Του Γιώργου Νικολαΐδη
Να μιλάς ή να μην μιλάς; Ένα ερώτημα που μπαίνει ολοένα και συχνότερα, σήμερα, ιδιαίτερα στον κόσμο της Αριστεράς. Κι ετούτες τις μέρες το ερώτημα προκύπτει συχνά πυκνά, καθώς αντεγκλήσεις για άτοπες ή ανεπίκαιρες παρεμβάσεις εγείρονται προς κάθε κριτικό λόγο, είτε εκ δεξιών είτε εξ αριστερών. Ωστόσο, το ίδιο ερώτημα τίθεται σε πλειάδα περιστάσεων: στη δουλειά, στις φιλίες, στις αισθηματικές σχέσεις. Προϋπόθεση μάλιστα για μια τέτοια εσωτερική αναζήτηση μοιάζει να είναι ενός είδους επένδυση στο συλλογικό ή ατομικό υποκείμενο· ειδάλλως, κανείς δεν θα αναρωτιόταν και θα άρθρωνε την κριτική του χωρίς δισταγμό.
Τι κάνει κανείς;
Η αιτία για να μη μιλάει κανείς είναι βασικά η έλλειψη ελπίδας ή προσδοκίας πως μέσω του λόγου μπορεί να υπάρξει πραγματική αλλαγή στη στάση ή συμπεριφορά του άλλου. Οπότε, γιατί να κακοκαρδίζεται; Γιατί να χαλάει και τις σχέσεις του; Γιατί να διακινδυνεύει να επιφέρει μια ρήξη καθολική ή μερική, παροδική ή μόνιμη; Η πλάστιγγα γέρνει πιο πολύ υπέρ της σιωπής, ιδιαίτερα όταν κανείς δεν έχει ένα καλοσχηματισμένο αίτημα και μια σαφή πρόταση για το παρακάτω. Όταν δηλαδή η ενεστώσα δυσφορία ή δυσαρέσκεια δεν ακολουθείται από συγκροτημένη αντιπρόταση για σχέδιο ζωής, για αλλαγή στάσης ή για αναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ των δυο.
Από την άλλη, τα πλεονεκτήματα της εκφοράς κριτικού λόγου είναι πολλά: οι σχέσεις γίνονται έτσι πιο ειλικρινείς και ξεκάθαρες, τα συμβαλλόμενα μέρη μπορούν να νιώθουν ασφάλεια για τη σχέση που τα συνδέει χωρίς να φοβούνται ξαφνικές αλλαγές στάσης ενός ετέρου ή πισώπλατα μαχαιρώματα. Το μέρος που κριτικάρει τουλάχιστον ανακουφίζεται. Και ίσως το μέρος που υφίσταται την κριτική μπορεί να μάθει κάτι για τον εαυτό του μέσα από την κριτική που του ασκείται. Αν και συνήθως, στην πράξη, κανείς δεν θέλει να τον κριτικάρουν ή να του εκφράζουν απαρέσκεια.
Άρα, τι κάνει κανείς; Μιλάει; Ακόμα κι αν γνωρίζει ότι συνήθως μιλάει εις μάτην; Ακόμα και όταν αναγνωρίζει πως, σε τελική ανάλυση, ο καθένας θα κάνει ό,τι είναι να κάνει εξαιτίας κυρίως των εσωτερικών του αναγκαιοτήτων και της δικής του διαδρομής; Ο Βιτγκενστάιν, άλλωστε, μας κληροδότησε την προσταγή «Κανείς πρέπει να μιλάει για όσα γνωρίζει. Για τα υπόλοιπα πρέπει να σωπαίνει».
Ο λόγος αλλάζει την πραγματικότητα
Τούτη όμως η θέση του Tractatus δεν σήμαινε ποτέ ένα παράγγελμα για αποσιώπηση της διαφωνίας: γιατί σε εκείνες τις περιπτώσεις κανείς ξέρει κάτι πολύ συγκεκριμένο, ότι «κάτι δεν του κάνει», ότι με κάτι διαφωνεί ή δυσανασχετεί. Ακόμα, μάλιστα, και στις περιπτώσεις που ο δυνητικός αποδέκτης αδιαφορεί ή ανταποδίδει αμέσως την κριτική εκλαμβάνοντάς την ως επίθεση, ακόμα και τότε οι μετακινήσεις θέσεων των εμπλεκομένων είναι ήδη γεγονός. Το να μιλάει κανείς είναι χρήσιμο εξαιτίας της δυνατότητας του λόγου να μετακινεί τα φαινομενικά αμετακίνητα μέρη. Όπως παραστατικά έδειξε ο Φεγεράμπεντ στον αναστοχασμό του πάνω στο παράδειγμα του Κουάιν για το γκαβαγκάι, ακόμα και δυο όντα που εμπλέκονται σε έναν διάλογο μιλώντας ασύμβατες μεταξύ τους γλώσσες έχουν την πιθανότητα επικοινωνίας εντέλει μέσω μιας τρίτης γλώσσας που θα κατασκευάσουν ακριβώς διαμέσου της επικοινωνίας τους.
Αλλά το να μιλάει κανείς μπορεί να επιφέρει απτά αποτελέσματα επί της ίδιας της πραγματικότητας. Ο λόγος έχει τη δυνατότητα να αλλάξει την πραγματικότητα: αν πειστεί π.χ. μια κοινωνία, μια παρέα φίλων, ένα ζευγάρι εραστών πως είναι δυνατόν από αύριο τα πράγματα να γίνονται «αλλιώς», αυτό μπορεί να συμβεί.
Άλλωστε, σε τελική ανάλυση, κάτι είναι λογικό επειδή όλοι «εδώ γύρω» το βρίσκουμε λογικό. Και ό,τι φαίνεται λογικό έχει αλλάξει διαχρονικά άρδην, όπως μας υποδηλώνει και η ακροτελεύτια θέση των πατέρων του μαρξισμού για τον Φόυερμπαχ: λογική έμοιαζε η δουλοπαροικία στα χρόνια του Μεσαίωνα, παράλογη και αφύσικη σήμερα, λογική η υποτέλεια της γυναίκας τότε, εξοργιστικά παράλογη σήμερα, λογικό το γεγονός ότι τα παιδιά ήταν περιουσία των γονιών τους κάποτε, κατακριτέο σήμερα. Και δεν υπάρχει άλλος τρόπος να αλλάξει η «λογική των πραγμάτων», παρά ο κριτικός λόγος και η πράξη που απορρέει από αυτόν.
Δεν υπάρχουν άβατα
Με αυτή την έννοια, στην κριτική δεν μπορεί να υπάρχουν άβατα. Ούτε χρόνοι και τόποι όπου επιτρέπεται και άλλοι όπου απαγορεύεται. Υπάρχει, βέβαια, η πρόκληση της συνύπαρξης (όσο η κριτική κινείται εντός ενός πλαισίου αμοιβαία αποδεκτών παραδοχών) ή του διαχωρισμού (στην περίπτωση που οι διαφωνίες μεγιστοποιούνται και οι συσσωρευμένες εντάσεις επιφέρουν κάποια στιγμή την ποιοτική μεταβολή σε μια σχέση). Αυτό, ούτως ή άλλως, γίνεται στην πράξη. Ένα ζευγάρι μπορεί να χωρίσει όταν τα δυο μέρη αλλάζουν στο χρόνο με διαφορετικό τρόπο ο καθένας. Ένας πολιτικός σχηματισμός μπορεί να εμπεριέχει μέρη που αντιλαμβανόμενα τις συνθήκες, ανάγκες και προκλήσεις της εκάστοτε συγκυρίας διαφορετικά βλέπουν βαθμιαία τα πράγματα με διακριτούς ή και ανταγωνιστικούς τρόπους. Μια κοινωνία μπορεί να έχει στρώματα και τάξεις, πολιτικές συμμαχίες και παρατάξεις που, συν τω χρόνω, δεν μπορούν να συνυπάρχουν όπως άλλοτε. Η ανταλλαγή του κριτικού λόγου, σε κάθε περίπτωση, είναι το μόνο μέσο που μπορεί να αντιστρατευτεί μια τέτοια νομοτελειακή διαίρεση. Αλλιώς το μόνο άλλο διαθέσιμο μέσο είναι οι σχέσεις υποτέλειας/υποταγής – εξουσίας/καταναγκασμού. Ακόμα κι αν, όπως ο Φουκώ έδειξε πολύ αναλυτικά, η εκφορά του λόγου ως κανονιστικού συστήματος αρθρωμένων σχέσεων εμπεριέχει εγγενώς εξουσιαστική λειτουργία στις σχέσεις ανάμεσα στους ομιλούντες, σε τελική ανάλυση είναι το καλύτερο τέτοιο μέσο που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα μέχρι σήμερα.
Τα πραγματικά προβλήματα, ωστόσο, βρίσκονται στο κοινό που παρακολουθεί: το θέμα με τις εκ δεξιών ή εξ ευωνύμων κριτικές δεν είναι συνήθως η διαφωνία επί του περιεχομένου τους ούτε το γεγονός ότι εκστομίζονται. Είναι η επίδραση που ενδεχομένως έχουν σε τρίτους. Αφορά εκείνο που αναφέρεται ως επικοινωνιακή διαχείριση. Σε μια κοινωνία όπου κάποιος ταυτίζεται με τη δημόσια εικόνα, με την αναπαράσταση του εαυτού του όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τρίτους, ο αντίκτυπος της δημόσιας διατύπωσης κριτικού λόγου μοιάζει να επισκιάζει την ουσία του κριτικού διαβήματος καθαυτού. Άλλωστε, το δίκιο ή το άδικο μιας κριτικής «εκδικάζονται» από την κοινωνική αναγνωρισιμότητά τους (όσο κι αν φαίνεται παράξενο, δεν συνέβαινε πάντα έτσι στην ιστορία των κοινωνιών).
Οι κίνδυνοι μιας στασιμότητας
Ωστόσο, η επικυριαρχία του ντεμποριανού θεάματος που εξαπλώνεται στο σύγχρονο κόσμο στη δημόσια και ιδιωτική μας σφαίρα κινδυνεύει να εκτοπίσει τη δυνατότητα της κριτικής και άρα της συλλογικής μας συμμεταβολής. Οι κίνδυνοι μιας τέτοιας στασιμότητας είναι πολλοί: οι άνθρωποι διστάζουν να παρεκκλίνουν από το συρμό ή την πολιτική ορθότητα, οι πολιτικοί κάνουν οριακού τύπου παρεμβάσεις χωρίς να διακινδυνεύουν μεγάλες ρήξεις και τομές, τα συλλογικά υποκείμενα αναμασούν τα ίδια και τα ίδια, τα ζευγάρια και οι παρέες βυθίζονται στην ανία της επανάληψης αισθανόμενα ταυτόχρονα πως πρέπει να δείχνουν κι ευχαριστημένα.
Απέναντι σε έναν τέτοιο κίνδυνο μια ρηξικέλευθη κατεύθυνση θα ήταν, αντί να αφορίζεται ο κριτικός λόγος για λόγους επικοινωνιακούς, να προσκαλείται και να διευκολύνεται. Και να απαντιέται αλλά επί της ουσίας, γειωμένα στο έδαφος της πραγματικότητας, ώστε να είναι όντως εργαλείο αλλαγής της. Γιατί στο πεδίο αυτό οι αντιπαραθέσεις αποκτούν ένα άλλο ουσιαστικό νόημα, μπορούν να παράγουν επωφελή αποτελέσματα. Και ο αντίκτυπος της κριτικής στους τρίτους δεν μπορεί παρά να είναι προωθητικός ως προς την εξεύρεση νέων, πρωτότυπων τρόπων που εμπλουτίζουν τη ζωή με καινοφανείς δυνατότητες. «Επινοήστε νέες διαστροφές» φώναζαν οι εξεγερμένοι τον γαλλικό Μάη. Κανείς άλλωστε δεν έχασε, «αφήνοντας χίλια λουλούδια να ανθίσουν».
* Ο Γιώργος Νικολαΐδης είναι ψυχίατρος (Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού).
