Η θεατρική συγγραφέας, διηγηματογράφος και μεταφράστρια Νατάσα Σίδερη, ξεκίνησε τη σταδιοδρομία της με θεατρικά έργα που γράφτηκαν και παρουσιάστηκαν στα αγγλικά. Το 2013 το έργο της με τίτλο Στη γέφυρα (On The Bridge) απέσπασε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό που διοργάνωσε η ομάδα Origins και παρουσιάστηκε στο αγγλικό κοινό τον ίδιο χρόνο. Ακολούθησε Το νησί της αθανασίας (The Island of Immortality), το οποίο βραβεύτηκε στον διαγωνισμό θεατρικού έργου του ιδρύματος Ronald Duncan Literary Foundation και περιόδευσε στο Ηνωμένο Βασίλειο, σε σκηνοθεσία της ομάδας The Certainty of Chance Theatre Company. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 2015, παρακολούθησε το Στούντιο Συγγραφής του Εθνικού Θεάτρου. Το 2016 η Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών τής απένειμε έπαινο για τη νουβέλα Τρεις στις πέντε. Το 2017 το έργο της Τιτανομαχίες (εκδ. Σοκόλη, 2017) παρουσιάστηκε στο Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Υρώς Μανέ, ως μέρος της δράσης «Ο συγγραφέας του μήνα». Το 2018 κυκλοφόρησε η πρώτη συλλογή διηγημάτων της με τίτλο Κυρίαρχοι πονηροί λογισμοί από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος, με την οποία απέσπασε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου πεζογράφου του περιοδικού Ο αναγνώστης. Άλλα διηγήματά της έχουν εμφανιστεί σε ελληνικά και ξένα έντυπα.
Πρόσφατα, από τις νεοσύστατες εκδόσεις Γεννήτρια, κυκλοφόρησε η συλλογή διηγημάτων της Το μόνο ζώο.
Η θεατρική γραφή εισχωρεί στον πεζό λόγο και η αφήγηση δημιουργεί την αίσθηση ενός πανόπτη που παρατηρεί και καταγράφει. Αντικείμενο αυτής της παρατήρησης είναι ο φυσικός και ο πολιτισμένος άνθρωπος, εξετάζοντας ποια αρχέγονα στοιχεία διατήρησε και ποια μετέφερε μεταλλάσσοντάς τα στον σύγχρονο τρόπο ζωής.
Το αρχέγονο στοιχείο της ανθρώπινης ζωικότητας διατρέχει το βιβλίο σας. Πιστεύετε ότι η κοινωνία καταπιέζει υπερβολικά τη ζωώδη φύση μας;
Θα το πήγαινα λίγο πιο οριζόντια. Το γεγονός ότι αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως «ζωώδη φύση μας» καταλήγει να καταπιέζεται είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας που καλλιέργησε την ιδέα πως ο (πολιτισμένος) άνθρωπος και η φύση είναι καταστάσεις αντιφατικές. Αυτό σημαίνει πως είτε θετικά απαντήσουμε σε αυτή την ερώτησή, όπως μου έρχεται αυθόρμητα να κάνω, είτε αρνητικά, κυνηγάμε την ουρά μας.
Η συμπεριφορά των ζώων ως μεταφορά ή καθρέφτισμα της ανθρώπινης κατάστασης ήταν ένας από τους στόχους σας;
Σε συνέχεια των παραπάνω, λοιπόν, ένας από τους βασικούς στόχους μου ήταν να φτιάξω σκηνές καθρεφτίσματος, όπως πολύ ωραία το λέτε. Σκηνές όπου οι ηρωίδες και οι ήρωες των διηγημάτων θα έχουν την ευκαιρία να κοιτάξουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη, σίγουρα, αλλά και να αντιληφθούν τον καθρέφτη ως αντικείμενο και διαδικασία. Για παράδειγμα, όταν «Ο τρίτος Γιάννης» αποφασίσει να επανεισαγάγει τον εξαφανισμένο λύκο στο χωριό του παππού του τον οποίο δεν γνώρισε παρά μόνο μέσα από αφηγήσεις, και μάλιστα αφηγήσεις που πότε τον απεικόνιζαν ως ήρωα και πότε ως προδότη, ο στόχος του δεν είναι να οικειοποιηθεί τα ρωμαλέα χαρακτηριστικά που συνδέονται συμβολικά με τον λύκο. Είναι να επαναφέρει τη διαδικασία της συνάντησης με έναν ρωμαλέο εχθρό που νιώθει πως λείπει από τη γενιά του, αφήνοντάς την μπερδεμένη ως προς το αντρικό πρότυπο που καλείται να φτιάξει ή να ακολουθήσει.
Υπάρχουν συγκεκριμένα ζώα που χρησίμευσαν συμβολικά ή συναισθηματικά ως σημεία αναφοράς στα διηγήματα της συλλογής. Γιατί αυτά;
Γιατί αυτά έτυχε να συναντήσω στον δρόμο μου. Ξεκινώντας να γράψεις ένα βιβλίο, ο κόσμος σου φανερώνεται από μια άλλη οπτική. Λες «αυτό ψάχνω τώρα, ας αρχίσουμε» και πράγματι μετά από λίγο καιρό καταλήγεις με εικόνες που σου φανερώθηκαν μόνο και μόνο γιατί έστρεψες το βλέμμα προς αυτές. Στην πραγματικότητα, τα ζώα θα μπορούσαν να είναι πολύ περισσότερα, και αφότου ολοκληρώθηκε η συλλογή έχω συναντήσει κι άλλα. Όμως όπως όλα τα βιβλία έτσι κι αυτό κάποια στιγμή έπρεπε να τελειώσει.
Πώς επηρέασαν οι δικές σας εμπειρίες με τη μητρότητα, είτε προσωπικές είτε έμμεσες, τον τρόπο που την απεικονίσατε στο βιβλίο;
Το βιβλίο αυτό είναι αφιερωμένο στα παιδιά μου που χωρίς αυτά «θα είχε γραφτεί πολύ πιο γρήγορα ή και καθόλου». Όπως όλοι και όλες οι γονείς συγγραφείς που γνωρίζω, έχω αναρωτηθεί χιλιάδες φορές πόσα και τι είδους βιβλία θα είχα γράψει αν δεν ήμουν μαμά. Αυτό που ξέρω είναι πως, τόσο στην προσωπική όσο και στη συγγραφική μου ζωή, η μητρότητα αποτέλεσε σημείο τομής. Υπάρχει ένα πριν κι ένα μετά, κι αυτό το βιβλίο ανήκει στο μετά. Κάποια στιγμή, όταν έγραφα το τρίτο ή το τέταρτο διήγημα, συνειδητοποίησα πως έβγαιναν διαρκώς βιβλία από γυναίκες της γενιάς μου που είχαν γεννήσει πρόσφατα ή λιγότερο πρόσφατα και καταπιάνονταν με τη θεματική του ζώου. Η πρώτη αντίδραση ήταν τρόμος, όμως γρήγορα αυτός έδωσε τη θέση του στη σκέψη πως για να υπάρχει αυτή η τάση, λογικά υπάρχει κι ένα υπόβαθρο που την υποκινεί. Στον δυτικό κόσμο, οι γυναίκες της γενιάς μου, και οι γυναίκες συγγραφείς δεν είναι εξαίρεση, κάνουμε παιδιά σε ηλικία πολύ μεγαλύτερη συγκριτικά με τις μαμάδες και τις γιαγιάδες μας. Πιστεύω πως αυτό το στοιχείο, μαζί με την κατακόρυφη αύξηση των γυναικών που γράφουν, είναι κομβικής σημασίας για τις αναπαραστάσεις της μητρότητας που μας παραδίδει η λογοτεχνία. Είναι αλλιώς να σε χτυπάει στα τριάντα πέντε και στα σαράντα σου η συνειδητοποίηση πως για να γίνεις μάνα θα χρειαστεί να έρθεις αντιμέτωπη με τη ζωική σου φύση, και αλλιώς να κουβαλάς αυτή τη γνώση ως δεδομένη από τα είκοσι. Το σώμα, αν το αφήσεις, ακολουθεί το μυαλό στη μεγαλομανία του και στις ψευδαισθήσεις αυτοκυριαρχίας, κι αυτά ακριβώς είναι που έρχεται και ανατρέπει μια εγκυμοσύνη, έστω και πρόσκαιρα.
Κατά τη γνώμη σας, με ποιους τρόπους μπορεί να προβληθεί η μητρότητα ως φεμινιστική πράξη;
Ας το πιάσουμε από εδώ: η αθηναϊκή δημοκρατία, πάνω στην οποία μας αρέσει να λέμε πως χτίσαμε τις δικές μας, απέκλειε, ως γνωστόν, τις γυναίκες, τα παιδιά και τους σκλάβους από το δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά. Οι γυναίκες, εκτός του ότι εκπροσωπούν το μισό του πληθυσμού όπως περιβόητα διαπίστωσε ή τέλος πάντων αναγκάστηκε να παραδεχτεί ο Αριστοτέλης, είναι κι εκείνες που γεννούν τα παιδιά, τα μισά από τα οποία σε μια επόμενη φάση θα γίνουν πολίτες ενώ τα υπόλοιπα θα παραμείνουν υπό τη μόνιμη εποπτεία των πατεράδων ή των συζύγων τους. Αυτό το μοντέλο είχε, επίσης, συγκεκριμένο αντίκτυπο στις σχέσεις ιδιοκτησίας. Η εγκαθίδρυση της ισότητας μεταξύ των ανδρών πολιτών στη δημοκρατία προϋπέθετε την ύπαρξη ενός οίκου που περιλαμβάνει γυναίκες, παιδιά και σκλάβους, συνεπώς μιας ομάδας ατόμων που υποτάσσονται στην εξουσία του άρρενα πολίτη που είναι ο κύριος του οίκου. Επίσης, από την πρώιμη αυτή μορφή της δημοκρατίας μέχρι και πολύ πρόσφατα, οι γυναίκες δεν είχαν το δικαίωμα να ορίζουν την τύχη των παιδιών τους. Αυτή είναι η καρδιά της πατριαρχίας απέναντι στην οποία τοποθετείται ιστορικά ο φεμινισμός ως χειραφετητικό κίνημα. Σήμερα, φυσικά, δεν βρισκόμαστε στο ίδιο σημείο, αλλά για να απαντήσω στο ερώτημά σας μου φαίνεται πως η μητρότητα, ζήτημα κατεξοχήν διχαστικό στον φεμινιστικό χώρο τόσο στο εξωτερικό όσο και στην Ελλάδα (βλ. σχετικά τις αναφορές που ακούγονται στο πολύ ωραίο ντοκιμαντέρ του ινστιτούτου Έτερον «Στη βουή του κόσμου: Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα 19ος -21ος αιώνας»), μπορεί να βγει από τη σφαίρα της φυσικότητας και να μετατραπεί σε φεμινιστική πράξη αν συνδεθεί διαθεματικά με διεκδικήσεις που ασκούνται από άλλες κοινωνικές ομάδες που επίσης διεκδικούν τη χειραφέτησή τους: από τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα που είναι ο προφανής συνειρμός καθότι βρίσκεται τελευταία στην επικαιρότητα, μέχρι τις μετανάστριες αλλά και τα ίδια τα παιδιά, τη μόνη από τις τρεις αποκλεισμένες ομάδες της αθηναϊκής δημοκρατίας της οποίας τα δικαιώματά έχουν βελτιωθεί ελάχιστα μετά από τόσους αιώνες.
Εκτός από τη μητρότητα, τις ιστορίες σας διαπερνά το θέμα της επιβολής. Ο άνθρωπος συνεχίζει να επιβάλλεται όχι μόνο στη φύση μα στον συνάνθρωπο και τον ίδιο του τον εαυτό. Ποια ανάγκη πιστεύετε τον ωθεί σε αυτό;
Δεν ξέρω αν πρόκειται για ανάγκη ή αν μπορούμε να ξέρουμε κατά πόσο πρόκειται για ανάγκη. Ζούμε σε ένα σύστημα όπου όλες οι σφαίρες στις οποίες κινούμαστε —οικογενειακή, διαπροσωπική, κοινωνική, επαγγελματική— ρυθμίζονται από ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας που προϋποθέτουν την επιβολή συγκεκριμένων ρόλων σε άλλους, την καθυπόταξη συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων σε άλλες. Μπορούμε να διερευνήσουμε τις απαρχές των διαδικασιών που εγκαθίδρυσαν αυτές τις σχέσεις, όπως κάνουν οι ιστορικοί, ή και να φανταστούμε τι μορφές μπορεί να είχε ή να αποκτήσει το πριν και το μετά αυτής της εποχής, όπως κάνει η λογοτεχνία. Το διήγημα «Προς Κέρο» που περιλαμβάνεται σε αυτή τη συλλογή, για παράδειγμα, είναι μια απόπειρα προς αυτή την κατεύθυνση. Αλλά η διαπίστωση μιας ανάγκης που μας ωθεί προς την επιβολή με τη μορφή ενστίκτου, σε οποιοδήποτε συγκείμενο κι αν προκύπτει, δεν μπορεί, νομίζω, παρά να παραμείνει στο επίπεδο της θεωρίας.
Πώς χρησιμοποιείτε το ένστικτο στους χαρακτήρες σας για να καθοδηγήσετε τη λήψη αποφάσεων, ειδικά σε αντίθεση με τη λογική ή τους κοινωνικούς κανόνες;
Δεν το ονοματίζω ως τέτοιο ούτε εντός ούτε εκτός του βιβλίου, αλλά αυτό το κάτι που υπολείπεται της λογικής και του έχουν αποδοθεί διάφορα ονόματα ανά τους αιώνες έχει σίγουρα προνομιακή σχέση με την τέχνη και τη λογοτεχνία. Αν είχε δίκιο ο Φρόυντ πως οι λογοτέχνες είναι σαν παιδιά που παίζουν ανασυγκροτώντας τα στοιχεία του κόσμου τους ώστε να πάρουν μια μορφή που τους ικανοποιεί, δεν είναι παράξενο το γεγονός ότι συναντάμε συχνά τους χαρακτήρες σε στιγμές αποκαλυπτικές. Λογοτεχνικά είναι χρήσιμο να τοποθετείς τους χαρακτήρες σε τέτοιες στιγμές «επιφάνειας» που λένε κι οι αγγλοσάξονες, όπου συνήθως με οδηγό το ένστικτο ή μια βαθύτερη ενόραση, όπως θέλετε πείτε το, οδηγούνται στο να αντιληφθούν τη δομή των προσωπικών ή κοινωνικών του συνθηκών, όπου κι αν οδηγήσει αυτό τελικά την ιστορία. Αυτή είναι η πρακτική που ακολούθησα κι εγώ σε αυτό το βιβλίο.
Έχει αλλάξει η συγγραφή αυτού του βιβλίου τον τρόπο που βλέπετε τον εαυτό σας;
Επειδή δεν είμαι από τις συγγραφείς που γράφουν εύκολα, κάθε βιβλίο που ολοκληρώνω μου αλλάζει την οπτική, με την έννοια ότι διαβάζω πολύ καθώς το γράφω. Σε αυτή την περίπτωση λίγο περισσότερο, αφού εκτός από την έρευνα για το κάθε διήγημα υπήρχε και το κυνήγι των παραθεμάτων. Γενικά πιστεύω πως κάθε βιβλίο με το οποίο συνδεόμαστε αλλάζει την οπτική μας για τον κόσμο, με τον εαυτό να είναι ένα μικρό μέρος του. Και σίγουρα γράφοντας αυτή τη συλλογή είχα την ευκαιρία να διαβάσω πολλά σημαντικά βιβλία.
