“το πιο έντονο σημείο για τις ζωές, αυτό στο οποίο συμπυκνώνεται όλη τους η ενέργεια, είναι το σημείο εκείνο στο οποίο προσκρούουν στην εξουσία και παλεύουν εναντίον της”, 1977
Στις 15 Οκτωβρίου 1926 γεννήθηκε στο Πουατιέ ο Μισέλ Φουκώ. Στη σύντομη ζωή του —πέθανε στο Παρίσι στις 25 Ιουνίου 1984— έγραψε για την τρέλα, την ιατρική, τη φυλακή, τη σεξουαλικότητα και τις πρακτικές με τις οποίες οι άνθρωποι διαμορφώνουν τον εαυτό τους. Αντικείμενα φαινομενικά διαφορετικά, τα οποία συνέδεε μια επίμονη διερώτηση: μέσα από ποιες ιστορικές διαδικασίες ορισμένοι τρόποι σκέψης και ζωής αποκτούν το κύρος του φυσικού, του αληθινού και του αναπόφευκτου;
Η επέτειος προσφέρεται για να επιστρέψουμε σε αυτή την ερώτηση. Η δύναμη του έργου του βρίσκεται στην ικανότητά του να κάνει παράξενο το οικείο: τον φάκελο ενός ασθενούς, την αξιολόγηση ενός μαθητή, το πρόγραμμα μιας φυλακής, την απαίτηση να αποκαλύπτουμε την αλήθεια για τον εαυτό μας. Εκεί όπου βλέπουμε απλές διοικητικές διαδικασίες, ο Φουκώ αναζητεί την ιστορία της διαμόρφωσης ανθρώπων και συμπεριφορών.
Στην Ιστορία της τρέλας (1961), εξετάζει τις μεταβολές μέσα από τις οποίες η δυτική κοινωνία διαχώρισε τη λογική από την παραφροσύνη και συγκρότησε την ψυχική ασθένεια ως αντικείμενο ειδικής γνώσης. Στη Γέννηση της κλινικής (1963), στρέφεται στη διαμόρφωση του ιατρικού βλέμματος: στις συνθήκες που επέτρεψαν στο σώμα, στην ασθένεια και στον θάνατο να γίνουν ορατά και περιγράψιμα με έναν νέο τρόπο. Η ιστορία της γνώσης περιλαμβάνει πλέον τους θεσμούς, τους χώρους και τις πρακτικές που επιτρέπουν την παραγωγή της.
Με τις Λέξεις και τα πράγματα (1966) και την Αρχαιολογία της γνώσης (1969), αυτή η έρευνα αποκτά ευρύτερη μεθοδολογική μορφή. Ο Φουκώ μελετά τους ιστορικούς κανόνες που καθιστούν δυνατά συγκεκριμένα αντικείμενα γνώσης και συγκεκριμένους επιστημονικούς λόγους. Η προκλητική αναφορά του στον «θάνατο του ανθρώπου» αφορά την πιθανή υπέρβαση μιας ορισμένης, νεότερης μορφής σκέψης: εκείνης που τοποθέτησε τον άνθρωπο ταυτόχρονα στη θέση του θεμελίου και του αντικειμένου της γνώσης.
Η ιστορικότητα γίνεται έτσι εργαλείο κριτικής. Αν οι κατηγορίες με τις οποίες κατανοούμε τον κόσμο σχηματίστηκαν σε συγκεκριμένες συνθήκες, μπορούμε να εξετάσουμε τα όριά τους. Η εμφάνισή τους χρειάζεται εξήγηση· η διατήρησή τους χρειάζεται δικαιολόγηση.
Στο Επιτήρηση και τιμωρία (1975), η έρευνα μετακινείται προς τις τεχνικές της πειθαρχίας. Το πέρασμα από το δημόσιο βασανιστήριο στη φυλακή συνοδεύεται από μια αναδιοργάνωση της εξουσίας πάνω στα σώματα. Η κατανομή στον χώρο, το ωράριο, η άσκηση, η επιτήρηση και η εξέταση συγκροτούν ανθρώπους χρήσιμους, μετρήσιμους και διορθώσιμους.
Το Πανοπτικόν του Τζέρεμι Μπένθαμ προσφέρει το χαρακτηριστικό διάγραμμα αυτής της λειτουργίας. Ο κρατούμενος γνωρίζει ότι μπορεί να παρακολουθείται, χωρίς να γνωρίζει πότε ακριβώς συμβαίνει αυτό. Η αβεβαιότητα τον ωθεί να προσαρμόζει μόνος του τη συμπεριφορά του. Ο Φουκώ εντοπίζει συγγενείς τεχνικές στο σχολείο, στο στρατόπεδο, στο νοσοκομείο και στο εργαστήριο. Η πειθαρχία μπορεί να λειτουργεί μέσα στην καθημερινότητα, ακόμη και όταν δεν ακούγεται καμία διαταγή.
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες συμβολές του: η εξουσία έχει παραγωγική λειτουργία. Παράγει γνώσεις, κατηγορίες, δεξιότητες, ταυτότητες και κριτήρια κανονικότητας. Η εξέταση καταγράφει τον μαθητή και συγχρόνως τον τοποθετεί σε μια κατάταξη. Ο ατομικός φάκελος επιτρέπει τη φροντίδα και συγχρόνως τη σύγκριση, την παρακολούθηση, την παρέμβαση. Η σχέση γνώσης και εξουσίας γίνεται ιδιαίτερα στενή ακριβώς εκεί όπου ο άνθρωπος μετατρέπεται σε αντικείμενο συστηματικής μελέτης.
Στη Βούληση για γνώση (1976), πρώτο τόμο της Ιστορίας της σεξουαλικότητας, ο Φουκώ εξετάζει την αυξανόμενη παραγωγή λόγων για το σεξ: ιατρικών, παιδαγωγικών, ψυχιατρικών, διοικητικών. Αναρωτιέται πώς η σεξουαλικότητα έγινε προνομιακό πεδίο αναζήτησης της αλήθειας του προσώπου. Στο ίδιο βιβλίο αναπτύσσει την έννοια της βιοεξουσίας, στρέφοντας την προσοχή στη διαχείριση της ζωής και στη ρύθμιση των πληθυσμών.
Τα μαθήματα Ασφάλεια, επικράτεια, πληθυσμός και Η γέννηση της βιοπολιτικής, που παραδόθηκαν το 1977–1979, διευρύνουν την έρευνα προς την κυβερνητικότητα: τις γνώσεις και τις τεχνικές με τις οποίες καθοδηγείται η ανθρώπινη συμπεριφορά. Η διακυβέρνηση μπορεί να δρα οργανώνοντας το πεδίο των διαθέσιμων επιλογών, τα κίνητρα και τους κινδύνους.
Αυτή η οπτική προσφέρει έναν γόνιμο τρόπο να εξετάσουμε και το παρόν: την αξιολόγηση της εργασίας, τη διαρκή μέτρηση της απόδοσης, την απαίτηση κάθε άνθρωπος να διαχειρίζεται μόνος του την επιτυχία και την αποτυχία του. Πρόκειται για σύγχρονες εφαρμογές των ερωτημάτων του, οι οποίες χρειάζονται τη δική τους έρευνα. Η επίκληση του ονόματός του δεν υποκαθιστά την απόδειξη.
Στα τελευταία του έργα, Η χρήση των ηδονών και Η μέριμνα εαυτού (1984), η αρχαιότητα γίνεται πεδίο μελέτης των τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι συγκροτούν τον εαυτό τους ως ηθικό υποκείμενο. Οι ασκήσεις, οι συνήθειες, η σχέση με τις ηδονές και η φροντίδα του σώματος συνδέονται με το ερώτημα πώς διαμορφώνεται ένας τρόπος ζωής. Η μετατόπιση συνεχίζει το προηγούμενο έργο του, προσθέτοντας μεγαλύτερο βάρος στις πρακτικές αυτομετασχηματισμού.
Η εικόνα ενός Φουκώ που περιγράφει μια παντοδύναμη εξουσία και ανθρώπους χωρίς περιθώριο δράσης αδικεί αυτή τη διαδρομή. Στο Το υποκείμενο και η εξουσία (1982), η άσκηση εξουσίας προϋποθέτει υποκείμενα που μπορούν να αντιδράσουν, να αντισταθούν και να επιλέξουν. Οι σχέσεις αυτές μπορούν βεβαίως να παγιωθούν σε συνθήκες κυριαρχίας. Η μελέτη τους αποβλέπει ακριβώς στην αναγνώριση των σημείων όπου μπορούν να αμφισβητηθούν.
Εκατό χρόνια μετά τη γέννησή του, η επικαιρότητά του βρίσκεται και σε αυτή τη στάση απέναντι στη σκέψη. Στο Τι είναι Διαφωτισμός;, η κριτική συνδέεται με την ιστορική διερεύνηση των ορίων μας και τη δοκιμή της δυνατότητας να τα υπερβούμε.
Να επιστρέφουμε στον Φουκώ σημαίνει να εξετάζουμε προσεκτικότερα όσα μας παρουσιάζονται ως αυτονόητα: ποιος τα καθόρισε, με ποιες πρακτικές επιβάλλονται, ποιες ζωές διευκολύνουν και ποιες περιορίζουν. Η ιστορία τους ανοίγει μια δυνατότητα ελευθερίας. Μας επιτρέπει να σκεφτούμε ότι όσα έχουν κατασκευαστεί μπορούν και να μετασχηματιστούν.
