Τζούλιαν Μπαρνς “Ο αχός της εποχής”
(μτφ. Θωμάς Σκάσσης, εκδ. Μεταίχμιο, 2016)
Ο σοβιετικός συνθέτης Ντμίτρι Σοστακόβιτς ήταν μια αντιφατική και αμφιλεγόμενη μορφή. Γεννημένος το 1906, δημιούργησε μεγάλο μέρος του έργου του στη διάρκεια της εποχής του Στάλιν. Αναγνωρισμένος από νωρίς, έπεσε σε δυσμένεια το 1936, όταν η Πράβντα έγραψε για μια όπερά του ότι ήταν «βαβούρα αντί μουσικής» και «απολίτικη και μπερδεμένη». Χρεώθηκε με την (πολύ βαριά, για εκείνα τα χρόνια) κατηγορία για φορμαλισμό, ενώ ο προσωπικός του φίλος (στον οποίο προσέτρεξε αμέσως, για να μεσολαβήσει υπέρ του) στρατηγός Τουχατσέφσκι εκτελέστηκε το 1937, την εποχή των Δικών της Μόσχας.
Ο Σοστακόβιτς για ένα διάστημα κινείται σε πιο συντηρητικές μουσικές επιλογές και το 1941 τιμάται με το πρώτο από τα πολλά βραβεία Στάλιν που θα πάρει στη ζωή του. Το 1948, όμως, κατηγορείται ξανά για φορμαλισμό από τον Ζντάνοφ, που είχε τότε την ευθύνη στην ΕΣΣΔ για ζητήματα πολιτισμού και ιδεολογίας, ωστόσο το 1949 ορίζεται από τον ίδιο τον Στάλιν (ο οποίος στο βιβλίο εμφανίζεται έκπληκτος να πληροφορείται από τον ίδιο τον Σοστακόβιτς την απαγόρευση του έργου του) εκπρόσωπος της Σοβιετικής Ένωσης στο Συνέδριο για την Παγκόσμια Ειρήνη, στη Νέα Υόρκη. Εκεί ο Σοστακόβιτς διαβάζει ομιλίες που του έχουν γράψει άλλοι και, όταν πιέζεται δημοσίως, δεν διστάζει να καταδικάσει τον Στραβίνσκι, τον οποίο στην πραγματικότητα εκτιμούσε βαθιά.
Μετά το θάνατο του Στάλιν και το «λιώσιμο των πάγων» αρχίζει να δέχεται πίεση για μεγαλύτερη προσέγγιση με το κόμμα, που κορυφώνεται με την απόφασή του το 1960 να γίνει μέλος του, απαραίτητη προϋπόθεση για να υλοποιηθεί η επίμονη πρόταση του Χρουστσόφ, να δεχτεί να οριστεί πρόεδρος της Ένωσης Συνθετών της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Την ίδια αντιφατική πορεία είχε και στη συνέχεια, μέχρι το 1975, που πέθανε: δημόσια καταγγελία εναντίον του Σολζενίτσιν και του Ζαχάροφ, αλλά και δημόσια υποστήριξη του κατοπινού νομπελίστα (1987) ποιητή Γιόζεφ Μπρόντσκι, που είχε καταδικαστεί το 1964 σε πέντε χρόνια εξορία για «παρασιτισμό» και άλλα αδικήματα. Ο Σοστακόβιτς τιμήθηκε με πολλά βραβεία (μεταξύ των οποίων επανειλημμένως με το Βραβείο Στάλιν, το Βραβείο Λένιν και πολλά παράσημα της Σοβιετικής Ένωσης), ενώ υπήρξε και μέλος του Ανώτατου Σοβιέτ.
Διαρκής φόβος
Ο Τζούλιαν Μπαρνς (Ο παπαγάλος του Φλομπέρ, Η ιστορία του κόσμου σε 10 ½ κεφάλαια) επιλέγει να αποτυπώσει μυθοπλαστικά κάποιες κρίσιμες στιγμές της ζωής του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, προσπαθώντας να σκιαγραφήσει τη φιγούρα ενός καλλιτέχνη που είναι διαρκώς σε μια ασταθή και ενίοτε δυσερμήνευτη σχέση με την πανίσχυρη εξουσία. Το βιβλίο αρχίζει με τον Σοστακόβιτς (που δεν θέλει να εισβάλει η αστυνομία στο σπίτι του και να θέσει σε κίνδυνο την οικογένειά του) να στέκεται νύχτες ολόκληρες στο πλατύσκαλο, δίπλα στο ασανσέρ, με τη βαλίτσα έτοιμη δίπλα στα πόδια του, περιμένοντας μια σύλληψη που όμως δεν έρχεται ποτέ. Θα δούμε τον Σοστακόβιτς να διαβάζει άναυδος τη συντριπτική κριτική της Πράβντα, να απευθύνεται στον Τουχατσέφκσι και να μιλάει με τον Στάλιν, να ανακρίνεται από τη ΝιΚαΒεΝτέ, να αυτοεξευτελίζεται στη Νέα Υόρκη, να προσπαθεί να αποφύγει την ένταξη στο κόμμα και κατόπιν να υποκύπτει, να βιώνει το θαυμασμό και την απαξίωση. Και, τελικά, να αμφιβάλει, να πιστεύει, να προβληματίζεται, να ντρέπεται, να δικαιολογεί και μετά να καταδικάζει τον εαυτό του, αν και πάντα το κυρίαρχο συναίσθημα μέσα του είναι ο διαρκής φόβος, ακόμα και τις στιγμές του «θριάμβου».
Ένα θέμα με πολλές προκλήσεις
Είναι προφανές ότι ο βραβευμένος με Booker βρετανός συγγραφέας καταπιάστηκε με ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα, καθώς επέλεξε να πραγματευτεί ένα θέμα με πολλές προκλήσεις. Με αφετηρία τη σταδιακή σκιαγράφηση του ψυχολογικού πορτρέτου του Σοστακόβιτς, ο συγγραφέας στην ουσία ανοίγει το φακό του για να ανιχνεύσει την οποιασδήποτε μορφής σχέση ενός καλλιτέχνη με την όποια εξουσία και το πώς αυτή μπορεί να επηρεάζει το έργο του.
Πίσω από το μυθιστόρημα του Μπαρνς υπάρχει μια συσσωρευμένη έρευνα για έναν άνθρωπο που οι πράξεις του προσφέρονται για πολλαπλές ερμηνείες. Παράδειγμα, η απόφαση του Σοστακόβιτς να ενταχθεί στο ΚΚΣΕ. Φόβος; Συνειδητή επιλογή; Ιδιοτέλεια; Παραίτηση; Παρόμοια συζήτηση γίνεται πολλές φορές και για τη μουσική του: περιέχει άραγε κωδικοποιημένα αντισταλινικά μηνύματα ή όλα αυτά είναι απλώς προσπάθεια να εμφανιστεί εκ των υστέρων ως υπόγεια αντισταλινικός;
Εκεί, ο Μπαρνς, με τον τρόπο του, επιλέγει σε ποια γεγονότα θα σταθεί και επιλέγει και ερμηνείες. Άλλωστε, δεν γράφει ιστορία αλλά λογοτεχνία και οι εσωτερικοί μονόλογοι που αποδίδει στον Σοστακόβιτς είναι εκείνοι που κυρίως περιγράφουν τις δύσβατες ψυχολογικές διαδρομές του πρωταγωνιστή του.
Το σίγουρο είναι ότι ο Μπαρνς, ακόμα κι αν δεν αποφεύγει πάντα κάποιες στερεότυπες ευκολίες του σχήματος «καλλιτέχνης-που-διώκεται-από-τον-σταλινισμό», πετυχαίνει να αποτυπώσει την τραγικότητα μιας σπουδαίας καλλιτεχνικής μορφής που μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις και διλήμματα, ήρθε τελικά αντιμέτωπος με τον εαυτό του με τον πιο ανηλεή τρόπο και έμαθε «τι σήμαινε να χάσει κανείς την ψυχή του»: «το να είσαι δειλός δεν ήταν εύκολο. Το να είσαι ήρωας ήταν πολύ ευκολότερο. Αρκούσε να φανείς γενναίος μία στιγμή… Το να είσαι δειλός όμως σήμαινε ότι ξεκινάς μια πορεία που βαστάει σε όλη σου τη ζωή», τον ακούμε να μονολογεί, μέσα από την πένα του Μπαρνς.
Από κει και μετά, κάποια πράγματα μένουν πάντα ανεξιχνίαστα.
Κώστας Αθανασίου
