Πίσω από κάθε παιδί το οποίο εμπλέκεται σε παραβατική συμπεριφορά υπάρχει μια ιστορία που σπάνια ακούγεται. Ή, ορθότερα, υπάρχει ένα ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο που όχι μόνο απέτυχε να το προστατεύσει, αλλά συχνά έσπευσε να το στιγματίσει, επιβραβεύοντας έναν δημόσιο λόγο ποινικού λαϊκισμού. Μόλις λίγες μέρες πριν, ένα 16χρονο κορίτσι οδηγήθηκε στη φυλακή επειδή τραυμάτισε με μαχαίρι μια συμμαθήτριά της. Οι κοινωνικές αιτίες της παραβατικότητας των ανηλίκων έχουν πολλαπλά συζητηθεί με αφορμή το συγκεκριμένο περιστατικό, και όχι μόνο. Πολλαπλές και μακροχρόνιες κρίσεις, ένα εκπαιδευτικό σύστημα σε διαρκή αποδυνάμωση, με εξουθενωμένους και χωρίς στήριξη εκπαιδευτικούς, υποστελεχωμένες κοινωνικές υπηρεσίες, και γονείς εξαντλημένους, οι οποίοι προσπαθούν να επιβιώσουν και να ισορροπήσουν σε συνθήκες αποστέρησης και ανισότητας. Απέναντι σε αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα, η κυρίαρχη απάντηση φαίνεται να είναι η αυστηροποίηση της ποινικής καταστολής, παρά το γεγονός ότι δεν υφίσταται τεκμηριωμένη σύνδεση μεταξύ αυστηρότερων ποινών και ουσιαστικής μείωσης της παραβατικότητας των ανηλίκων. Αντιθέτως, η καλλιέργεια ενός ηθικού πανικού με όρους «έκτακτης ανάγκης» οδηγεί σε απλουστευτικούς διαχωρισμούς των παιδιών σε θύτες και θύματα, με τα δικαιώματά τους να τίθενται συχνά εκτός πλαισίου προστασίας.
Έωλες στρατηγικές
Ένα παιδί 16 ετών, το οποίο είχε ήδη περάσει το κατώφλι της δικαιοσύνης, αφού είχε συλληφθεί και στο παρελθόν σύμφωνα με τα όσα δημοσιεύθηκαν, και πλέον πέρασε και την «περιστρεφόμενη πόρτα» της φυλακής, βρέθηκε αντιμέτωπο με όλες τις ποινικές διαδικασίες μόνο του, χωρίς την παρουσία της μητέρας του. Ένα ανήλικο κορίτσι κλήθηκε να αντιμετωπίσει μόνο του τον Λεβιάθαν του ποινικοκατασταλτικού συστήματος. Η επιθυμία των Αρχών να επιδείξουν αποφασιστικότητα απέναντι σε ένα εξ ορισμού ευάλωτο παιδί και να ικανοποιήσουν το κυρίαρχο λαϊκό αίσθημα υπέρ της αυστηρότερης καταστολής, υπερίσχυσε της στοιχειώδους μέριμνας για την παρουσία της μητέρας του, την οποία το ίδιο ζητούσε επίμονα. Το γεγονός αυτό καθιστά σαφές ότι κάθε έννοια «φιλικής προς τα παιδιά δικαιοσύνης» καταρρέει στην πράξη, παρά τις σχετικές κυβερνητικές διακηρύξεις. Θεμελιώδεις αρχές, όπως η επαρκής πληροφόρηση των παιδιών για τα δικαιώματά τους κατά την εμπλοκή τους με τη δικαιοσύνη, η διασφάλιση του υπέρτατου συμφέροντός τους, η μεταχείρισή τους με τρόπο που δεν θίγει την αξιοπρέπειά τους, καθώς και η προστασία τους από κάθε μορφή διάκρισης, παραμερίζονται. Μαζί τους παραμερίζεται και ο σεβασμός στις ιδιαίτερες ανάγκες των παιδιών, στη σωματική και ψυχολογική τους ακεραιότητα.
Αντίθετα, το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης επιφυλάσσει στα εμπλεκόμενα παιδιά περισσότερη τιμωρία, ανύπαρκτη διασφάλιση των στοιχειωδών δικονομικών εγγυήσεων, απουσία ουσιαστικής στήριξης και διεπιστημονικής προσέγγισης των υποθέσεων, και, τελικά, περισσότερη φυλακή. Μια πρακτική που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις αρχές της φιλικής προς τα παιδιά δικαιοσύνης, καθώς όλα τα ευρωπαϊκά όργανα συνιστούν τη χρήση της στέρησης της ελευθερίας των ανηλίκων μόνο ως έσχατο μέτρο.
Έωλη αποδεικνύεται και η Εθνική Στρατηγική για την Πρόληψη της Βίας και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας των Ανηλίκων, η οποία παρουσιάστηκε μόλις τον περασμένο Μάιο από την Προεδρία της Κυβέρνησης. Η αναφορά σε «εμβληματικές» πολιτικές και σε εξειδικευμένες υπηρεσίες με στόχο την προστασία των παιδιών που εμπλέκονται με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης γεννά εύλογα αμηχανία και ειρωνεία.
Διπλή ποινή, επειδή είναι κορίτσι
Πολλά θα μπορούσε κανείς να επισημάνει σε σχέση με την εν λόγω Στρατηγική. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, παρουσιάζει η αναφορά στον διαχωρισμό της κράτησης των ανηλίκων με βάση το φύλο. Σε επίπεδο φυλακής, ο διαχωρισμός αυτός θεωρείται θεσμικά λυμένος εδώ και χρόνια. Αυτό που αποσιωπάται πλήρως είναι το γεγονός ότι και το σωφρονιστικό σύστημα ανηλίκων παραμένει δομικά προσανατολισμένο στις ανάγκες των αγοριών, δεδομένου ότι δεν υφίσταται ειδικό σωφρονιστικό κατάστημα για ανήλικα κορίτσια. Ως αποτέλεσμα, τα ανήλικα κορίτσια αναγκάζονται να εκτίσουν την ποινή τους σε χώρους κράτησης ενηλίκων γυναικών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το βίωμα του εγκλεισμού: εκφοβισμό, τρομοκρατία, έκθεση σε βία και, συνολικά, μια βαθιά άνιση κατανομή ισχύος στο εσωτερικό της φυλακής. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ποινή για τα ανήλικα κορίτσια καθίσταται διπλή: μία κατά την επιβολή της και μία κατά την έκτισή της.
Εύλογα, λοιπόν, τίθεται το ερώτημα αν ο Εισαγγελέας και ο Ανακριτής οφείλουν να συνεκτιμούν και αυτή την κρίσιμη παράμετρο, ώστε να μην επιβάλλεται η στέρηση της ελευθερίας του κάθε παιδιού αντανακλαστικά, προς ικανοποίηση των «εργολάβων της ηθικής» και ενός αφηρημένου αιτήματος κοινωνικής ευπρέπειας και συμμόρφωσης, αποκρύπτοντας το γεγονός ότι η δικαιοσύνη λειτουργεί και μέσα από ταξικές, φυλετικές και έμφυλες ανισότητες. Η στάση αυτή των δικαστικών αρχών δεν είναι τυχαία ούτε αποκομμένη από το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνονται οι κυρίαρχες αντιλήψεις για την παραβατικότητα των ανηλίκων. Αποτελεί ευθεία αντανάκλαση μιας κοινωνικής συνθήκης που αδυνατεί να λειτουργήσει προστατευτικά και καταφεύγει στην τιμωρία.
Και η κοινότητα;
Κοινότητες που δεν φροντίζουν, επενδύουν στην αστυνόμευση και στην αυστηρή καταστολή. Κοινότητες στις οποίες η ευαλωτότητα εκλαμβάνεται ως ατομική αποτυχία, επενδύουν στον φόβο και την ανασφάλεια. Κοινότητες όπου κυριαρχεί η αποσπασματικότητα, η βαθύτερη σύνδεση με τους συνανθρώπους μας αντιμετωπίζεται ως κάτι απειλητικό και ανοίκειο. Σε αυτό το πλαίσιο μεγαλώνουν και κοινωνικοποιούνται τα παιδιά. Μαθαίνουν να βιώνουν την κοινότητα όχι ως πηγή προστασίας, αλλά ως πεδίο απειλής. Και όχι αδικαιολόγητα, καθώς τα παιδιά που έρχονται σε επαφή με το ποινικοκατασταλτικό σύστημα συγκεντρώνουν συχνά πολλαπλές ευαλωτότητες: προέρχονται από περιβάλλοντα φτώχειας, κοινωνικής μειονεξίας και βίας, έχουν μεταναστευτική καταγωγή και εμπειρίες επαναλαμβανόμενων αποκλεισμών και περιθωριοποίησης. Απέναντι σε αυτά τα παιδιά, η κοινότητα επιδεικνύει συχνά μια στάση εχθρικότητας, θεωρώντας ότι η δική τους ευημερία λειτουργεί ως απειλή για την ευημερία των «άλλων». Έτσι, αντί να μετασχηματίσει τις συνθήκες που παράγουν τις ευαλωτότητες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν τα παιδιά —συνθήκες που συνιστούν πεδία διακρίσεων και συστηματικών παραβιάσεων— η κοινότητα αρνείται την αλληλεξάρτηση με όσα παιδιά αποκλίνουν από τον κυρίαρχο κανόνα και αποποιείται κάθε ευθύνη εναντίωσης σε πολιτικές που οδηγούν στην κατάργηση του προσώπου του «Άλλου», όπου, στην προκείμενη περίπτωση, ο κάθε «Άλλος» τυχαίνει να έχει το πρόσωπο κάθε 16χρονης.
Φωτο: Marko Lovric / Pixabay
* Ο τίτλος είναι δάνειο από τη φράση του πολωνού κοινωνιολόγου, Ζίγκμουντ Μπάουμαν, «Να επωμιστούμε ξανά την ευθύνη απέναντι στο πρόσωπο του συνανθρώπου μας».
