Μπρεστ – Λιτόφσκ

(Image by Stefan Parnarov from Pixabay)

Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα του 2015 και οι δραματικές διαπραγματεύσεις που ακολουθήσαν συνεχίζουν να αποτελούν σημείο σύγκρουσης τόσο στους κόλπους της ίδιας της Αριστεράς όσο και εκτός αυτής. Πολλές φορές όμως για να ερμηνεύσουμε ψύχραιμα και ισορροπημένα το πρόσφατο παρελθόν πρέπει να ανατρέξουμε στο ιστορικό παρελθόν.

3 Μάρτιου 1918: υπογράφεται η ταπεινωτική Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ μεταξύ της Σοβιετικής Ρωσίας και των Κεντρικών Δυνάμεων. Πρόκειται για μία από τις πιο αμφιλεγόμενες συμφωνίες της σύγχρονης Ιστορίας με οδυνηρές εδαφικές και οικονομικές απώλειες για τη Σοβιετική Ρωσία. Παράλληλα σηματοδότησε τη μετατροπή των Μπολσεβίκων από επαναστατικό κίνημα σε κυβερνητική δύναμη, η οποία έπρεπε να λάβει ρεαλιστικές και επώδυνες αποφάσεις για την επιβίωσή της.

Οι μπολσεβίκοι δεν έντυσαν αυτό τον οδυνηρό συμβιβασμό με ωραία λόγια: «Η επαναστατική Ρωσία υπογράφει την συνθήκη με το πιστόλι στο κρόταφο», δήλωσε ο Σοκόλνικοφ, επικεφαλής της σοβιετικής αντιπροσωπείας στις 3 Μάρτη του 1918.

Τι είχε προηγηθεί της Συμφωνίας;

1. Κύριες υποσχέσεις των Μπολσεβίκων στο λαό και σημείο κριτικής τους στην κυβέρνηση του Κερένσκι ήταν η άμεση έξοδος της Ρωσίας από το πόλεμο με κάθε κόστος.
2. Το πρώτο ψήφισμα που εξέδωσε το συνέδριο των σοβιέτ όταν οι Μπολσεβίκοι ανέλαβαν την εξουσία ζητούσε την χωρίς αναβολή έναρξη διαπραγματεύσεων με σκοπό μια δίκαιη και δημοκρατική ειρήνη χωρίς προσαρτήσεις εδαφών.
3. Η εκτίμησή τους για δυνατότητα υπογραφής ειρήνης άνευ προσαρτήσεων αποδείχθηκε ανεδαφική και οι γερμανικές απαιτήσεις ήταν εξωφρενικές. Ο υπολογισμός για έκρηξη παγκόσμιας εργατικής επανάστασης στην Ευρώπη αποδείχτηκε εξίσου λανθασμένος.
4. Η άποψη του Τρότσκι για επ’ αόριστον παράταση των διαπραγματεύσεων αποδείχτηκε τραγικό λάθος, και αρχικά ακολουθήθηκε από τον Λένιν ως τακτική. Η γερμανική πολεμική μηχανή συνέχισε ανενόχλητη την προέλαση χωρίς κανέναν ενδοιασμό και η χρονοκαθυστέρηση οδήγησε στην επιβολή σκληρότερων όρων.
5. Οι διεθνείς συσχετισμοί ήταν ιδιαίτερα δυσχερείς και η αποστρατικοποιημένη πλέον Σοβιετική Ρωσία δεν διέθετε κανένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί απέναντί στην γερμανική επιθετικότητα.
6. Οι επικριτές της άμεσης συνομολόγησης ειρήνης, η αριστερή αντιπολίτευση του Μπουχάριν και οι αριστεροί Εσέροι δεν είχαν δομημένη αντιπαραθετική πρόταση. Μίλαγαν για αξιακή υποχρέωση και για κίνδυνο προδοσίας των αξίων της επανάστασης προτείνοντας την εγκατάλειψη της εξουσίας και την υποχώρηση στις απέραντες στέπες της Σιβηρίας.

Μετά τη συνομολόγηση της συμφωνίας:

1. Η υπογραφή της Συνθήκης επέφερε μεγάλους κλυδωνισμούς στην κυβέρνηση των Μπολσεβίκων. Ο Λένιν είχε φτάσει κοντά στην παραίτηση εξαιτίας των σφοδρών εσωκομματικών αντιδράσεων για τη Συμφωνία. Έτσι ζήτησε την επικύρωσή της στο έκτακτο 7ο Συνέδριο του κόμματος, η οποία έγινε και δεκτή με ευρεία πλειοψηφία.
2. Η αριστερή αντιπολίτευση παραδέχθηκε την ήττα της, καθώς δεν είχε πειστικό εναλλακτικό αφήγημα, και παρέμεινε στο κόμμα παρά τη σφοδρή κριτική της .
3. Μετά από αυτή την καθαρή ήττα ο Μπουχάριν προέβη σε υποχώρηση τονίζοντας με τρόπο: «είναι άλλο η αριστερή κομμουνιστική θεωρία και άλλο η κομματική θεωρία».
4. Οι αριστεροί Εσέροι αποσχίστηκαν και προχώρησαν σε εξέγερση, σηματοδοτώντας την έναρξη του ρωσικού εμφυλίου. Μάλιστα, στις 30 Αυγούστου του 1918, η Φάνια Καπλάν προσπάθησε να δολοφονήσει τον Λένιν, επειδή τον θεωρούσε «προδότη της επανάστασης με την υπογραφή της συμφωνίας».
5. Το κλείσιμο ειρήνης με του Γερμανούς επέτρεψε στον Λένιν να στραφεί στο εσωτερικό μέτωπο και να επικρατήσει στον εμφύλιο, με την εφαρμογή του σκληρού οικονομικού συστήματος του πολεμικού κομμουνισμού που εξάντλησε το ρωσικό λαό. Μετά όμως μια σκληρή τετραετία στερήσεων κατάφερε να εφαρμόσει την περίφημη Νέα Οικονομική Πολιτική, θέτοντας τα θεμέλια της σύγχρονης ΕΣΣΔ.
6. Η σημαντικότερη παρατήρηση είναι ότι ο Λένιν δεν αποδέχτηκε ποτέ το μόνιμο χαρακτήρα της Συμφωνίας. «Στον πόλεμο η ειρήνη είναι μια ανάπαυλα», είχε δηλώσει στο 7ο Συνέδριο. Πράγματι εντός τεσσάρων τεσσάρων ετών το 70% των ληστρικών όρων της συνθήκης είχαν αναιρεθεί τόσο σε οικονομικό όσο και σε εδαφικό πλαίσιο.

Στα δικά μας για το 2015:

1. Βασική προεκλογική υπόσχεση του ΣΥΡΙΖΑ στον ελληνικό λαό ήταν η λήξη της περιόδου λιτότητας και η έξοδος από τα μνημόνια εντός ευρωπαϊκού πλαισίου. Παράλληλα υποσχέθηκε την απόδοση ευθυνών στο κυρίαρχο πολιτικό σύστημα για την επιβολή μνημονίων και την οικονομική διαφθορά.
2. Εκ των υστέρων φάνηκε ότι ο ευρωπαϊκός παράγοντας και οι δυσμενείς συσχετισμοί υποτιμήθηκαν. Η αδυναμία της υπόλοιπης ευρωπαϊκής Αριστεράς να γιγαντωθεί μέσα από τις πολιτικές λιτότητας και η καθυστέρηση της πολιτικής αλλαγής σε Ισπανία και Πορτογαλία κατά ένα δύο χρόνια έκριναν το αποτέλεσμα.
3. Η προκήρυξη του δημοψηφίσματος σε καμία περίπτωση δεν έθετε θέμα εξόδου από το ευρώ και η εγγύηση για συνομολόγησης νέας συμφωνίας με ευνοϊκούς όρους από τον Αλέξη Τσίπρα έκρινε το αποτέλεσμα.
4. Οι επαχθείς όροι των δανειστών απείχαν πολύ από τις προεκλογικές υποσχέσεις του ΣΥΡΙΖΑ. Η προκήρυξη άμεσων εκλογών από το ΣΥΡΙΖΑ για την ανανέωση της λαϊκής εντολής ήταν η πιο έντιμη και συνεπής πολιτική πράξη μακριά από σενάρια οικουμενικών κυβερνήσεων ενότητας όπως συνέβη το 2011.
5. Στις εκλογές του Σεπτέμβρη του 2015 κάθε πολιτικός σχηματισμός είχε την ευκαιρία να παρουσιάσει τη δική του ανάγνωση για το «ΟΧΙ» και να αντιπροτείνει σχέδιο αμφισβήτησης της Συμφωνίας.
6. Οι διαφωνούντες με τη Συμφωνία εντός του ΣΥΡΙΖΑ σχημάτισαν τη Λαϊκή Ενότητα (στην οποία συμμετείχε και η Ζωή Κωνσταντοπούλου). Η αντιπρότασή τους περιλάμβανε ακύρωση της Συμφωνίας και συνέχιση των διαπραγματεύσεων με πραγματοποίηση της απειλής εξόδου από το ευρώ αν ο εκβιασμός συνεχιζόταν. Το σχέδιο αυτό στις εκλογές του Σεπτέμβρη 2015 μετρήθηκε και έλαβε από τον ελληνικό λαό 2,86%.
7. Ο πρώην υπουργός Οικονομικών Γιάνης Βαρουφάκης, παρότι διαφώνησε με τις επιλογές του Αλέξη Τσίπρα, δεν κατέβηκε στις εκλογές με δικό του κόμμα και ξεκάθαρη αντιπρόταση αλλά επέλεξε να ιδιωτεύσει στο εξωτερικό μέχρι το 2018. Το 2018 ίδρυσε το ΜέΡΑ 25 με πολιτική προμετωπίδα την τίμηση του «ΟΧΙ» του λαού το 2015, αντιτείνοντας ότι η συνέχιση των διαπραγματεύσεων θα οδηγούσε σε σίγουρη νίκη. Είναι όντως περίεργο γιατί δεν έθεσε αυτή την άποψη στην κρίση του ελληνικού λαού το Σεπτέμβρη του 2015. Ίσως είχε μελετήσει τις συνέπειες των χειρισμών του Τρότσκι στο Μπρεστ Λιτόφσκ.
8. Ο ΣΥΡΙΖΑ τελικά σχημάτισε το Σεπτέμβρη του 2015 νέα κυβέρνηση με προεκλογική προμετωπίδα την εφαρμογή παράλληλου προγράμματος για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης.

Συμπέρασμα

Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ επί μια τετραετία προσπάθησε να κυβερνήσει εντός των πλαισίων της Συμφωνίας, εφαρμόζοντας παράλληλα το δικό της παράλληλο πρόγραμμα με αρκετές επιτυχίες σε πολλούς τομείς (ενίσχυση της δημοσίας παιδείας, κατάργηση νόμων Διαμαντοπούλου, υπογραφή συμφωνίας των Πρεσπών, κατάργηση του υποκατώτατου μισθού κλπ.).

Η μεγάλη μακροπρόθεσμη διαφορά με το Μπρεστ- Λιτόφσκ συναντάται σε δύο σημεία:

1) Η αποδοχή του μόνιμου χαρακτήρα της Συμφωνίας και η μετατροπή του συμβιβασμού σε μόνιμη ιδεολογική ήττα. Στόχος της Αριστεράς όταν βρίσκεται στην εξουσία πρέπει να είναι η διεύρυνση των ορίων του εφικτού. Μετά την ενσωμάτωση της ήττας υποχωρήσαμε από αυτή την ανάλυση. Ο ΣΥΡΙΖΑ έβγαλε τελικά τη χώρα από τα μνημόνια το 2018 διευρύνοντας πολύ τα όρια του εφικτού των πολιτικών του. Όμως αυτό δεν αποτυπώθηκε πολιτικά, και έπρεπε να φτάσουμε στο 2021 για να μιλήσει για κρατικοποίηση της ΔΕΗ και στο 2025 για να διεκδικήσει επαναφορά του σιδηρόδρομου στο δημόσιο έλεγχο. Το επόμενο βήμα για έμενα θα ήταν να μιλήσουμε για κατάργηση του Ταμείου αποκρατικοποιήσεων ώστε να καταργηθούν στην πράξη οι μνημονικές πολιτικές.

2) Η αποτυχία απονομής δικαιοσύνης για τις πολιτικές και τα φαινόμενα διαφθοράς που οδήγησαν τη χώρα σε επιτροπεία και την κοινωνία σε σκληρή λιτότητα. Είτε λόγω έλλειψης κυβερνητικής εμπειρίας είτε λόγω τακτικών αστοχιών και λαθών, τόσο η εξεταστική για την είσοδο της χώρας στα μνημόνια όσο και η διερεύνηση του «σκανδάλου NOVARTIS» οδηγήθηκαν σε τέλμα και δεν έφεραν αποτέλεσμα. Δυστυχώς, όπως φάνηκε από τις πρόσφατες αποκαλύψεις του σκανδάλου του ΟΠΕΚΕΠΕ, η ατιμωρησία αυτή απλώς ενέτεινε την ασυδοσία τους. Αυτή είναι η πρόκληση για την επόμενη φορά που η Αριστερά θα διεκδικήσει την εξουσία.