Φωτο: The White House / Flickr
Στο μνημόσυνο του Τσάρλι Κερκ, ενός ακροδεξιού που έσπερνε το μίσος και πέθανε από το μίσος κάποιου πιο ριζοσπαστικοποιημένου ομοϊδεάτη του, ο Τραμπ είπε πως μισεί τους αντιπάλους του. Αυτή η κουβέντα είναι η μεγάλη στρατηγική της Δεξιάς. Θα μου επιτρέψετε να ξεκινήσω τον προβληματισμό μου επαναλαμβάνοντας εισαγωγικά όσα είχα γράψει πριν από τέσσερα χρόνια σε αυτή τη στήλη:
«Η παγκόσμια Δεξιά δεν αισθάνεται υποχρεωμένη να αποδέχεται την ιδέα ότι η ιδεολογικο-πολιτική αντιπαράθεση πρέπει να γίνεται επί σχεδίων που να μας συμπεριλαμβάνουν όλους και όλες, έστω και σε διαφορετικές κοινωνικές θέσεις, με τις ανισότητες να μεγαλώνουν και να νομιμοποιούνται. Πλέον, μας λέει ανοιχτά και απενοχοποιημένα ότι “αυτός ο κόσμος δεν μας χωράει όλους”. Οι ανθρώπινες απώλειες ζωών που έχουν κριθεί ότι δεν αξίζουν ή δεν χρειάζονται, ότι πλεονάζουν δηλαδή, δεν την ενοχλούν. Για να μπορέσει, όμως, αυτή η ιδέα να αντέξει την αναμενόμενη κριτική από τη σκοπιά του ανθρωπισμού και την εξίσου αναμενόμενη ενστικτώδη αντίσταση μπροστά στον ανθρώπινο πόνο και την απώλεια, η Δεξιά απευθύνεται στα πιο ταπεινά και χαμερπή ένστικτα των ανθρώπων και βροντοφωνάζει: “μισήστε ελεύθερα, εδώ είμαι εγώ”».
Με άλλα λόγια, για να προστατευθούν τα προνόμια των ημετέρων και να αποκλειστούν όλοι οι υπόλοιποι, θα χρειαστεί συναισθηματική φόρτιση, μίσος. Και αυτό με τη σειρά του, μπορεί να παραχθεί και να αναπαραχθεί μόνο αν υποστηριχθεί στοιχειωδώς από κάποιες ιδέες και κάποιες πληροφορίες περί τον κόσμο που να το δικαιολογούν. Και αυτές, όταν δεν βρίσκονται, πρέπει να χαλκεύονται. Εξού και η εξακολουθητική διαστρέβλωση της πραγματικότητας από την παγκόσμια Δεξιά. Εξού και τα παραληρήματα των απανταχού ακροδεξιών που νευριάζουν τους απανταχού αριστερούς. Επειδή όμως η σχέση μεταξύ ιδεών/πληροφοριών και συναισθημάτων δεν είναι μονόδρομη, καθώς αλληλοεπηρεάζονται, η έκλυση μίσους είναι αυτοτελής στόχος για την (ακρο)Δεξιά. Γιατί είναι ευκολότερη η διοχέτευση ενός υπάρχοντος μίσους εν τη απουσία προϋποθέσεων για διάλογο και ανταλλαγή επιχειρημάτων. Ίσως έχετε διαβάσει τη Μέση Αγγλία του Τζόναθαν Κόου, όπου παρουσιάζεται το Brexit ως μια διέξοδος για τη δυσθυμία που, ανάλογα το πρόσωπο, μπορεί να οφείλεται σε πολύ διαφορετικούς (έως και μη πολιτικούς) λόγους.
Ίσως πάλι θυμάστε τη βασική ιδέα του Χομπς: Χρειαζόμαστε ένα κράτος Λεβιάθαν, γιατί homo homini lupus (ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος). Η παγκόσμια Δεξιά επιδιώκει την απίσχναση του κοινωνικού κράτους και την επιστροφή σε ένα αυταρχικό κράτος που η κύρια μέριμνά του θα είναι η αστυνόμευση των επικίνδυνων τάξεων. Πώς θα γίνει αυτό όμως, αν ο άνθρωπος δεν μετατραπεί σε λύκο για τον συνάνθρωπό του; Η Δεξιά επιδιώκει τη μετατροπή της κοινωνίας σε μια ζούγκλα με σαφή ιεραρχία και δίκαιο του ισχυρού, όπου η έκλυση του μίσους να δικαιολογεί τον αυταρχισμό. Ίσως πάλι έχετε υπόψη σας τη θεωρία του ναζιστή θεωρητικού Καρλ Σμιτ περί βασικής πολιτικής σχέσης εχθρού-φίλου. Αν αυτή είναι η βασική σχέση στο πολιτικό πεδίο, τότε ο ναζισμός αχνοφαίνεται πρώτα σε ιδεολογικό επίπεδο και μετά σε πολιτικό. Σε κάθε περίπτωση, είτε “homo homini lupus” είτε «εχθρός-φίλος», οδηγούμαστε προς την αποδυνάμωση της δημοκρατίας, με ενδιάμεσο στάδιο της απενοχοποιημένη έκλυση μίσους για τους αντιπάλους.
Μα, θα μου πείτε, θα εξοβελίσουμε τα πάθη από την πολιτική; Αυτό είναι αδύνατο. Συμφωνώ. Και ούτε θέλουμε. Όμως, μπορούμε να επιλέξουμε τον πόλεμο που είναι «η συνέχεια της πολιτικής με άλλα, βίαια μέσα» (Κλαούζεβιτς) ή την πολιτική που είναι η συνέχεια του πολέμου με άλλα, ειρηνικά μέσα. Η ιδέα, άλλωστε, της ψηφοφορίας στην αρχαία δημοκρατία σήμαινε ακριβώς αυτό: θα αναμετρηθούμε σε συμβολικό επίπεδο, ώστε να ξέρουμε ποιος θα κέρδιζε αν κάναμε εμφύλιο. Στις δημοκρατίες, τα κοινωνικά κινήματα αντικατέστησαν από το 19ο αιώνα τις βίαιες εξεγέρσεις. Το μονοπώλιο της βίας από το κράτος θεωρείται εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση για την εμπέδωση της δημοκρατίας. Ο λόγος μίσους σε πολλές δημοκρατικές χώρες διώκεται από το νόμο. Όμως, η έκλυση μίσους την οποία επιδιώκει η (ακρο)Δεξιά και η οποία λειτουργεί ως βαλβίδα αποσυμπίεσης για ευρέα κοινωνικά στρώματα χωρίς να απειληθεί το στάτους κβο απειλεί να μας επαναφέρει σε καταστάσεις εμφυλίου πολέμου.
Και αυτή είναι η διαφορά με τα δημοκρατικά πάθη, τα οποία επιδιώκουν την ισότητα, άρα το όριο που είναι ίδιο για όλους. Η Δεξιά μιλά στο όνομα της ελευθερίας που δεν γνωρίζει όριο, και άρα στρέφεται κατά των άλλων. Κι εκεί ακριβώς τα βρίσκουν οι ελίτ με το λαό των αγανακτισμένων (ακρο)δεξιών: «είμαστε υπεράνω του νόμου, παίρνουμε το νόμο στα χέρια μας, κάνουμε ό,τι θέλουμε». Δηλαδή, τα δημοκρατικά πάθη δεν ενέχουν θανατηφόρο μίσος, σε αντίθεση με το μίσος που εκπέμπει η (ακρο)Δεξιά. Στο πλαίσιο αυτό, η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν μπορεί να γίνει στη βάση της καταγγελίας των δημόσιων παθών και στο όνομα της ατσαλάκωτης ορθολογικότητας, αλλά στη βάση της υπεράσπισης των δημοκρατικών παθών, αυτών που στρέφονται κατά των ανισοτήτων, κατά των ισχυρών, κατά του γελοίου πολιτισμού των πλουσίων – και κατά του ανορίοτου (ακρο)δεξιού μίσους που επιζητά το θάνατο όσων συνιστούν ένα όριο (οι αντιφρονούντες, οι Άλλοι, η φύση κλπ.).
