Ο Ινγκράο, εκτός των άλλων, ήταν εξόχως ένας κομματικός άνθρωπος και ανήκε σε αυτήν την οικογένεια των στελεχών που είχαν δουλέψει μέσα σε μεγάλα, μαζικά κόμματα και που δεν ήθελαν να χαθεί τίποτα από την εμπειρία των αγώνων της εργατικής τάξης, ακόμα και από το «τελετουργικό» της κομμάτι. Καθώς, πηγαίνουμε για το 2ο συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ, εν μέσω ελπιδοφόρων αναφορών στον Γκράμσι, αλλά και δράσεων που μας απομακρύνουν από τη σκέψη του, το άρθρο που αναδημοσιεύουμε από το «Μανιφέστο» συνεισφέρει.
Του Αλμπέρτο Μπούρτζιο*
Καλά έκανε το «Μανιφέστο» που δημοσίευσε την ομιλία στη μνήμη του Πιέτρο Ινγκράο –ένα μικρό κείμενο αλλά γεμάτο συνεπαγωγές– που εκφώνησε ο Αλφρέντο Ράικλιν στην πλατεία Μοντετσιτόριο. Κατ’ αρχήν εντυπωσιάζει η αναφορά στην προσοχή που η κομουνιστική ηγετική ομάδα και ο Ινγκράο επιφύλασσαν πάντοτε στην οικοδόμηση συνδικαλιστικών, πολιτικών και πολιτιστικών δομών ανάλογων με τις μορφές ζωής που με τον καιρό παγιώνονταν στην εμπειρία της εργατικής τάξης και των υποτελών στρωμάτων. Επρόκειτο για την γκραμσιανή ιδέα του ριζώματος του κόμματος στην πραγματική ζωή του «υποκειμένου». Ήταν, ίσως πιο απλά, η αντανάκλαση της συνειδητοποίησης της αναγκαιότητας πρόσληψης των ουσιωδών στοιχείων της κριτικής ανάγνωσης της κοινωνίας από την άμεση επαφή με τον κόσμο της εργασίας και, στη συνέχεια, της πρόσληψης των κατευθύνσεων στη μάχη για τη χειραφέτηση και το μετασχηματισμό. Δεν είναι μια αμελητέα αναφορά.
Ο κίνδυνος της άγονης βεβαιότητας
Συχνά και με κάποια μονόπλευρη αντίληψη μιλάμε για τον Ινγκράο ως τον κομουνιστή ηγέτη που έδινε μεγαλύτερη προσοχή στη γονιμότητα των κινημάτων και ενδιαφερόταν περισσότερο για το διάλογο με τις αναδυόμενες μορφές υποκειμενικότητας. Εξίσου συχνά τον μνημονεύουμε σαν τον άνθρωπο της αμφιβολίας, που δεν ανεχόταν τον κομφορμισμό και την επιβεβλημένη πειθαρχία -όχι πάντα δικαιολογημένη- στα κομουνιστικά κόμματα που είχαν διαπλαστεί από την εμπειρία της Τρίτης Διεθνούς και του αντιφασιστικού πολέμου. Μια πειθαρχία στην οποία ο Ινγκράο ήταν αντίθετος, όχι επειδή ήταν θέμα αρχής, λόγω προκατεστημένων θέσεων, αλλά επειδή διέκρινε τον κίνδυνο μιας υποχώρησης σε άγονες βεβαιότητες, μια ρήτρα εχθρική προς μια αναζήτηση εκτός μοντέλων, προς την απροκατάληπτη ακρόαση της κοινωνίας. Καθώς και μια διαδικασία ασύμβατη με την ελευθερία των υποκειμένων: σε σημείο που να διαβλέπει ακριβώς σ’ εκείνη την ιδεολογική ακαμψία και στο αυταρχικό μήνυμα των οργανώσεων μια από τις δύο κυριότερες αιτίες της ιστορικής ήττας του κομουνιστικού κινήματος στη δεύτερη μεταπολεμική περίοδο.
Στον αντίποδα του «ελαφρού» κόμματος
Αυτό που μολαταύτα ξεχνάμε συχνά είναι ότι εκείνο το άνοιγμα και εκείνη η περιέργεια συνδυάζονταν με τη φροντίδα για την κομματική κοινότητα και με την επίγνωση της απαραίτητης λειτουργίας του για την ανάλυση του υποκειμένου και για την οικοδόμηση της ταξικής σύγκρουσης. Μια τάση που τοποθετείται κυριολεκτικά στους αντίποδες της ιδεολογίας του «ελαφρού» κόμματος στο όνομα του οποίου, από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’80, φρόντισαν να κατεδαφίσουν τη διαρθρωμένη δομή του ΙΚΚ, να το ξεριζώσουν από την επικράτεια και από την εξύφανση της κοινωνικής σχέσης, να ξεκινήσουν το μετασχηματισμό του κόμματος πρώτα σε κόμμα έκφρασης άποψης, και, στη συνέχεια, σε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ ηγετών για εκλογικό σκοπό και, τέλος, σε ένα εργαλείο πολιτικού ελέγχου προς αναρρίχηση των πιο ετοιμοπόλεμων φερέφωνων των ισχυρών εξουσιών. Ο Ινγκράο είχε στην καρδιά του την ανοιχτή συζήτηση, καθώς και την πρακτική της αμφιβολίας και τον πλούτο της συγκεκριμένης έρευνας. Δεν τον ενδιέφερε, όμως, λιγότερο η σταθερότητα της οργάνωσης ως ζωντανό υφάδι ανθρώπινων σχέσεων, το αρραγές της, μέχρι και η προστασία της μεταλαμπαδευμένης και κοινής τελετουργικότητάς της μέσα στο χρόνο.
Αυτή η συνήθεια ήταν ένας από τους λόγους της ριζικής του αποξένωσης από το μετασχηματισμό που επιβλήθηκε στο ΙΚΚ και στη συνέχεια από τη διάλυσή του.
Δεν θα πάψουμε ποτέ να συζητάμε για την επιλογή του Ινγκράο να «μείνει παρόλα αυτά μέσα στη δίνη». Επρόκειτο για μια πολύ σοβαρή απόφαση που επηρέασε πολύ τις τύχες του κινήματος της κομουνιστικής επανίδρυσης στη γέννησή του και ολόκληρης της εναλλακτικής αριστεράς για μεγάλο χρονικό διάστημα. Όμως αυτό το γεγονός, το ότι ανήκε από πολιτιστική και ανθρωπολογική άποψη στην ιστορία των μεγάλων μαζικών οργανώσεων του κομουνιστικού κινήματος, παραμένει. Και ρίχνει πάνω στη μορφή του ένα φως που είναι ίσως τραγικό, σε ένα βαθμό, αν είναι αλήθεια ότι η απόφασή του να μείνει στο Δημοκρατικό Κόμμα της Αριστεράς τροφοδότησε μια αγωνία χωρίς λύση.
Ανάγκη επείγουσας εκτίμησης
Υπάρχει ένα δεύτερο σημείο άξιο ενός σύντομου σχολιασμού στην ομιλία του Ράικλιν. Σχετικά με τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση μάς θυμίζει ότι η ιταλική αριστερά «σαρώθηκε». Ήταν μια κοσμοϊστορική τομή, που ίσως γι’ αυτό ο Ράικλιν την αποκαλεί «υλικό που ανήκει πλέον στους ιστορικούς». Πράγματι, για το βάθος της αλλαγής, για το πώς σαρώθηκε η Αριστερά δεν χωράει αμφισβήτηση. Όμως αυτό δεν μπορεί να σημαίνει ότι η εκτίμηση για εκείνες τις διαδικασίες και ακριβώς για το γεγονός ότι η αριστερά σαρώθηκε -όποια και να είναι η ανάγνωση που θεωρούμε ότι πρέπει να δώσουμε- δεν είναι επίσης εξόχως πολιτική. Άρα και επείγουσα, εδώ και τώρα, εξαιτίας των ευθυνών που συνεπάγεται, αποκαλύπτει και προβάλλει.
Για να πούμε την αλήθεια, ακριβώς πάνω στο θέμα εκείνης της ιστορικής μετάβασης, ο Ινγκράο επέμεινε πολλές φορές με όλες του τις δυνάμεις επικαλούμενος μια βαθιά αναθεώρηση των αναλύσεων αλλά, ταυτόχρονα, επαναλαμβάνοντας την ανάγκη μιας νέας ώθησης του αγώνα για την εναλλακτική λύση. Η επίγνωση του μεγέθους της συντηρητικής στροφής και της ανάγκης να ξαναρχίσει μια έρευνα, τον οδήγησε στο να απορρίψει την πρόταση να μείνει στην προεδρία της Βουλής στο τέλος της δεκαετίας του ’70, ενώ ήδη ξεκινούσε το νεοφιλελεύθερο ρήγμα. Μάλιστα, ποτέ δεν είχε αμφιταλαντεύσεις -αυτό σήμερα πρέπει να το θυμόμαστε, χωρίς να κρυβόμαστε πίσω από υπεκφυγές ή οικουμενικές διατυπώσεις- όταν εκτιμούσε ποιοι ήταν οι λόγοι της νεωτερικότητας και της προόδου και ποιοί οι λόγοι της αντίδρασης και της βίας.
Αυτό είναι ένα κομβικό σημείο από το οποίο δεν επιτρέπεται να ξεφύγει κανείς και το οποίο πρέπει να συζητηθεί χωρίς μισόλογα.
Γενετική μετάλλαξη
Η ιστορία των μετα-κομουνιστικών ηγετικών ομάδων από τη δεκαετία του ’80 μέχρι σήμερα δεν είναι δυνατό να κατανοηθεί χωρίς να αναγνωριστεί ξεκάθαρα ότι η εκτίμηση που διατύπωσαν για τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ήταν παταγωδώς λανθασμένη. Και ότι αυτό δεν οδήγησε μόνο στη γενετική μετάλλαξη των μεγαλύτερων πολιτικών οργανώσεων που γεννήθηκαν από τη διάλυση του ΙΚΚ -στο ξερίζωμά τους από το έδαφος των εργατικών αγώνων- αλλά, γι’ αυτό ακριβώς, συνέβαλε στην εδραίωση της ηγεμονίας της δεξιάς και σηματοδότησε, στην ιστορία της χώρας, πολύ σοβαρές υποχωρήσεις στο πεδίο των κοινωνικών κατακτήσεων και των δημοκρατικών εγγυήσεων.
Εξάλλου, ο ίδιος ο Ράικλιν φαίνεται να το αναγνωρίζει στο σημείο όπου περίσκεπτα παραδέχεται ότι αυτοί που διεύθυναν τις μεγαλύτερες δυνάμεις της ιταλικής αριστεράς δεν στάθηκαν ικανοί να διαφυλάξουν την ιστορία του εργατικού κινήματος και εκείνης της κομουνιστικής αριστεράς της οποίας ο Ινγκράο είχε υπάρξει ένας από τους πιο αγαπητούς και αξιόπιστους καθοδηγητές.
* Ο Α. Μπούρτζιο είναι μέλος της εθνικής πολιτικής επιτροπής της Κομουνιστικής Επανίδρυσης.
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο «Il Μanifesto», στις 4 Οκτωβρίου 2015.
Μετάφραση: Τόνια Τσίτσοβιτς
