Λείπουν ηγέτες στις μέρες μας; Ναι, θα συμφωνήσουμε μάλλον. Αυτή ήταν η μόνιμη επωδός ήδη από την εποχή της οικονομικής κρίσης, όπου συζητούσαμε ότι οι πολιτικοί αρχηγοί δεν είναι άξιοι, ικανοί ή με το εκτόπισμα των μεγάλων προσωπικοτήτων του παρελθόντος. Ποιος μπορεί να γεμίσει πλατείες όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου; Ποιον πολιτικό θα υποδεχτεί με χειροκροτήματα το πλήθος όπως έκανε για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή; Η σύγκριση είναι μια διαδικασία που γλιστράει. Το ιστορικό πλαίσιο είναι πάντα διαφορετικό. Τι, παρόλ’ αυτά, εξηγεί αυτή την καθολική σχεδόν διαπίστωση ότι η πολιτική τάξη σήμερα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μας;
Θα αναπτύξω τρία επίπεδα ανάλυσης. Μπορεί να έχουμε ανάγκη από νέους ηγέτες, αλλά εκείνοι δυσκολεύονται να εμφανιστούν και δεν μπορούν να υπάρξουν με τους όρους του παρελθόντος.
Νομίζω ότι η Ιστορία διαμορφώνει τους ανθρώπους περισσότερο απ’ ό,τι οι άνθρωποι την Ιστορία. Οι μεγάλες προσωπικότητες του 20ού αιώνα σφυρηλατήθηκαν σε αντίξοες συνθήκες, συνήθως εθνικοαπελευθερωτικούς και εμφυλίους πολέμους. Ο Μάο οπισθοχωρούσε για τρία χρόνια, χάνοντας 80.000 συντρόφους, πριν γίνει ηγέτης της Κίνας. Ο «σωστός και λάθος» Τσόρτσιλ ηγήθηκε της Αγγλίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Πατρίς Λουμούμπα συσπείρωσε το Κονγκό και διεκδίκησε την ανεξαρτησία του από το Βέλγιο, πληρώνοντας βαρύ τίμημα. Οι ηγέτες αυτοί αναδείχθηκαν σε μια εποχή που όλα ήταν ανοιχτά, η Ιστορία έπρεπε να γραφτεί, και το μέλλον ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου. Ανέτρεψαν την πορεία της Ιστορίας, επειδή βρέθηκαν σε κρίσιμες καμπές, βίωσαν συγκλονιστικά γεγονότα και οι ζωές τους πήραν σχεδόν κινηματογραφικές διαστάσεις. Μέσα από τις δοκιμασίες τους, άντλησαν νομιμοποίηση και δημοφιλία, συνδέοντας την προσωπική τους διαδρομή με τις μεγάλες ανατροπές της εποχής τους.
Αλλά, η Ιστορία «κόπασε» με την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Οι μπαρουτοκαπνισμένοι ηγέτες των πολέμων έδωσαν τη θέση τους σε μια γενιά που παρέλαβε ένα διεθνές σύστημα προβλέψιμο, με κανόνες και διαδικασίες. Γι’ αυτό και οι πολιτικοί αρχηγοί της δεκαετίας του 1990 και των αρχών του 2000 έμοιαζαν πιο ανέμελοι: ο κουλ Κλίντον, ο χαμογελαστός Μπλερ, και ο λογιστής Σημίτης. Αναδείχθηκαν στη βάση της τεχνοκρατικής τους επάρκειας και όχι σε σχέση με την κινηματική ή αγωνιστική τους ιστορία. Το εργατικό κίνημα που κάποτε δημιουργούσε ηγέτες έχασε τη δυναμικότητά του, όπως ακριβώς και τα μαζικά κόμματα που λειτουργούσαν ως φυτώρια για νέους πολιτικούς οργανικά συνδεδεμένους με τη βάση.
Η περίοδος σταθερότητας και γεωπολιτικής ισορροπίας, με ακρογωνιαίο λίθο την αμερικανική ηγεμονία στο διεθνές σύστημα, κλείνει με τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Σταδιακά νιώθουμε την επιστροφή της Ιστορίας. Επανέρχονται μεγάλες προκλήσεις και κρίσεις όπου διακυβεύεται το μέλλον μας (αλλά δεν μπορούμε να το πάρουμε στα χέρια μας): η πανδημία και η ενεργειακή κρίση, η ακρίβεια και η βραδυφλεγής βόμβα της κλιματικής αλλαγής. Οι πολιτικοί αρχηγοί φαίνονται ανήμποροι και ιδιοτελείς μπροστά σε αυτές τις προκλήσεις. Το προσωπικό τους συμφέρον να διαιωνίσουν την εξουσία τους συχνά μετονομάζεται σε συμφέρον του έθνους. Ακόμα χειρότερα όμως, αδυνατούν να συνομιλήσουν με νέα κοινωνικά κινήματα, να συνδεθούν με την κοινωνία και να ταυτιστούν με τον κόσμο.
Αυτή η αδυναμία δεν είναι τυχαία. Σε ένα κοινωνιολογικό επίπεδο, η εξουσία δεν αλλάζει εύκολα χέρια. Στους πολιτικούς οργανισμούς ανταγωνίζονται ομάδες με συμφέροντα και ματαιοδοξίες. Η γραφειοκρατία δημιουργεί στεγανά. Υπάρχουν κάστες προνομιούχων με έλεγχο στην πληροφορία και στους πόρους, που εμποδίζουν τις νέες γενιές και τα διαφορετικά οράματα ή συμφέροντα να κερδίσουν χώρο. Οι αλλαγές ηγεσίας είναι επίπονες διαδικασίες που δημιουργούν τριβές και ανατροπές. Η προφυλάκιση του δήμαρχου Κωνσταντινούπολης είναι χαρακτηριστική. Στις δυτικές δημοκρατίες, οι συγκρούσεις μπορεί να είναι πιο «κόσμιες», αλλά οι μηχανορραφίες και οι πισώπλατες «μαχαιριές» παραμένουν. Παράλληλα, εξελίσσεται και μια μάχη γενεών εντός των οργανισμών. Ενδεικτικός είναι ο μέσος όρος ηλικίας στην ελληνική Βουλή: 54 έτη. Νέες και νέοι αποκλείονται από το παιχνίδι, στο οποίο κυριαρχούν γηραιότεροι άντρες με μακροχρόνιες καριέρες στην πολιτική.
Η ατομική διάσταση της έλλειψης ηγεσίας είναι εξίσου καθοριστική. Η καθημερινότητα δεν ευνοεί την ανάδειξη ηγετών με λιγότερο προνομιούχες καταβολές. Ποιος έχει χρόνο να ασχοληθεί με τα κοινά; Ποια μπορεί να αντέξει την τοξικότητα της (διαδικτυακής) πολιτικής ζωής; Λίγοι σώφρονες και ικανοί άνθρωποι επιθυμούν να μπουν σε αυτό τον κόσμο. Αν αυτό ισχύει σε ατομικό επίπεδο, ισχύει πολλαπλάσια σε συλλογικό. Ένα νέο κόμμα χρειάζεται χρήματα, προβολή και ανθρώπους έτοιμους να θυσιάσουν μια ήρεμη ζωή. Η ερώτηση, λοιπόν, «γιατί δεν εμφανίζεται ένα νέο κόμμα» έχει απλή απάντηση: η είσοδος στο παιχνίδι είναι σχεδόν αδύνατη.
Κλείνοντας, οι ηγέτες ξεχωρίζουν επειδή ενσαρκώνουν μια ιστορία. Είναι προφήτες που αφηγούνται το πώς πρέπει να μοιάζει η χώρα και πώς μπορούμε να ζούμε στο μέλλον. Συνθέτουν αντιφάσεις, πείθουν ανθρώπους, ενεργοποιούν πολίτες. Σήμερα, μπορεί να διακυβεύονται πολλά, αλλά αδυνατούμε να φανταστούμε το μέλλον. Πώς θέλουμε να ζούμε σε είκοσι χρόνια; Οι ηγέτες που θα εμφανιστούν πρέπει να απαντήσουν.
