Φωτογραφία: apheda.org.au
Η συντονίστρια του προγράμματος για την έμφυλη βία της Συνέλευσης Γυναικών Αγροτικής Ανάπτυξης (RWA), Ντένια Γιάνσεν μιλάει στην Εποχή για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες της υπαίθρου στην Αφρική, τις πολλαπλές μορφές βίας που υφίστανται, και για τις διεκδικήσεις τους.
Να μιλήσουμε για τη RWA.
Η RWA είναι ένα αυτοοργανωμένο κίνημα γυναικών της υπαίθρου από όλη την περιοχή της SADC (Κοινότητα Ανάπτυξης της Νότιας Αφρικής). Τα μέλη μας αποτελούνται από μικρές αγρότισσες, εργάτριες γης, ψαράδες, άτυπες εμπόρους, ακτήμονες γυναίκες και γυναίκες που ζουν σε αγροτικές και περιαστικές κοινότητες. Η RWA ιδρύθηκε το 2009 στο Γιοχάνεσμπουργκ κατά τη διάρκεια μιας παράλληλης εκδήλωσης με τη Σύνοδο Κορυφής Αρχηγών Κρατών της Κοινότητας Ανάπτυξης της Νότιας Αφρικής (SADC), από την επείγουσα ανάγκη να ενισχυθούν οι φωνές των γυναικών της υπαίθρου, οι οποίες συχνά περιθωριοποιούνται στους χώρους πολιτικής, στις διαδικασίες κατανομής γης και στη λήψη οικονομικών αποφάσεων. Η δημιουργία μας ανταποκρίθηκε στις συνεχείς αδικίες που αντιμετωπίζουν, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης πρόσβασης σε γη, σπόρους και νερό, των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, της βίας και των διακρίσεων, αλλά και του συστηματικού αποκλεισμού από την πολιτική εκπροσώπηση. Σήμερα δραστηριοποιούμαστε σε 10 από τις 16 χώρες της SADC: Νότια Αφρική, Ζιμπάμπουε, Ζάμπια, Μοζαμβίκη, Μαλάουι, Λεσότο, Σουαζιλάνδη (Εσουατίνι), Ναμίμπια, Μαδαγασκάρη και Τανζανία. Σε όλες αυτές τις χώρες εργαζόμαστε συλλογικά για την οικοδόμηση αλληλεγγύης, την προώθηση της διατροφικής κυριαρχίας και την ενίσχυση της φεμινιστικής αγροοικολογίας. Οι βασικοί τομείς εστίασής μας περιλαμβάνουν τα δικαιώματα γης, την αγροοικολογία, την κλιματική δικαιοσύνη, την αντίσταση στον εξορυκτικό ρατσισμό, τη βία με βάση το φύλο και την εφαρμογή της Διακήρυξης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Αγροτών και Άλλων Ατόμων που Εργάζονται σε Αγροτικές Περιοχές (UNDROP).
Ποια είναι τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στις αγροτικές περιοχές των χωρών της SADC;
Αντιμετωπίζουν μια σειρά από βαθιά αλληλένδετες προκλήσεις που πηγάζουν από τη δομική ανισότητα, την πατριαρχία και τον οικονομικό αποκλεισμό. Η RWA θεωρεί ότι τα αυξανόμενα επίπεδα φτώχειας, ανεργίας, ακτημοσύνης και ανισότητας δεν είναι μόνο οικονομικά ζητήματα, αλλά συνδέονται επίσης άμεσα με την αυξανόμενη βία κατά των γυναικών και των παιδιών. Η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες είναι επίμονες και διάχυτες και η RWA τις αναγνωρίζει ως μια μάστιγα που απαιτεί επείγουσα πολιτική και κοινωνική παρέμβαση. Ένα από τα πιο πιεστικά προβλήματα είναι η έλλειψη πρόσβασης των γυναικών στη γη και ελέγχου επί των παραγωγικών πόρων. Οι γυναίκες της υπαίθρου συχνά στερούνται την ιδιοκτησία γης, αποκλείονται από τις διαδικασίες διακυβέρνησης της γης και παραγκωνίζονται από τις δομές λήψης αποφάσεων. Η αρπαγή γης, είτε από ιδιώτες και εταιρείες είτε από κρατικούς φορείς, είναι μια αυξανόμενη μορφή βίας και στέρησης περιουσίας που στοχεύει τις γυναίκες, αφήνοντάς τες ευάλωτες και εξαρτημένες. Η πρόσβαση σε γη με νερό, η ασφαλής ιδιοκτησία της και η υποστήριξη της αγροοικολογίας είναι κρίσιμη για τα μέσα διαβίωσης και την αυτονομία των γυναικών της υπαίθρου. Αυτά τα δομικά εμπόδια υποστηρίζονται από βαθιά ριζωμένα πατριαρχικά συστήματα που ενισχύουν την περιθωριοποίηση των γυναικών. Τόσο οι κρατικοί όσο και οι μη κρατικοί φορείς συχνά εργάζονται με τρόπους που ενισχύουν αμοιβαία αυτές τις ανισορροπίες ισχύος, αφήνοντας τις γυναίκες χωρίς προστασία ή αποκατάσταση. Ως εκ τούτου, η RWA προσδιορίζει την πατριαρχία όχι μόνο ως κοινωνικό και πολιτιστικό ζήτημα, αλλά και ως ένα σύστημα εξουσίας που ενσωματώνεται στα πρότυπα γαιοκτησίας, τα γεωργικά συστήματα και τις οικονομικές πολιτικές. Οι γυναίκες στις αγροτικές περιοχές αντιμετωπίζουν επίσης την άρνηση των δικαιωμάτων σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας, την επισιτιστική ανασφάλεια και το κύριο βάρος της κλιματικής αδικίας. Είναι οι κύριοι παραγωγοί τροφίμων, ωστόσο είναι οι λιγότερο υποστηριζόμενες, οι λιγότερο ορατές, και επηρεάζονται περισσότερο από τα κλιματικά σοκ και τις οικονομικές πιέσεις. Σε απάντηση, η RWA επικεντρώνεται στην οικοδόμηση συλλογικής πολιτικής δύναμης και ηγεσίας από τη βάση. Μέσω φεμινιστικών σπουδών, συμμετοχικής έρευνας και δράσης, κύκλων μελέτης, εκστρατειών και μετασχηματιστικής φεμινιστικής πολιτικής εκπαίδευσης, κινητοποιούμε τις γυναίκες της υπαίθρου να υψώσουν τη φωνή τους, να αμφισβητήσουν την εξουσία και να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους. Η δημιουργία κινημάτων παραμένει κεντρική στρατηγική, επειδή μόνο μέσω της οργάνωσης και της οικοδόμησης ηγεσίας από τα κάτω μπορούν οι γυναίκες των αγροτικών περιοχών να αμφισβητήσουν τα πατριαρχικά συστήματα, την αποστέρηση γης και την κρατική παραμέληση με βιώσιμο και μετασχηματιστικό τρόπο.
Πώς συνδέονται τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στην καθημερινότητά τους με την έμφυλη βία, και ποιες μορφές παίρνει αυτή η βία;
Για μας η έμφυλη βία δεν είναι ένα μεμονωμένο ζήτημα, είναι βαθιά ριζωμένη στους καθημερινούς αγώνες των γυναικών σε όλη την περιοχή. Οι ανισότητες μεταξύ των φύλων, που επιδεινώνονται από τη φτώχεια, την έλλειψη ακτημοσύνης, την ανεργία και τις κρίσεις που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή, θέτουν τις γυναίκες, ιδίως τις νεαρές μαύρες, στο επίκεντρο πολλαπλών μορφών βίας. Το οικονομικό βάρος που επωμίζονται είναι άμεση συνέπεια της συστημικής ανισότητας, σε πολλά φτωχά νοικοκυριά μία στις πέντε νεαρές γυναίκες εξαναγκάζεται σε πρόωρους και παιδικούς γάμους ως στρατηγική επιβίωσης για την ελάφρυνση της οικονομικής πίεσης στις οικογένειες. Αυτό όχι μόνο τις στερεί την παιδική τους ηλικία και την εκπαίδευσή τους, αλλά τις υποβάλλει σε δια βίου κύκλους κακοποίησης και αποδυνάμωσης. Σε περιοχές που πλήττονται από συγκρούσεις, όπως η Μοζαμβίκη, οι γυναίκες υφίστανται τις πιο βάναυσες μορφές έμφυλης βίας. Η συνεχιζόμενη βία και ο πόλεμος έχουν οδηγήσει σε βιασμούς γυναικών, σε εκτοπίσεις και δολοφονίες τους, ενώ ολόκληρες κοινότητες ξεριζώνονται και τα μέσα διαβίωσης καταστρέφονται. Αυτές δεν είναι απλώς πράξεις βίας, αλλά σκόπιμες στρατηγικές ελέγχου και τρόμου. Στο Μαλάουι, η κλιματική κρίση έχει στερήσει από τις γυναίκες της υπαίθρου τα μέσα διαβίωσής τους, ωθώντας τες σε βαθύτερη οικονομική ανασφάλεια, η οποία με τη σειρά της αυξάνει την ευαλωτότητά τους στην εκμετάλλευση και την κακοποίηση. Όταν οι γυναίκες χάνουν την πρόσβαση σε γη, τροφή και εισόδημα, χάνουν επίσης την αυτονομία και τη διαπραγματευτική τους ισχύ, συνθήκες που διαιωνίζουν τη βία και την εξάρτηση. Σε ολόκληρη την περιοχή της SADC, οι γυναίκες της υπαίθρου αντιμετωπίζουν επίσης τη βίαιη αφαίρεση της γης τους από πολυεθνικές εταιρείες και, κατά καιρούς, από τοπικές αρχές. Αυτές οι αρπαγές της γης αποτελούν μια μορφή δομικής βίας, που εκτοπίζει τις γυναίκες από τη γη στην οποία εργάζονταν και από την οποία εξαρτιόνταν για γενιές. Όταν οι γυναίκες αντιστέκονται, συχνά αντιμετωπίζουν απειλές, εκφοβισμό και σωματική βία. Η έμφυλη βία στην περιοχή λαμβάνει, επομένως, πολλές μορφές: σωματική, σεξουαλική, συναισθηματική, δομική και οικονομική. Έχει τις ρίζες της στα ίδια πατριαρχικά συστήματα που αρνούνται στις γυναίκες τη γη, τη φωνή και την εξουσία λήψης αποφάσεων. Ως RWA υποστηρίζουμε ότι ο τερματισμός της έμφυλης βίας απαιτεί την αντιμετώπιση ολόκληρου του φάσματος των αδικιών που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες της υπαίθρου καθημερινά, από τον οικονομικό αποκλεισμό έως την πολιτική περιθωριοποίηση, και από την κλιματική αλλαγή έως τη στρατιωτικοποιημένη βία.
Ποιοι παράγοντες ευνοούν τις διάφορες μορφές βίας εναντίον των γυναικών και ποιες είναι οι ευθύνες των κυβερνήσεων;
Η βία κατά των γυναικών στην περιοχή της SADC οφείλεται στην πατριαρχία, τον καπιταλισμό και τις αποικιακές κληρονομιές, οι οποίες συνεχίζουν να προκαλούν φτώχεια, απώλεια γης και πείνα. Η έμφυλη βία ενισχύεται από την έλλειψη πρόσβασης των γυναικών σε γη, νερό, τοπικούς σπόρους και πόρους βιοπορισμού. Αντί για υποστήριξη, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν αρπαγές γης και συστημικό αποκλεισμό. Η διαφθορά και η λιτότητα αποδυναμώνουν τις δημόσιες υπηρεσίες και περιορίζουν τους πόρους για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας, και οι κυβερνήσεις συχνά ακολουθούν αναποτελεσματικές πολιτικές που δεν φτάνουν στις γυναίκες επί τόπου. Είναι ευθύνη των κυβερνήσεων να διασφαλίζουν όχι μόνο τη νομική προστασία αλλά και την πρόσβαση σε γη, πόρους και υπηρεσίες που μπορούν να επιτρέψουν στις γυναίκες να ζουν με αξιοπρέπεια και ασφάλεια. Η ρητορική πρέπει να αντικατασταθεί από δράση και η πολιτική πρέπει να μεταφραστεί σε πραγματική αλλαγή στη ζωή των γυναικών της υπαίθρου.
Ποιες είναι οι προτάσεις σας για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας και των πολλαπλών διακρίσεων κατά των γυναικών;
Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας και των διακρίσεων στις αγροτικές περιοχές απαιτεί βαθιές, συλλογικές και διαρκείς προσπάθειες. Οι προτάσεις μας βασίζονται στην αλληλεγγύη, την αντίσταση και την οικοδόμηση ενός ισχυρού κινήματος γυναικών της υπαίθρου σε ολόκληρη την περιοχή και παγκοσμίως. Δίνουμε μεγάλη έμφαση στην οικοδόμηση κινημάτων, όχι μόνο εντός των εθνικών συνόρων αλλά και σε ολόκληρη την περιοχή της SADC και διεθνώς. Κατανοούμε ότι η έμφυλη βία είναι συστημική και συνδέεται με ευρύτερες δομές πατριαρχίας, μιλιταρισμού, οικονομικής αδικίας και εκτοπισμού. Ως εκ τούτου, προσπαθούμε να οικοδομήσουμε μια παναφρικανική και παγκόσμια αλληλεγγύη που ενισχύει τη φωνή των γυναικών και κοριτσιών της υπαίθρου και αμφισβητεί όλες τις μορφές καταπίεσης. Συγκεκριμένα, παλεύουμε για: α) Ενίσχυση της οργάνωσης και της ηγεσίας των γυναικών της υπαίθρου από τη βάση, ιδίως μέσω κύκλων μελέτης και φεμινιστικής λαϊκής εκπαίδευσης, που επιτρέπουν στις γυναίκες να ονομάζουν και να αναλύουν την καταπίεσή τους και να δημιουργούν εναλλακτικές λύσεις. β) Εμβάθυνση της περιφερειακής αλληλεγγύης και της φεμινιστικής αντίστασης, ώστε να μπορούμε να θεωρούμε τα κράτη και τους διεθνείς οργανισμούς υπόλογους για την αποτυχία τους να προστατεύσουν τις γυναίκες και να αντιμετωπίσουν τη βία και την ανισότητα στις αγροτικές περιοχές. γ) Εστίαση των γυναικών της υπαίθρου στις διαδικασίες οικοδόμησης της ειρήνης. Σε χώρες όπως η Μοζαμβίκη, όπου οι κοινότητες εξακολουθούν να μάχονται στις συνεχιζόμενες συνέπειες των συγκρούσεων και της βίας, δεσμευόμαστε για την πλήρη αλληλεγγύη και υποστήριξή μας στις γυναίκες της υπαίθρου που επηρεάζονται δυσανάλογα. δ) Ενδυνάμωση της παγκόσμιας αλληλεγγύης στις γυναίκες και τα παιδιά σε χώρες που μαστίζονται από πόλεμο, όπως η Παλαιστίνη, η Ουκρανία, το Σουδάν και αλλού, αναγνωρίζοντας ότι η έμφυλη βία επιδεινώνεται σε ζώνες συγκρούσεων και ότι η διεθνής σιωπή τροφοδοτεί μόνο την ατιμωρησία. ε) Αμφισβήτηση της πατριαρχίας σε όλες τις μορφές της, από τις παραδοσιακές δομές που φιμώνουν τις γυναίκες της υπαίθρου, έως τις πολιτικές αποκλεισμού κρατών και παγκόσμιων θεσμών που αγνοούν την πραγματικότητά τους στ) Συλλογική φροντίδα. Για μας είναι σαφές ότι ο τερματισμός της έμφυλης βίας και των διακρίσεων δεν είναι μόνο γυναικείο ζήτημα, είναι μια προσέγγιση μετασχηματιστικής δικαιοσύνης που επικεντρώνεται στον πολιτικό αγώνα. Η αλληλεγγύη είναι το όπλο μας, η αντίσταση είναι η στρατηγική μας. Ένα ισχυρό, ενωμένο, φεμινιστικό αγροτικό κίνημα είναι ο δρόμος μας προς την απελευθέρωση.
