουν πια στο τραπέζι.
Του Τομά Πικετί
Οσο η οικονομία της ευρωζώνης δεν ξαναβρίσκει εύρωστους ρυθμούς, μεγέθυνσης, είναι απαραίτητο να υπάρξει ένα μορατόριο για τα ευρωπαϊκά χρέη και να εφαρμοστεί ένα πρόγραμμα επενδύσεων στις υποδομές, την εκπαίδευση και την έρευνα. Ο ιδιωτικός τομέας σήμερα φοβάται να επενδύσει, όπως δείχνουν τα αρνητικά επιτόκια που καταγράφονται, και χωρίς δημόσια ώθηση στις επενδύσεις η ευρωζώνη κινδυνεύει να εγκλωβιστεί στη διαιώνιση ενός πολύ χαμηλού ρυθμού μεγέθυνσης και σε σχεδόν μηδενικά επίπεδα πληθωρισμού, ή ακόμη και σε αρνητικά μεγέθη.
Μορατόριο για τα χρέη
Η ιστορία αποδεικνύει πως είναι αδύνατο να μειωθεί ένα υψηλό δημόσιο χρέος σε τέτοιες συνθήκες και ότι είναι προτιμότερο να έχει κάποιος το θάρρος να αναδιαρθρώσει τα χρέη που είναι αδύνατο να αποπληρωθούν από τις ερχόμενες γενιές (όπως έγινε και με τη Γερμανία, που οι πιστωτές της διέγραψαν το χρέος της στη δεκαετία 1950). Η δημιουργία χρήματος και οι νέες φούσκες δεν θα λύσουν το πρόβλημα που δεν αποφασίζουν οι κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν. Θα το επιδεινώσουν.
Αν επιθυμούμε πραγματικά να βρούμε λύσεις σ’ αυτά τα ζητήματα, δεν γίνεται να αποφύγουμε τη θεσμική δημόσια συζήτηση. Θα μπορούμε να εφευρίσκουμε συμβιβασμούς της τελευταίας στιγμής, όπως κάνουν μέχρι σήμερα οι ευρωπαϊκοί θεσμοί. Όμως, αν θέλουμε να γίνει αποδεκτό δημοκρατικά και νηφάλια ένα σχέδιο ανάκαμψης της ευρωζώνης, μια αναδιάρθρωση των χρεών, ένας κοινός φόρος επί των εταιρικών κερδών κ.λπ., τότε είναι αναγκαστική μια δημοκρατική επανίδρυση.
Υπάρχει μια θεωρία, σύμφωνα με την οποία οι ευρωπαϊκοί θεσμοί έχουν φτάσει σε αξεπέραστο βαθμό τελειότητας με τη θέσπιση της ευρωπαϊκής συνταγματικής συνθήκης του 2005 (που υιοθετήθηκε τελικά το 2008 με τη συνθήκη της Λισαβόνας) και ότι όλα θα έβαιναν προς το καλύτερο, αν οι πολιτικοί υπεύθυνοι των κρατών-μελών και η κοινή γνώμη των χωρών έκαναν αποδεκτούς επιτέλους αυτούς τους θαυμάσιους θεσμούς και έπαυαν να είναι ανόητα ευρωφοβικοί.
Κοινοβούλιο χωρίς εξουσία
Στην πραγματικότητα, οι σημερ��νοί ευρωπαϊκοί θεσμοί είναι βαρύτατα δυσλειτουργικοί. Στηρίζονται φαινομενικά σε ένα δυαδικό σύστημα: από τη μια μεριά, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των ηγετών των κρατών-μελών (και το αντίστοιχό του στο επίπεδο υπουργών: Οικονομικών, Εσωτερικών κ.λπ.), και από την άλλη, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (που εκλέγεται απ’ ευθείας από τους πολίτες). Θεωρητικά, τα ευρωπαϊκά νομοθετήματα πρέπει να γίνονται αποδεκτά από αυτά τα δύο όργανα. Στην πράξη, η ουσιαστική εξουσία βρίσκεται στα χέρια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και των Συμβουλίων Υπουργών, που συνήθως λειτουργούν με βάση τον κανόνα της ομοφωνίας (ιδίως ως προς τα οικονομικά ζητήματα). Αλλά κι όταν ακόμα, σπανίως, ακολουθούν τον κανόνα της πλειοψηφίας, πάντοτε συνεδριάζουν και αποφασίζουν κεκλεισμένων των θυρών.
Στην πράξη, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο είναι ένα όργανο όπου αντιπαρατίθενται τα εθνικά συμφέροντα, το οποίο προορίζεται να εμποδίζει κάθε πιθανότητα να αναδειχθεί μια δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων με βάση την αρχή της πλειοψηφίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Από τη στιγμή που ζητάμε από ένα πρόσωπο (ηγέτη κράτους ή υπουργό Οικονομικών) να εκπροσωπήσει μόνο του 82 εκατομμύρια Γερμανών ή 65 εκ. Γάλλων, ή ακόμα 11 εκ. Ελλήνων, είναι αδύνατο να έχουμε μια δημοκρατική διαδικασία συζήτησης και απόφασης σε συνθήκες ηρεμίας.
Αυτό το θεσμικό σύστημα, το οποίο επενδύεται με διάφορους κανόνες που αποσκοπούν στην παράκαμψη της δημοκρατίας (ομοφωνία στα οικονομικά, αυτόματη εφαρμογή κανόνων στα δημοσιονομικά), προκαλεί την αδράνεια και την ανικανότητα δράσης στην Ευρώπη. Ο καθένας υπερασπίζεται ό,τι θεωρεί εθνικό του συμφέρον και στην πραγματικότητα κανείς δεν ξέρει τι συμβαίνει ακριβώς, γιατί όλα γίνονται πίσω από κλειστές πόρτες. Τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια μας ανακοινώνουν συνήθως τα βαθιά μεσάνυχτα ότι έσωσαν την Ευρώπη και την επόμενη μέρα μαθαίνουμε πως ούτε οι ίδιοι γνωρίζουν τι ακριβώς αποφάσισαν. Αυτή η θεσμική δομή είναι ένας μηχανισμός που κάνει την Ευρώπη απωθητική.
Τι μπορεί να αλλάξει
Πολλά θα μπορούσαν να αλλάξουν για να μη συνεχίζεται αυτή η κατάσταση. Ορισμένοι ευρωπαιόφιλοι προτείνουν να μειωθεί δραστικά ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και να εμπιστευθούμε την ουσιαστική εξουσία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτή η λύση έχει το πλεονέκτημα της απλότητας. Όμως, έχει το μειονέκτημα ότι αποκλείει πλήρως τους εθνικούς πολιτικούς θεσμούς, πράγμα που ενέχει τον κίνδυνο να προκαλέσει την εχθρότητά τους και να δούμε κι άλλα «Brexit».
Μου φαίνεται ότι θα ήταν προτιμότερο να φανταστούμε μια πρωτότυπη μορφή ευρωπαϊκής εξουσίας, που, από τη μια, θα στηρίζεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (που εκλέγεται απ’ ευθείας από τους πολιτες), και, από την άλλη, στα εθνικά κοινοβούλια, σε αναλογία προς τον πληθυσμό κάθε χώρας και τις πολιτικές ομάδες που υπάρχουν σε κάθε κοινοβούλιο.
Στο σώμα αυτό, για παράδειγμα, θα υπάρχει ένας αριθμός μελών της Μπούντεσταγκ (40 π. χ.), ένας αριθμός μελών της γαλλικής εθνοσυνέλευσης (30 π. χ.) κ.λπ. Θα συνέρχεται μία φορά το μήνα, για μια εβδομάδα, για να εξετάσει ζητήματα οικονομικά και δημοσιονομικά κυρίως και να πάρει δεσμευτικές αποφάσεις γι’ αυτά: επιλογή του επιπέδου των δημοσιονομικών ελλειμμάτων εντός ευρωζώνης, επίβλεψη του Ευρωαπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, προϋπολογισμός της ευρωζώνης, αναδιάρθρωση χρεών κ.λπ.
Θα μπορούσαν να υπάρχουν διαφορετικοί κανόνες εφαρμογής της αρχής της πλειοψηφίας σε κάθε περίπτωση, που σίγουρα θα ήταν προτιμότεροι από την κατάσταση που επικρατεί σήμερα, όπου κάθε εθνικό κοινοβούλιο διαθέτει ντε φάκτο δικαίωμα βέτο, πράγμα που δημιουργεί προβλήματα δημοκρατικής νομιμότητας (το γερμανικό κοινοβούλιο εναντίον του ελληνικού κ.λπ.) και οδηγεί συχνότατα σε αδιέξοδα. Δίνοντας τη δυνατότητα στους βουλευτές κάθε χώρας να κάθονται δίπλα στους ομολόγους τους των άλλων χωρών και να παίρνουν από κοινού αποφάσεις, με δημόσιες συνεδριάσεις και δημοκρατικές διαδικασίες, μπορούμε τουλάχιστο να ελπίζουμε ότι θα σημειωθεί πρόοδος προς τη σωστή κατεύθυνση.
Κοινοβουλευτική δημοκρατία
Αυτή η πρωτότυπη μορφή διαφέρει από τις κλασικές μορφές εξισορρόπησης μεταξύ δύο διαφορετικών αντιπροσωπευτικών σωμάτων, όπως η βουλή και η γερουσία, για παράδειγμα, που ισχύουν σε διάφορες χώρες. Μου φαίνεται ότι αντιστοιχεί στο μοναδικό χαρακτήρα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, το οποίο στηρίζεται σε κράτη-έθνη με μακρά ιστορία, τα οποία στη διάρκεια δεκαετιών κατάφεραν να θεσμοθετήσουν εξαιρετικά επεξεργασμένες μορφές κράτους πρόνοιας, στηριζόμενα στην κοινοβουλευτική δημοκρατία σε εθνικό πλαίσιο.
Δεν νομίζω ότι είναι ούτε ρεαλιστικό ούτε επιθυμητό να ισχυριζόμαστε ότι οικοδομούμε μια ευρωπαϊκή κοινοβουλευτική κυριαρχία παρακάμπτοντας τα εθνικά κοινοβούλια, τα οποία, παρά τα όποια προβλήματα, παραμένουν ουσιώδεις δημοκρατικές δομές, οι οποίες έχουν επιτρέψει εδώ και δεκαετίες την ψήφιση κοινωνικών μέτρων και προϋπολογισμών, που αντιπροσωπεύουν δεκάδες ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ, προωθώντας τη βελτίωση της κοινωνικής ευημερίας και των όρων ζωής, σε πρωτόγνωρο για την παγκόσμια ιστορία βαθμό. Πιο συνετό είναι να μετασχηματίσουμε προοδευτικά τους εθνικούς νομοθέτες σε ευρωπαϊκούς συν-νομοθέτες αναγκάζοντάς τους να λάβουν υπόψη το γενικό ευρωπαϊκό συμφέρον και εμποδίζοντάς τους να αρκούνται στο να δυσανασχετούν με την Ευρώπη.
Η συζήτηση έχει ανοίξει και αξίζει να πάμε σε βάθος. Πρέπει να αποφύγουμε να την οδηγήσουμε σε αδιέξοδο εξαιτίας παρεξηγήσεων. Πολύ συχνά, όταν μιλάμε για το θέμα του ρόλου των εθνικών κοινοβουλίων, συναντούμε αντιδράσεις, κυρίως από την πλευρά όσων πρόσκεινται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αντιδράσεις που οφείλονται στην εκτίμηση πως μια τέτοια συζήτηση αποτελεί ανυπόφορη οπισθοδρόμηση.
Μια πραγματική νομοθετική εξουσία
Πριν από την πρώτη απ’ ευθείας εκλογή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με καθολική ψηφοφορία, το 1979, το σώμα αυτό σχηματιζόταν σαν μια κοινοβουλευτική συνέλευση αντιπροσώπων από τα εθνικά κοινοβούλια, με ρόλο καθαρά συμβουλευτικό. Όμως η πρόταση που υποστηρίζω εδώ, είναι εντελώς διαφορετική: προτείνω να δοθεί σ’ αυτό το σώμα που προκύπτει από τα εθνικά κοινοβούλια πραγματική νομοθετική εξουσία, που αφαιρείται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (το οποίο δεν θα είναι ποτέ ένα πραγματικό νομοθετικό σώμα). Αυτό θα ενίσχυε την κοινοβουλευτική λογική που υπερασπίζεται το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (…)
Ορισμένα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προτείνουν μια μεικτή λύση, με ένα κοινοβούλιο της ευρωζώνης, το οποίο θα αποτελείται κατά ένα μέρος από εθνικούς βουλευτές και κατά ένα μέρος από εκλεγόμενους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεν τη θεωρώ καλύτερη λύση, αλλά αξίζει να συζητηθεί όπως όλες.
Έτσι κι αλλιώς, αυτή η δημόσια συζήτηση για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς είναι θεμελιώδης και δεν πρέπει να περιοριστεί μεταξύ νομομαθών και συνταγματολόγων: αφορά όλους τους πολίτες, όπως και η συζήτηση για τη φορολογία ή το χρέος. Τα ζητήματα αυτά έχουν για πάρα πολύ καιρό αφεθεί σε άλλους, και το αποτέλεσμα το έχουμε δει. Είναι καιρός οι πολίτες της Ευρώπης να επανοικειοποιηθούν το μέλλον τους.
