Βαρλάμ Σαλάμοφ “Οι βιβλιοθήκες μου” (μτφ. Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, εκδ. Άγρα, 2014)
«Σήμερα κι αύριο ζεστάθηκαν κοντά στη σόμπα, και μεθαύριο η παγωνιά μειώθηκε στους τριάντα βαθμούς, ο χειμώνας τέλειωνε πια». Υπάρχουν συγγραφείς που έχουν χρειαστεί σελίδες και σελίδες, κοινότοπες συνήθως, για να περιγράψουν τον παγωμένο χειμώνα της Σιβηρίας και τον παγωμένο κόσμο των στρατοπέδων. Ο Βαρλάμ Σαλάμοφ μπορούσε να κλείνει σε δέκα λέξεις την πιο ζωντανή εικόνα για τους τριάντα βαθμούς υπό το μηδέν, όπως στην παραπάνω φράση από τις συγκλονιστικές «Ιστορίες από την Κολιμά» (μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Ίνδικτος, 2011): τριάντα υπό το μηδέν, ο χειμώνας τέλειωνε πια.
Ο, γεννημένος το 1907, Βαρλάμ Σαλάμοφ συνελήφθη για πρώτη φορά το 1929, εξορίστηκε και απελευθερώθηκε το 1932. Το 1937 συλλαμβάνεται ξανά και χαρακτηρίζεται «εχθρός του λαού», λόγω «τροτσκιστικής αντεπανασταστικής» δράσης. Αρχίζει έτσι η εφιαλτική του περιπέτεια στην Κολιμά, στα βάθη της Σιβηρίας, απ’ όπου θα φύγει οριστικά το φθινόπωρο του 1953, έξι μήνες μετά τον θάνατο του Στάλιν.
Οι «Ιστορίες από την Κολιμά» είναι το μεγάλο έργο του Σαλάμοφ, το βιβλίο για το οποίο είναι κυρίως γνωστός και ίσως ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Πρόσφατα, όμως, κυκλοφόρησε και στα ελληνικά ένα μικρό βιβλιαράκι με ένα σχετικά άγνωστο κείμενο του Σαλάμοφ, γραμμένο το 1959, με τίτλο «Οι βιβλιοθήκες μου». Σε αυτό, ο Σαλάμοφ θυμάται κάποιες βιβλιοθήκες που σημάδεψαν τη ζωή του: τη δική του («όταν ήμουνα τριών χρονών είχα την πρώτη και τελευταία βιβλιοθήκη στη ζωή μου… Την αποτελούσαν δύο βιβλία»), τη βιβλιοθήκη του σχολείου, τη δημοτική βιβλιοθήκη, τη βιβλιοθήκη της διαβόητης φυλακής Μπουτύρκα (γεμάτη από βιβλία που ως εκ θαύματος είχαν ξεφύγει από τις «αποσύρσεις» των απαγορευμένων βιβλίων, λες και δεν είχε καμία σημασία τι θα διάβαζαν οι κρατούμενοι, λες και τους έλεγαν πως η φυλάκισή τους ήταν κάτι τελεσίδικο και πως ό,τι διάβαζαν ή ζούσαν οι φυλακισμένοι θα έμενε για πάντα μέσα στους τοίχους της φυλακής, αφού «τα βιβλία της Μπουτύρκα, για πολλούς από μας, ήταν τα τελευταία βιβλία που διαβάσαμε στη ζωή μας»).
Ο εγκλεισμός είναι η μεγάλη τομή στη ζωή του Σαλάμοφ: «Το ν’ ασχολείσαι σοβαρά με κάτι ενώ μοιράζεσαι το κελί της φυλακής με άλλους είναι αδύνατο». Τα πράγματα, όμως, γίνονται ακόμα χειρότερα στο στρατόπεδο, στα ορυχεία: «Δεν υπήρχε θέση για βιβλία στο λεξιλόγιό μας των είκοσι λέξεων: «σήκω», «δουλειά», «φαϊ», «κασμάς», «φτυάρι», «φύλακας»».
Λέει ο Σαλάμοφ πως στο στρατόπεδο «συνάντησε» το πρώτο του βιβλίο πέντε χρόνια μετά τη φυλακή Μπουτύρκα, για να ανακαλύψει πως έχει χάσει την ικανότητά του να διαβάζει: «Έβλεπα τις γραμμές και δεν καταλάβαινα. Άρχισα ψιθυριστά να διαβάζω, να προφέρω τις λέξεις μία μία». Θυμάται το βιβλίο του Ουγκό που οι κρατούμενοι κόβουν κομματάκια για να φτιάξουν τράπουλα. Όταν μετά το ορυχείο τοποθετείται βοηθός γιατρού σε νοσοκομείο, θυμάται το βιβλίο του Χέμινγουεϊ που καταφέρνει να αγοράσει με τα λίγα ρούβλια που εξοικονομεί (παίρνει έναν ελάχιστο μισθό, από τον οποίο «γινόντουσαν κρατήσεις για «κοινωνικές υπηρεσίες», όπως συνοδεία, επιτήρηση, συρματόπλεγμα, γερμανικούς ποιμενικούς»).
Για τα στρατόπεδα στην ΕΣΣΔ της εποχής του Στάλιν έχουν γραφτεί αρκετά βιβλία, συνήθως ήσσονος λογοτεχνικής αξίας, που πολλές φορές κάνουν τον αναγνώστη να αναρωτιέται για τη φήμη που τα συνοδεύει και τα βαρύγδουπα βραβεία με τα οποία έχουν τιμηθεί οι συγγραφείς τους. Στον αντίποδα όλων αυτών, η σπουδαία λογοτεχνία του Σαλάμοφ, όπου η τραγωδία μπορεί να αποδοθεί με μια συμπυκνωμένη λιτότητα που φτιάχνει φράσεις εκρηκτικές και όπου ο εφιάλτης μπορεί να περιγραφεί με ανατριχιαστικό κυνισμό που σε κάνει όμως να υποψιάζεσαι πως πίσω του υπάρχει η πιο μεγάλη τρυφερότητα.
Στο μικρό αυτό κείμενο, ο Σαλάμοφ μιλάει για τα βιβλία σαν να είναι «ζωντανοί οργανισμοί». Μιλάει για την αίσθηση που αφήνουν στην αφή, για τη «λεπτή μυρωδιά του χρόνου στο χαρτί». Στον κόσμο του Σαλάμοφ τα βιβλία είναι ταυτόχρονα κίνδυνος και σωτηρία, απειλή και νερό σε διψασμένους πεζοπόρους.
Στις τελευταίες σελίδες αυτής της έκδοσης περιέχεται και μια σειρά από χαρακτηριστικές φωτογραφίες του Σαλάμοφ, μεταξύ των οποίων και ένα πορτρέτο του, από τη δεκαετία του 1970 (το ίδιο υπάρχει και στην ελληνική έκδοση των Ιστοριών από την Κολιμά). Σε αυτό το ήρεμο και λυπημένο βλέμμα κλείνεται, λες, όλη η ιστορία αυτού του μεγάλου συγγραφέα, που πέθανε μόνος, έγκλειστος σε ψυχιατρείο, το 1982.
Για τον Σταύρο, που ήθελε σχόλια για ολιγοσέλιδα βιβλία
* Η στήλη θα δημοσιεύεται κάθε δεύτερη Τρίτη στο σάιτ της εφημερίδας και μία φορά το μήνα στην έντυπη έκδοση.
Κώστας Αθανασίου
