Ο ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ
Δύο διαφορετικές ματιές στη Νιγηρία
Η λογοτεχνία αλλά και ορισμένες πτυχές της ιστορίας των χωρών της Αφρικής είναι μάλλον ελάχιστα γνωστές στην Ελλάδα. Δύο βιβλία, διαφορετικού είδους και ύφους, τα οποία όμως αναφέρονται στην ίδια περίπου εποχή, έρχονται να μιλήσουν, με διαφορετικό τρόπο το καθένα, για μια χώρα με πλούσια λογοτεχνία αλλά και δύσκολη ιστορία: τη Νιγηρία.
Το πρώτο μυθιστόρημα του νιγηριανού συγγραφέα Τσιγκόζι Ομπιόμα έκανε εντυπωσιακή είσοδο στη λογοτεχνική σκηνή: υποψήφιο για διάφορα βραβεία (ήταν στη βραχεία λίστα για το Man Booker 2015, μεταξύ άλλων), σωρεία θετικών κριτικών, σχεδόν καθολική αναγνώριση.
Στο βιβλίο διαβάζουμε την ιστορία τεσσάρων αδελφών, από εννέα έως δεκαπέντε χρόνων, που ζουν κάπου στην επαρχία της Νιγηρίας. Ο πατέρας, αυστηρός αλλά απών, μιας και δουλεύει μακριά. Η μητέρα προσπαθεί να διατηρεί τον έλεγχο, σφίγγοντας τα λουριά των αγοριών. Και το ποτάμι: ο Όμι-Άλα, θεός παλιά, στις παραδόσεις και στη συλλογική συνείδηση των παλιών, και τώρα κίνδυνος λόγω της ανεξέλεγκτης μόλυνσης που καταστρέφει τα νερά και ό,τι αυτά ποτίζουν.
Ο πατέρας έχει σχέδια για τα αγόρια του: «φτύνω αίμα κι ιδρώτα για να σας στέλνω στο σχολείο, ώστε να πάρετε δυτική παιδεία σαν πολιτισμένοι άνθρωποι». Τα παιδιά, όμως, πασχίζουν να βρίσκουν χώρους ελευθερίας. Και αποφασίζουν να πλησιάσουν το απαγορευμένο ποτάμι και να γίνουν ψαράδες. Αγοράζουν κρυφά τα απαραίτητα σύνεργα και επί έξι βδομάδες (μέχρις ότου ανακαλυφθούν) αρχίζουν να πηγαίνουν στο ποτάμι και να ψαρεύουν. Σε μία από τις εξορμήσεις τους, συναντούν τον τρελό του χωριού, που κάνει μια τρομερή προφητεία: τον Ικένα, τον μεγαλύτερο αδελφό, θα τον σκοτώσει ένα από τα αδέλφια του.
Μια αλληγορική προφητεία
Από τη στιγμή που η προφητεία διατυπώνεται, από τη στιγμή που την ακούν τα αυτιά του Ικένα, αρχίζει και να εκπληρώνεται. Ο Ικένα αλλάζει συμπεριφορά, δημιουργεί γύρω του μια ατμόσφαιρα δυστυχίας, κάνει πράξεις που σοκάρουν («άκου, μαμά, εγώ είμαι επιστήμονας, δεν πιστεύω πια ότι υπάρχει Θεός»), συγκρούεται με τα αδέλφια του, εγκλωβίζεται στην αυτοεκπληρούμενη προφητεία: «ο φόβος, αφού κατέστρεψε την ευτυχία, την υγεία και την πίστη του Ικένα, κατέστρεψε και τις σχέσεις του, και η πιο στενή του σχέση ήταν μ’ εμάς, τα αδέλφια του». Έτσι, μέσα από τους δρόμους μιας ενηλικίωσης οδυνηρής και αναγκαστικής, η ιστορία οδηγείται προς την κορύφωση.
Παράλληλα, το μυθιστόρημα αποτελεί και ένα σχόλιο (ρεαλιστικό ή αλληγορικό ίσως κάποιες φορές) για την κοινωνικοπολιτική κατάσταση στη Νιγηρία, καθώς όλα αυτά διαδραματίζονται σε μια εξαιρετικά δύσκολη εποχή της χώρας, όταν το σύντομο πείραμα των ελεύθερων εκλογών του 1993 ακυρώνεται και η χώρα κυλάει προς τη χούντα, ενώ συγχρόνως μεγάλα κομμάτια του πληθυσμού της ζουν στην απόλυτη φτώχια και εξαθλίωση. Το σύνθημα του κόμματος που νίκησε στις βιαίως ακυρωμένες εκλογές του 1993 λεγόταν «Ελπίδα ’93» και ο Ικένα, όταν αρχίζει να καταστρέφει τα πάντα γύρω του, κομματιάζει το ημερολόγιο με το πρόσωπο του ηγέτη του.
Μυθιστόρημα ενηλικίωσης, αλληγορία για τη σπαρασσόμενη χώρα, ένας άλλοτε σκληρός και άλλοτε λυρικός φόρος τιμής στην άδικα χαμένη παιδική ηλικία, το βιβλίο αξιοποιεί στοιχεία της προφορικής παράδοσης (κάτι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό σε πολλούς συγγραφείς από την Αφρική· οι αναφορές στον Τσινούα Ατσέμπε δεν είναι τυχαίες), μέσα από τα φίλτρα όμως του κλασικού, του παραδοσιακού ευρωπαϊκού μυθιστορήματος.
«Οι δαυλοί της Shell είν’ οι φλόγες της κόλασης»
Την ίδια περίπου εποχή που εξελίσσεται η ιστορία των Ψαράδων, διαδραματίζονται και τα γεγονότα που εξιστορούνται στο Ένας μήνας και μία ημέρα. Στο βιβλίο αυτό, ο Κεν Σάρο-Ουίουα καταθέτει την εμπειρία του από τη φυλακή στη διάρκεια μίας από τις συλλήψεις του, το 1993.
Ο Κεν Σάρο-Ουίουα ήταν συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολλά άλλα. Υπήρξε αντίθετος στην απόπειρα απόσχισης της Μπιάφρα και ορίστηκε από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Νιγηρίας διοικητής του λιμανιού Μπόνι, στο Δέλτα του Νίγηρα. Εκείνο όμως που σημάδεψε τη ζωή του ήταν η δράση του στο κίνημα των Ογκόνι εναντίον της ασύδοτης μόλυνσης που επέφεραν οι επενδύσεις της Shell στην περιοχή του Δέλτα του Νίγηρα. Η Shell και άλλες πετρελαϊκές πολυεθνικές έκαναν εξορύξεις στην περιοχή των Ογκόνι από τη δεκαετία του 1950. Όταν άρχισε να δημιουργείται ένα κίνημα αντίστασης στην καταστροφή (για την αποκατάσταση της περιοχής των Ογκόνι, σύμφωνα με τον ΟΗΕ θα χρειαστούν 25-30 χρόνια, καθώς υπάρχουν σημεία όπου το νερό περιέχει 900 φορές περισσότερο από το επιτρεπτό όριο καρκινογόνων ουσιών), η Shell στηρίχτηκε στη διεφθαρμένη κυβέρνηση και στο νιγηριανό στρατό για να το καταστείλει.
Πληγές που δεν αποκαθίστανται
Σε αυτό το κίνημα, ο Κεν Σάρο-Ουίουα έπαιξε ηγετικό ρόλο («φλόγες της κόλασης» αποκαλούσε σε ένα ποίημά του τις φωτιές στα διυλιστήρια της Shell) και μάλιστα στοχοποιήθηκε από την εταιρεία: «Ένας εκπρόσωπος των Ογκόνι, ο Κεν Σάρο-Ουίουα, ταξιδεύει συνεχώς στο εξωτερικό. Έδωσε στο θέμα μεγάλες διαστάσεις συνεργαζόμενος με ομάδες ακτιβιστών», λέει η Shell σε υπόμνημα που εξέδωσε σχετικά με τις «εντάσεις» που είχαν δημιουργηθεί στη Νιγηρία, καθώς «οι πετρελαϊκές εταιρείες έχουν βρεθεί στο στόχαστρο ακτιβιστών».
Όταν το 1993 ακυρώθηκαν τα αποτελέσματα των εκλογών, γεγονός που οδήγησε στη χούντα του στρατηγού Αμπάτσα, άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για τον Σάρο-Ουίουα και άλλα ηγετικά στελέχη του κινήματος των Ογκόνι.
Την τελευταία φορά που συνελήφθη ο Κεν Σάρο-Ουίουα κρατήθηκε επί μήνες, βασανίστηκε και τελικά κατηγορήθηκε για υποκίνηση σε φόνο (παρότι αποδεδειγμένα βρισκόταν πολλά χιλιόμετρα μακριά) και στις 10 Νοεμβρίου του 1995 απαγχονίστηκε, μαζί με άλλους οκτώ συντρόφους του.
Η καταστολή συνεχίστηκε και μετά την εκτέλεση του Σάρο-Ουίουα, παίρνοντας μερικές φορές και άγρια χαρακτηριστικά: βία, δολοφονίες, τρομοκρατία. Ωστόσο, μετά από πολύχρονους αγώνες των Ογκόνι, η Shell αναγκάστηκε να αποδεχτεί ένα σχέδιο για την αποκατάσταση της περιοχής και την καταβολή μιας μάλλον συμβολικής αποζημίωσης στους κατοίκους.
Όμως, ακόμα και σήμερα, η περιοχή των εξορύξεων στο Δέλτα του Νίγηρα παραμένει ρημαγμένη, καθώς οι πληγές που έχουν ανοίξει οι «φλόγες της κόλασης» στο περιβάλλον και στις κοινότητες των κατοίκων είναι βαθιές και δύσκολα μπορεί να επουλωθούν.
Κώστας Αθανασίου
