Νίκος Δασκαλοθανάσης, Μοντέρνα Τέχνη, 1850-1940, εκδ. Άγρα, 2024
Ίσως ο τίτλος και οι χρονολογίες της παρούσας μελέτης προσδιορίζουν το περιεχόμενο της. Κεφάλαια όπως: το γυναικείο ή το ανδρικό σώμα, ο Οριενταλισμός, εθνική ταυτότητα, Τέχνη και αναρχία, μαζί με άλλα κεφάλαια , κατά βάση σύντομα αλλά κατατοπιστικά, γραμμένα με τρόπο αναλυτικό, ορίζουν τα επί μέρους θέματα της λεγόμενης Μοντέρνας Τέχνης που αναπτύχθηκε χάρις στη βιομηχανική εποχή και την οικονομία, τις μεγάλες εκθέσεις, απευθυνόμενη στις κοινωνίες των μαζών.
Νωρίτερα, πριν από την αλματώδη καπιταλιστική ανάπτυξη και για δύο ολόκληρους αιώνες, είχε προηγηθεί η κυριαρχία της ιστορικής ζωγραφικής με θεματολογία που αντλούνταν από γραπτές πηγές με μυθολογικά, ιστορικά και βιβλικά θέματα. Η ζωγραφική αυτή δέσμευε τις επιλογές των καλλιτεχνών αλλά είχε καταντήσει πλέον, λόγω του μακρού διαστήματος που διάρκεσε, αναχρονιστική και εκτός πραγματικότητας.
Όπως επισημαίνει ο Πωλ Γκρήνχαλγκ το φαινόμενο των μεγάλων διεθνών εκθέσεων αποτελεί σημαντικό πολιτιστικό παράγωγο της βιομηχανίας και των αυτοκρατοριών.
Ακριβώς το 1851 ήταν που άνοιξε τις πύλες της μια διεθνής έκθεση στο Λονδίνο, πρωτεύουσα τότε μιας αχανούς αποικιοκρατικής αυτοκρατορίας. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε στην ισχυρή, αποικιοκρατική επίσης, Γαλλία. Η δε μεγάλη βιομηχανική δύναμη των ΗΠΑ αύξησε το μέγεθος, το κόστος και τις προοπτικές τους. Μην ξεχνάμε πως οι εκθέσεις αυτές απευθύνονταν σε ένα εξαιρετικά πολυπληθές κοινό που είχε κατακλύσει στα μέσα του 19ου αιώνα τις μεγάλες βιομηχανικές πόλεις γιατί εκεί εύρισκε δουλειά και συνακόλουθα καλύτερο επίπεδο διαβίωσης. Πόλεις όπως το Παρίσι, η Νέα Υόρκη, το Βερολίνο, η Βιέννη είχαν πληθυσμό που ξεπερνούσε το ένα εκατομμύριο κατοίκους. Αντίστοιχα πόλεις σαν τη Μόσχα, την Αγία Πετρούπολη, το Μάντσεστερ, τη Γλασκόβη –μεγάλα βιομηχανικά κέντρα– αριθμούσαν μισό εκατομμύριο κατοίκους η καθεμία.
Τα πολυπληθή εκθέματα αυτών των εκθέσεων έπαιζαν εκτός από τον προφανή τους ρόλο και έναν ρόλο εκπαιδευτικό που βοηθούσε στην ανόρθωση του λαϊκού φρονήματος. Η βασίλισσα Βικτωρία μάλιστα εγκαινίασε μια έκθεση που έλαβε χώρα στο Crystal Palace που σχεδιάστηκε από τον Γιόζεφ Πάξτον συνδυάζοντας τα τρία συστατικά στοιχεία που αναφέραμε, οικονομία, βιομηχανία, τεχνολογία, προς δόξαν του παγκόσμιου καπιταλισμού και της κυριαρχίας του.
Η ανά χείρας μελέτη πραγματεύεται θέματα όπως: η τοπιογραφία, η λειτουργία του βλέμματος, ο πρωτογονισμός, η παρακμή, ο «χαμερπής υλισμός», ο ρεαλισμός, ο Ιμπρεσιονισμός, ο συμβολισμός, , οι Ναμπί και οι Φωβ, η Γέφυρα, ο κυβισμός, ο εξπρεσιονισμός, ο κυβισμός, η τέχνη του εθνικοσοσιαλισμού, η τέχνη της ΕΣΣΔ, η Ρωσική πρωτοπορία, οι εκθέσεις της εκφυλισμένης τέχνης, η φασιστική τέχνη.
Στις σελίδες της παρελαύνουν όλα σχεδόν τα ονόματα των καλλιτεχνών που διαδραμάτισαν με τα έργα τους κάποιο σημαντικό ρόλο σ’ αυτό που ονομάστηκε Μοντέρνα Τέχνη: Κουρμπέ, Κόνσταμπλ, Τέρνερ, Ένγκρ, Ντελακρουά, Σεζάν, Λωτρέκ, Βαν Γκογκ, Ματίς, Πικάσο, Μπρακ, Τζακομέτι, Μάλεβιτς, Κλιμτ, ενώ εστιάζει σε συγκεκριμένα έργα που αναλύονται σε βάθος όπως και σε κάποιες από τις έννοιες που καθόρισαν τα πράγματα στην τέχνη του αιώνα αυτού.
Το βιβλίο φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα εγχειρίδιο αυτής της πολύμορφης τέχνης που κυριάρχησε έναν αιώνα παρά μια δεκαετία και ανοίγει και κλείνει με αναφορά στις μεγάλες θεσμικές εκθέσεις.
Η αφήγηση σταματά στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αν και η Μοντέρνα Τέχνη δεν εξαφανίζεται αλλά επανακάμπτει και μάλιστα θριαμβευτικά μετά το τέλος του πολέμου μεταβάλλοντας την τροχιά της.
Ο συγγραφέας του έργου Νίκος Δασκαλοθανάσης είναι καθηγητής της μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης στο τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, με ερευνητικά ενδιαφέροντα και βιβλία που αφορούν την ιστοριογραφία της τέχνης, τη θεωρία και την ιστορία της τέχνης από τα μέσα του 19ουαιώνα ως σήμερα.
