Μπόρις Ποπιβάνοφ: «Ελάχιστες είναι οι πιθανότητες σταθεροποίησης του πολιτικού συστήματος στη Βουλγαρία»

Οι μικρές προσδοκίες της βουλγαρικής κοινωνίας είναι το κύριο χαρακτηριστικό των αυριανών εκλογών που γίνονται στη Βουλγαρία, οι οποίες είναι οι έβδομες μέσα στα τελευταία τρεισήμισι χρόνια. Ο Μπόρις Ποπιβάνοφ, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο St. Kliment Ohridski της Σόφιας, μιλάει στην «Εποχή» για τα χαρακτηριστικά της προεκλογικής διαμάχης μεταξύ των κομμάτων, για την κατάρρευση της εμπιστοσύνης σε όλο το κομματικό σύστημα, και για την μετακίνηση του πολιτικού τοπίου προς τα δεξιά.

Πώς διαμορφώνεται το πολιτικό σκηνικό ενόψει των εκλογών;

Το κομματικό σύστημα στη Βουλγαρία είναι όλο και πιο κατακερματισμένο. Για πρώτη φορά, υπάρχει πιθανότητα νικητής των εκλογών να είναι ένα κόμμα, το GERB του πρώην πρωθυπουργού Μπόικο Μπορίσοφ, το οποίο δεν μπορεί να περάσει το όριο των 500.000 ψηφοφόρων, που αντιστοιχεί σε λιγότερο από το ένα δέκατο όσων έχουν δικαίωμα ψήφου. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι υπάρχουν τουλάχιστον 6 κόμματα που είναι βέβαιο ότι θα συμμετέχουν στο επόμενο κοινοβούλιο, και άλλα 4 που έχουν πραγματικές πιθανότητες να εισέρθουν σε αυτό. Με ιδεολογικούς όρους, η πλειοψηφία των κομμάτων έχει έναν δεξιό οικονομικό προσανατολισμό, με πιθανή εξαίρεση το αδύναμο και μη πειστικό Σοσιαλιστικό Κόμμα. Οι χαμηλοί φόροι και η ελάχιστη αναδιανομή είναι θέματα συναίνεσης. Αντίθετα, η διαίρεση πηγαίνει σε πολιτιστικά και γεωπολιτικά ζητήματα. Μερικοί κλίνουν περισσότερο προς συντηρητικές συμπεριφορές, με ισχυρότερες ή πιο συγκρατημένες εθνικιστικές θέσεις, και άλλοι είναι πιο φιλελεύθεροι και αντικατοπτρίζουν τον τρόπο ζωής και τις βασικές αντιλήψεις της αστικής μεσαίας τάξης. Τα περισσότερα κόμματα δηλώνουν έντονα την ευρωατλαντική πίστη τους, και άλλα προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τα ευρέως διαδεδομένα φιλορωσικά αισθήματα στη βουλγαρική κοινωνία ή κρατούν στάση ουδετερότητας. Δεν υπάρχουν νέοι συμμετέχοντες στην εκλογική κούρσα. Οι προεκλογικές διαμάχες φαίνεται να επικεντρώνονται σε εκτιμήσεις του πρόσφατου παρελθόντος. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν εκείνοι που λένε ότι η Βουλγαρία πρέπει να βγει από το χάος των τελευταίων 3,5 ετών και να επιστρέψει στην υποτιθέμενη ευτυχή σταθερότητα και διαχρονικότητα του προηγούμενου διεφθαρμένου και οιονεί αυταρχικού καθεστώτος. Από την άλλη πλευρά, είναι εκείνοι που επιμένουν ότι χρειάζεται άλλη μια προσπάθεια για να ξεπεραστούν τα απομεινάρια αυτού του καθεστώτος και να υιοθετηθούν κάποιοι ευρωπαϊκοί κανόνες, στους οποίους αποδίδονται σχεδόν θαυματουργές ικανότητες. Το μεγάλο σκάνδαλο, και η μεγαλύτερη πηγή ειδήσεων στην προεκλογική εκστρατεία, είναι η εσωτερική σύγκρουση στο πιο μονολιθικό κόμμα, το εθνοτικά υποστηριζόμενο από τους Τούρκους Κίνημα για τα Δικαιώματα και τις Ελευθερίες. Χωρίστηκε στα δύο, με την μία πλευρά να έχει επικεφαλής τον ιδρυτή του κόμματος και σύμβολο της αντίστασης στον κομμουνισμό Αχμέντο Ντογκάν, ενώ η άλλη ελέγχεται από τον διάδοχό του και έναν από τους πιο αμφίβολους μεγιστάνες των μέσων ενημέρωσης και των επιχειρήσεων Ντέγιαν Πέβσκι. Οι σκληρές επιθέσεις της μιας πτέρυγας εναντίον της άλλης, εκτός του ότι αποτελούν μέρος της πολιτικής διαδικασίας, αποτελούν επίσης ένα ανησυχητικό σύμπτωμα της κατάστασης της δημοκρατίας και της διάκρισης των εξουσιών στη Βουλγαρία.

Σε ποιο βαθμό έχουν αναδειχθεί σε αυτές τις εκλογές τα κοινωνικό-οικονομικά ζητήματα;

Οι συχνές εκλογές και οι αλλαγές κυβερνήσεων καθιστούν αδύνατη οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη, στρατηγικά προσανατολισμένη πολιτική. Η στασιμότητα στη χώρα είναι προφανής. Η ξηρασία, η οποία ήταν τεράστιο πρόβλημα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, παρέμεινε εκτός της προσοχής των κομμάτων. Το ίδιο ισχύει για τον πληθωρισμό στις τιμές. Αντίθετα, τα κόμματα προσπαθούν να υποκινήσουν φόβους για την εισβολή μεταναστών και την προπαγάνδα των LGBT. Η κοινωνικοοικονομική ατζέντα της κοινωνίας δεν είναι η ατζέντα των βουλγαρικών κομμάτων.

Τι προσδοκίες έχει ο βουλγαρικός λαός από αυτές τις εκλογές;

Αυτές είναι οι έβδομες βουλευτικές εκλογές στη Βουλγαρία σε ένα διάστημα 40 μηνών, μετά τον Απρίλιο του 2021. Αν προσθέσουμε τις αυτοδιοικητικές εκλογές, τις προεδρικές και τις ευρωεκλογές, έχουμε 10 εκλογικές διαδικασίες. Εδώ και 3,5 χρόνια, ένας στους 4 μήνες πηγαίνει στην προεκλογική εκστρατεία. Η κούραση και η δυσπιστία είναι λογικές, δεν νομίζω ότι υπάρχουν σοβαρές προσδοκίες. Απλά να λάβετε υπόψη ότι στις 27 Οκτωβρίου αναμένεται να εμφανιστούν στις κάλπες λιγότερο από το ένα τρίτο των ψηφοφόρων. Αλλά πρέπει να πω ότι η απάθεια μπορεί να έχει επικίνδυνες συνέπειες. Πρώτον, τα κόμματα έχουν την ανοχή για να κάνουν ότι θέλουν χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τον πολιτικό έλεγχο, την ιδεολογία, τις αξίες, ή οτιδήποτε άλλο. Δεύτερον, αυξάνεται η πιθανότητα να μπουν στο κοινοβούλιο πολιτικά τέρατα.

Γιατί δεν μπορεί να σταθεροποιηθεί το πολιτικό σύστημα στη Βουλγαρία με δεδομένο ότι δεν υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές στα προγράμματα των κυρίαρχων κομμάτων;

Για περισσότερο από μια δεκαετία η Βουλγαρία κυβερνήθηκε από το κομματικό καθεστώς του GERB, του Μπόικο Μπορίσοφ, με την συγκαλυμμένη υποστήριξη του Κινήματος για τα Δικαιώματα και τις Ελευθερίες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου έφτιαξαν ένα ισχυρό ιεραρχικό σύστημα πελατειακών και επιχειρηματικών δικτύων σε όλη τη χώρα, το οποίο τροφοδοτήθηκε από δημόσιες προμήθειες, οικονομικά προνόμια και κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σταδιακά, αυτά τα δίκτυα κέρδισαν εμπιστοσύνη και άρχισαν να πετούν έξω από το παιχνίδι όλους τους άλλους συμμετέχοντες στην οικονομική ζωή. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους της κρίσης του 2021. Οι ριγμένοι επιχειρηματικοί παράγοντες στράφηκαν σε άλλα, αναδυόμενα κόμματα. Ένας σταθερός κυβερνητικός συνασπισμός στη Βουλγαρία σήμερα θα σήμαινε ένωση των νέων κομμάτων με το GERB και το Κίνημα για τα Δικαιώματα και τις Ελευθερίες. Αλλά οι επιχειρηματικές ορέξεις και των δύο τύπων δικτύων δύσκολα μπορούν να ικανοποιηθούν ταυτόχρονα, κάποιος πρέπει να κάνει πίσω, και σοβαρά, από τις θέσεις του, και κανείς δεν το θέλει. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, για αρκετές συνεχόμενες εκλογές, τα κόμματα έχουν αναβάλει τη λύση αυτού του ζητήματος, ελπίζοντας ότι θα έχουν μια πιο ευνοϊκή εκλογική και πολιτική κατάσταση για να υπαγορεύσουν τους όρους τους στους άλλους. Εν τω μεταξύ, όλοι επιδιώκουν να εξασφαλίσουν την οικονομική τους επιβίωση προσπαθώντας να επηρεάσουν τις ταχέως μεταβαλλόμενες υπηρεσιακές κυβερνήσεις. Φυσικά, το τίμημα είναι η κατάρρευση της εμπιστοσύνης σε όλο το κομματικό σύστημα. Ελάχιστες είναι οι πιθανότητες σταθεροποίησης μετά τις εκλογές της 27^ης Οκτωβρίου. Ακόμα και αν σχηματιστεί μια κυβέρνηση συνασπισμού, θα ήταν μάλλον προσωρινή.

Γιατί το πολιτικό τοπίο στη Βουλγαρία έχει μετακινηθεί τόσο πολύ προς τα δεξιά;

Υπάρχουν πολλοί λόγοι. Η Βουλγαρία είναι μέρος μιας διαδικασίας χαρακτηριστικής ολόκληρου του πρώην σοσιαλιστικού Ανατολικού Μπλοκ, στην οποία η κυρίαρχη πολιτική συζήτηση είναι γεωπολιτική, συντηρητική αναβίωση της εθνικής ταυτότητας ή το φιλελεύθερο άνοιγμα στα δυτικοευρωπαϊκά μοντέλα. Μαζί με αυτό, το πρώην κομμουνιστικό κόμμα, που μετονομάστηκε σε σοσιαλιστικό, μονοπώλησε το αριστερό φάσμα για περισσότερες από τρεις δεκαετίες και δεν επέτρεψε την εμφάνιση μιας νέας Αριστεράς, ξένης προς τη νοσταλγία για το παρελθόν. Αυτό το σοσιαλιστικό κόμμα, όπως οι Εργατικοί του Τόνι Μπλερ ή οι Σοσιαλδημοκράτες του Σρέντερ, συνεργάστηκε με αρκετή επιτυχία με το δεξιό οικονομικό κατεστημένο Τα τελευταία χρόνια, η έλλειψη μιας αυθεντικής κοινωνικής αιτίας έχει τροφοδοτήσει τις εσωτερικές διαμάχες στο εσωτερικό του κόμματος και το έχει αποδυναμώσει σημαντικά. Σήμερα έχουμε φτάσει σε μια κατάσταση όπου η αριστερή τάση για δημοκρατία έχει εμμονή με δεξιές-φιλελεύθερες δυνάμεις, ενώ η αριστερή τάση για κοινωνική προστασία ιδιωτικοποιείται από δεξιές-συντηρητικές δυνάμεις. Αυτό που παραμένει είναι γνωστό, η ατζέντα των κομμάτων δεν συμπίπτει με την ατζέντα του λαού. Δεν γνωρίζουμε πόσο καιρό μπορεί να διαρκέσει αυτό.