Γκαϊτό Γκαζντάνοφ, “Το φάντασμα του Αλεξάντρ Βολφ”
(μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Αντίποδες, 2015)
«Από όλες μου τις ενθυμήσεις, από τα άπειρα βιώματα της ζωής μου, η πλέον οδυνηρή ανάμνηση ήταν εκείνη του μοναδικού φόνου που είχα διαπράξει». Με αυτή τη φράση ξεκινάει το μυθιστόρημα Το φάντασμα του Αλεξάντρ Βολφ, του Γκαϊτό Γκαζντάνοφ, του ρώσου συγγραφέα του οποίου το έργο έρχεται ξανά στο προσκήνιο τα τελευταία χρόνια.
Βρισκόμαστε στην εποχή του εμφυλίου στη Ρωσία και ο αφηγητής πολεμάει στις στέπες της Ουκρανίας, ενταγμένος στις δυνάμεις των αντεπαναστατών, των Λευκών. Είναι καλοκαίρι, έχουν μεσολαβήσει τέσσερις μέρες αδιάκοπης και άτακτης μετακίνησης, με διαρκείς μάχες. Ο εξουθενωμένος 16χρονος πολεμιστής σχεδόν κοιμάται όρθιος. Όταν έρχεται αντιμέτωπος με έναν καβαλάρη, τον πυροβολεί και τον σκοτώνει («έσκυψα από πάνω του και είδα ότι πέθαινε») και τελικά φεύγει με το άλογό του, κουβαλώντας όμως για πάντα μια βαριά ανάμνηση που, όσο κι αν «απώλεσε τον πρωταρχικό της χαρακτήρα, μιας αμετάκλητης και πικρής λύπης», τον καταδιώκει για πάντα.
Μετά από χρόνια, όταν ο αφηγητής ζει πια στο Παρίσι, βρίσκει τυχαία ένα βιβλίο με διηγήματα κάποιου άγνωστου συγγραφέα, ονομάτι Αλεξάντρ Βολφ. Η τρίτη ιστορία που διαβάζει τον αφήνει άφωνο: περιγράφει, με πρωτοπρόσωπη αφήγηση, το ίδιο περιστατικό στη στέπα, αλλά από την πλευρά του νεκρού. «Έκανα υπεράνθρωπες προσπάθειες να ανοίξω τα μάτια και να αντικρίσω τον θάνατό μου. […] Ήταν ένα αγόρι δεκατεσσάρων ή δεκαπέντε χρόνων, με συνηθισμένα και άσχημα χαρακτηριστικά, που δεν εξέφραζαν τίποτα, εκτός από καθαρή κούραση». Όλη αυτή η εντυπωσιακή αρχή περικλείεται στις εννιά, μόλις, πρώτες σελίδες του βιβλίου.
Ο κύκλος μιας παράξενης σχέσης
Από εκεί και ύστερα, ο αφηγητής αρχίζει μια αναζήτηση, προσπαθώντας να καταλάβει πώς έχει συμβεί αυτό και να βρει τον μυστηριώδη συγγραφέα Αλεξάντρ Βολφ, ενώ ταυτόχρονα εμείς παρακολουθούμε τη ζωή του στο Παρίσι, την έντονη σχέση που αναπτύσσει με τη Γιελένα Νικολάγιεβνα, καθώς και κάποιες «εμβόλιμες» ιστορίες που διαμορφώνουν το κλίμα του βιβλίου. Ώσπου, τελικά, ένας κοινός φίλος τού λέει τα λόγια που περίμενε καιρό να ακούσει: «Επιτρέψτε μου να σας συστήσω: ο Σάσα Βολφ, αυτοπροσώπως, ο Αλεξάντρ Αντρέγιεβιτς, άρτι αφιχθείς από το Λονδίνο».
Η συνάντηση με τον Βολφ μετατρέπεται σε μια καμπή στη ζωή του αφηγητή, ο οποίος παρασύρεται σε μια αλληλουχία στοχασμών και αλλαγών, μέχρι το τραγικό τέλος που κλείνει οριστικά (;) τον κύκλο αυτής της παράξενης σχέσης.
Αυτοβιογραφικά στοιχεία
Το βιβλίο του Γκαζντάνοφ έχει στη βάση του αυτοβιογραφικά στοιχεία του Γκαζντάνοφ. Γεννημένος στην Πετρούπολη το 1903, ο συγγραφέας εντάχθηκε εθελοντικά το 1919 στις δυνάμεις των Λευκών στον πόλεμο εναντίον των μπολσεβίκων. Το 1920 εγκατέλειψε τη Ρωσία, μαζί με τα απομεινάρια των αντεπαναστατικών δυνάμεων του βαρόνου Βράνγκελ. Ζει για λίγο στη Βουλγαρία και το 1923 φτάνει στο Παρίσι.
Ο Γκαζντάνοφ έγραψε δέκα μυθιστορήματα, καθώς και πολλά διηγήματα και δοκίμια, σχεδόν όλα στα ρωσικά, γεγονός που δυσκόλεψε και την ευρύτερη διάδοση του έργου του, το οποίο, σε συνδυασμό με το ότι δεν κυκλοφορούσε στην ΕΣΣΔ, άρχισε να ανακαλύπτεται ξανά μετά το 1989.
Το φάντασμα του Αλεξάντρ Βολφ είναι το πέμπτο μυθιστόρημα του Γκαζντάνοφ και θεωρείται ίσως το καλύτερό του. Ο συγγραφέας δημιουργεί από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου ένα έντονο γοτθικό κλίμα, που επιτείνεται από τη στιγμή που η φασματική μορφή του Βολφ μπαίνει στη ζωή του αφηγητή και κορυφώνεται με τη συνάντηση των δύο ανδρών. Η συνάντηση αυτή ανατρέπει οριστικά κάποιες σταθερές του αφηγητή και πυροδοτεί μέσα του μια στοχαστική πολυεπίπεδη αναζήτηση, υπαρξιακή ή φιλοσοφική σχεδόν, που τροφοδοτείται από τη σχέση που αρχίζει να δημιουργείται ανάμεσα στους δύο άνδρες.
Η απρόσωπη γοητεία του φόνου
Ο συγγραφέας δίνει έμφαση στις ψυχολογικές διαδρομές, κυρίως του πρωταγωνιστή του, καθώς αυτός δεν μπορεί να απαλλαγεί από το αρχικό συμβάν, ούτε να απελευθερωθεί από τη δίνη στην οποία έχει εμπλακεί: «παρότι δεν ήμουν δολοφόνος και ο Βολφ δεν ήταν θύμα, δεν μπορούσα να απαλλαγώ από αυτή την εντύπωση». Το θέμα του φόνου τον καταδιώκει: «ήξερα ότι είχα πολλές γενιές προγόνων για τους οποίους η δολοφονία και η εκδίκηση ήταν απαράβατη και υποχρεωτική παράδοση. Και ο συνδυασμός έλξης και απώθησης, η σταθερή ετοιμότητα για έγκλημα, υπήρχε, ως φαίνεται, από πάντα μέσα μου», ενώ παρακάτω ο συγγραφέας μιλάει για την «απρόσωπη γοητεία του φόνου» και τη «γοητεία αυτής της μορφής εγκλήματος».
Το κείμενο ξεχωρίζει για το κομψό του ύφος, τη γοητευτική του πρόζα. Πολλά έχουν ειπωθεί για τη σχέση της δουλειάς του συγγραφέα με τον Προυστ (και με τον Ναμπόκοφ), ενώ κριτικός έχει αποκαλέσει τον Γκαζντάνοφ «γάλλο συγγραφέα που γράφει στα ρωσικά».
Ο Γκαζντάνοφ πέθανε το 1971 στο Μόναχο. Η πραγματική αναγνώριση του έργου του δεν είχε ακόμη αρχίσει. Αυτή η εξαιρετική, από κάθε πλευρά, έκδοση από τους Αντίποδες γνωρίζει και στο ελληνικό κοινό έναν ακόμη από τους «άγνωστους κλασικούς» της αστείρευτης ρωσικής λογοτεχνίας.
Κώστας Αθανασίου
