Ύστερα από περισσότερα από εβδομήντα χρόνια συγγραφής και σκέψης για τη δημοκρατία, τον καπιταλισμό και τη δυνατότητα μιας χειραφετητικής πολιτικής, ο Γερμανός φιλόσοφος Jürgen Habermas πέθανε το Σάββατο, 14 Μαρτίου, σε ηλικία ενενήντα έξι ετών. Για μια γενιά πολιτικών θεωρητικών και φιλοσόφων, το έργο του υπήρξε σημείο αναφοράς. Συγγραφέας περισσότερων από τριάντα βιβλίων, ενδιαφερόταν για θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με το πώς οφείλουμε να ζούμε μαζί χωρίς κυριαρχία και εκμετάλλευση. Αλλά μεγάλο μέρος της γραφής του σήμερα διαβάζεται ελάχιστα και παρερμηνεύεται.
Διάβασα τον Χάμπερμας όταν ήμουν περίπου είκοσι ετών και προπτυχιακός φοιτητής που σπούδαζε policy management στο Carleton University στην Οτάβα. Δεν ήμουν ποτέ ιδιαίτερα προσεκτικός αναλυτής στην πολιτική, προτιμούσα να περνώ τον χρόνο μου επιλύοντας μια ατελείωτη υπαρξιακή κρίση που προκλήθηκε από την ταλαντευόμενη καθολική μου πίστη. Αμέσως μετά την αποφοίτησή μου από το λύκειο άρχισα να διαβάζω φιλοσοφία, χωρίς να δίνω τόση προσοχή στο πολιτικό της περιεχόμενο. Από την αρχή κιόλας, με προσέλκυσαν οι πιο αντιδραστικοί στοχαστές. Δεν είναι υπερβολή να πω ότι απορρόφησα τον Carl Schmitt, τον Friedrich Nietzsche και ιδίως τον Martin Heidegger σαν σφουγγάρι. Συνδύαζαν μια θρησκευτική ένταση με ένα συγκαλυμμένο είδος ελιτισμού. Αυτό ταίριαζε τέλεια με τη μελαγχολική μου αγωνία που καλλιεργήθηκε έπειτα από χρόνια αντιμετώπισης απαιτητικών πελατών όταν εργαζόμουν ως ταμίας. Ο Χάιντεγκερ και οι λοιποί μου φαίνονταν οραματιστές στοχαστές που έδειχναν το μεσαίο δάχτυλο σε εκείνο το πολύ ευγενικό, πολύ καναδικό φιλελευθερισμό για τον οποίο η χώρα μου ήταν και είναι δικαίως γνωστή. Σε έναν άλλο κόσμο πιθανότατα θα είχα ξεμείνει μαζί τους και θα είχα ακολουθήσει ένα πολύ ζοφερό μονοπάτι.
Ο Χάμπερμας θα φαινόταν ένας απίθανος φιλόσοφος για να θεραπεύσει κάποιον από την έλξη του προς τη ακραία δεξιά σκέψη. Η γραφή του κάθε άλλο παρά οραματική και εντυπωσιακή είναι. Εγκαταλείψτε κάθε ελπίδα για αφορισμούς και στοχασμούς τύπου «βροντή και αστραπή» ή «Ο Θεός είναι νεκρός!» ή «Ποιο είναι το νόημα του Είναι;». Μείνετε για να μάθετε για την πιρσιανή στροφή προς τη μετα-μεταφυσική σκέψη μέσω μιας μετάβασης στον πραγματισμό και τη φιλοσοφία της καθημερινής γλώσσας. Δεν ήμουν ποτέ ιδιαίτερα ικανός να εκτιμήσω σωστά τις δυνατότητές μου σε οποιαδήποτε στιγμή, κι έτσι όρμησα κατευθείαν σε αυτό που όλοι έλεγαν ότι είναι το σημαντικότερο και πιο απαιτητικό βιβλίο του Χάμπερμας: το δίτομο έργο Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης. Αμέσως σκέφτηκα ότι ήταν το πιο βαρετό έργο θεωρίας που είχα διαβάσει ποτέ. Ποιος στο καλό το έγραψε αυτό; Ποιο ήταν το νόημα της ατελείωτης περιπλάνησης γύρω από τον Max Weber, τον Talcott Parsons και σχεδόν κάθε άλλον κοινωνικό θεωρητικό και κοινωνιολόγο κάτω από τον ήλιο; Πού ήταν ο επιμελητής του βιβλίου; Γιατί δεν μπορούσε ο Χάμπερμας απλώς να πάει κατευθείαν στο θέμα και να εξηγήσει γιατί οι ιδανικές συνθήκες λόγου και η μη διαστρεβλωμένη επικοινωνία θα έπρεπε να είναι το θεμέλιο μιας καλής κοινωνίας; Πώς θα μπορούσα να αρχίσω να απαριθμώ «στοχαστικούς» λόγους για τους οποίους οι άκαμπτες δημοκρατικές διαδικασίες για τις οποίες έκανε λόγο ήταν για τα μπάζα όταν έρχονταν αντιμέτωπες με τη βαθιά πνευματική κακοδαιμονία της νεωτερικότητας;
Έπειτα κάτι άρχισε να «κουμπώνει». Όσο περισσότερο διάβαζα το βιβλίο, τόσο περισσότερο, έστω και απρόθυμα, εντυπωσιαζόμουν από το εύρος της γνώσης που επιδείκνυε. Φυσικά, ήταν εύκολο να με εντυπωσιάσει ως νέο με διανοητικές φιλοδοξίες. Αλλά αυτό που πραγματικά με συγκλόνησε ήταν το πόσο προσεκτικός και λεπτομερής ήταν ο Χάμπερμας κάθε φορά που καταπιανονταν με ένα επιχείρημα. Ήταν σημαντικό για εκείνον να αποδώσει σωστά τον Weber, τον Parsons, τον Karl Marx και άλλους, και να τοποθετήσει τον εαυτό του σε σχέση με αυτούς, επειδή ήταν μεγάλοι δάσκαλοι και τους όφειλε αυτό το επίπεδο σεβασμού. Επιπλέον, η θεωρητική εντιμότητα απαιτούσε να αναγνωρίζεις το χρέος σου προς αυτούς και να οικοδομείς πάνω στα επιτεύγματά τους και να τα κριτικάρεις μέσα σε ένα πνεύμα βελτίωσης της γνώσης.
Περίπου την ίδια περίοδο άρχισα να παρακολουθώ μαθήματα με δύο καθηγητές του Carleton που ταυτίζονταν σε μεγάλο βαθμό με τον Μαρξ και τον Χάμπερμας. Και οι δύο υπήρξαν τεράστιες επιρροές και τους οφείλω σε μεγάλο βαθμό αυτό που είμαι. Ήταν βαθιά αντίθετοι στον Πόλεμο του Ιράκ και επισήμαιναν την ακούραστη ακτιβιστική δράση του Χάμπερμας εναντίον του. Αυτό ήταν κάτι που μου έμεινε έντονα, όπως και η βαθιά ενσυναίσθηση των νέων μου μέντορων, καθώς και η απουσία ελιτισμού. Αυτό που με εντυπωσίασε ήταν πώς έπαιρναν τις ιδέες τόσο σοβαρά, όσο πολλοί από τους δεξιούς φιλοσόφους που διάβαζα, αλλά ήταν λιγότερο επιρρεπείς στη φαντασιακή μεγαλοπρέπεια και την αυτοκολακεία. Εμπνευσμένοι από τον Χάμπερμας, πίστευαν ότι ένας καλός φιλόσοφος είναι κάποιος που παρουσιάζει τη θέση του στο αναγνωστικό κοινό όσο το δυνατόν πιο καθαρά και αφήνει τους ανθρώπους να αποφασίσουν τι είναι σωστό ή λάθος με βάση τη δύναμη των επιχειρημάτων. Φυσικά, δεν ήταν αφελείς σχετικά με τους πολλούς τρόπους με τους οποίους η επικοινωνία και ο διάλογος διαστρεβλώνονται και χειραγωγούνται από τα μέσα, τη ρητορική και τις ανορθολογικές προσκολλήσεις. Αλλά τότε η λύση ήταν ακριβώς να σκεφτεί κανείς λύσεις πάνω σε αυτά τα προβλήματα, αντί απλώς να τα αποδίδει σε μια διαχρονική άγρια φύση των μη αυθεντικών μαζών.
Μια ζωή πολλών πνευμάτων
Ο Χάμπερμας γεννήθηκε στη Γερμανία το 1929. Αυτή ήταν μια ταραχώδης περίοδος στην παγκόσμια και γερμανική ιστορία, και τα σοκ εκείνης της εποχής σφράγισαν για πάντα τη φιλοσοφία του. Λόγω ενός νόμου του 1939 που καθιστούσε υποχρεωτική τη συμμετοχή, ο Χάμπερμας επιστρατεύτηκε στη Χιτλερική Νεολαία και αναγκάστηκε να συμμετάσχει στην πολεμική προσπάθεια των Ναζί ως έφηβος. Έκτοτε ο φιλόσοφος αναφερόταν σε αυτά τα γεγονότα που τον διαμόρφωσαν. Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι ολόκληρο το έργο του κινείται από ένα πάθος να «εμβολιάσει» την κοινωνία ενάντια σε κάθε αυταρχική ροπή. Ο Χάμπερμας σπούδασε φιλοσοφία τη δεκαετία του 1950 και απέκτησε νωρίς φήμη το 1953 για μια σειρά άρθρων γνώμης που επέκριναν τον Martin Heidegger και τους χαϊντεγκεριανούς επειδή δεν αναγνώριζαν την εγγύτητα του υπαρξιστή φιλοσόφου με το ναζιστικό καθεστώς. Αυτή η δια βίου δέσμευση στον αντιφασισμό και την αποναζιστικοποίηση έγινε σταθερό στοιχείο των δημόσιων παρεμβάσεών του στη γερμανική ζωή. Το 1956 ο Χάμπερμας εντάχθηκε στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών, που έγινε γνωστό ως Σχολή της Φρανκφούρτης, και επηρεάστηκε βαθιά από τον Theodor Adorno, τον Max Horkheimer και άλλες εξέχουσες μορφές της αναδυόμενης κριτικής θεωρίας. Από εκείνη την ημέρα και έπειτα, ο Χάμπερμας ήταν άνθρωπος της Αριστεράς, αν και επιφυλακτικός απέναντι στον εξτρεμισμό σε όλες του τις μορφές.
Το 1962, ο Χάμπερμας δημοσίευσε το πρώτο σημαντικό έργο του, Ο Δομικός Μετασχηματισμός της Δημόσιας Σφαίρας, εγκαινιάζοντας μια παράδοση συγγραφής πυκνών αλλά ενδιαφερόντων βιβλίων με επιθετικά ανιαρούς τίτλους. Ο πυρήνας μεγάλου μέρους της μεταγενέστερης σκέψης του Χάμπερμας μπορεί να βρεθεί σε αυτό το πρώιμο έργο, παρά το ότι είναι σύντομο σε σύγκριση με τα μεταγενέστερα ογκώδη έργα. Σε μεγάλο βαθμό μια φιλοσοφικά καθοδηγούμενη μελέτη κοινωνικής θεωρίας, ο Δομικός Μετασχηματισμός απο-φυσικοποιεί την ιδέα της «αστικής δημόσιας σφαίρας», δείχνοντας πώς οι μεταβαλλόμενες υλικές συνθήκες επέτρεψαν την ανάδυση μιας νέας τάξης διανοουμένων, φιλοσόφων και δημοσιογράφων, μορφών που στη συνέχεια θα πρωτοστατούσαν στον Διαφωτισμό και τις επαναστάσεις του. Αυτοί απορρίφθηκαν και εκφοβίστηκαν από συντηρητικούς όπως ο Edmund Burke επειδή διέδιδαν την «μολυσμένη ανοησία των πιο έκλυτων και επιπόλαιων καφενείων». Ο Χάμπερμας σκεφτόταν διαφορετικά. Στη δημόσια σφαίρα έβλεπε το σπέρμα μιας δημοκρατικά οργανωμένης κοινωνικής ζωής. Αντί οι πολιτικές και θρησκευτικές αρχές να υπαγορεύουν την ιδεολογική αλήθεια, την ηθική και τον νόμο από πάνω προς τα κάτω, αυτά έπρεπε να συζητούνται ορθολογικά και να αποφασίζονται από κάτω προς τα πάνω. Αυτό αργότερα έγινε θεμελιώδες τόσο για τις φιλελεύθερες όσο και για τις σοσιαλιστικές φιλοδοξίες για πολιτική και οικονομική δημοκρατία.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και έπειτα, ο Χάμπερμας συνέχισε να παράγει μεγάλα έργα. Το Γνώση και Ανθρώπινα Συμφέροντα υπήρξε ένα σημαντικό βήμα προόδου στην πνευματική του ανάπτυξη. Αντλώντας από τον Marx, τον Sigmund Freud και τη γερμανική ιδεαλιστική παράδοση, ο Χάμπερμας προσπαθεί να κατανοήσει τις συνδέσεις ανάμεσα σε αυτό που γνωρίζουμε (ή νομίζουμε ότι γνωρίζουμε) και σε αυτό που θέλουμε. Σε αντίθεση με τον μέντορά του Αντόρνο, ο Χάμπερμας άφηνε ανοιχτή την ελπίδα ότι ίσως είναι δυνατόν να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και έτσι να αναπροσαρμόσουμε τα συμφέροντά μας πιο ορθολογικά. Το Κρίση Νομιμοποίησης επίσης σκιαγράφησε τα βασικά στοιχεία της πολιτικής θεωρίας του Χάμπερμας. Εξέτασε πώς διάφορες κρίσεις εμφανίζονται στις καπιταλιστικές κοινωνίες και κάλεσε σε μια στενότερη ενσωμάτωση των διαφορετικών σφαιρών των συστημάτων με την κοινωνία των πολιτών, έτσι ώστε να μπορούν να κατευθύνονται από τους πολίτες που αυτά τα συστήματα κυβερνούν. Αυτό περιλάμβανε την οικονομία και το κράτος.
Οι δεκαετίες του 1980 και του ’90 ήταν η αυτοκρατορική φάση του Χάμπερμας. Σε αυτές δημοσιεύτηκαν τρία γιγαντιαία έργα. Το σημαντικότερο ήταν το δίτομο έργο του, Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης, το οποίο διερεύνησε πώς οι πηγές ορθολογικού λόγου στον βιόκοσμο είχαν αποικιοποιηθεί από συστήματα κυριαρχίας, υπονομέυοντας την ικανότητά μας να οργανώνουμε την κοινωνία προς το συμφέρον όλων. Ενώ συγκρότησε τη δική του φιλοσοφία, ο Χάμπερμας επιδίωξε επίσης να επανερμηνεύσει την ιστορία του πεδίου του, γράφοντας το εκτενώς πολεμικό Ο Φιλοσοφικός Λόγος της Νεωτερικότητας και το Μεταξύ Γεγονότων και Κανόνων. Το πρώτο βιβλίο ήταν ιδιαίτερα επικριτικό απέναντι σε μια μακρά σειρά νεότερων φιλοσόφων, από τον Georg Wilhelm Friedrich Hegel μέσω του Friedrich Nietzsche έως τον Michel Foucault. Αρχικά, επιχειρώντας να θεμελιώσουν τον λόγο σε διάφορες θεωρίες για το πώς το ατομικό υποκείμενο μπορεί να αποκτήσει ορθολογική γνώση, οι φιλόσοφοι αυτοί τελικά εγκατέλειψαν και αγκάλιασαν νέες μορφές αριστερού και δεξιού ανορθολογισμού, που ο Χάμπερμας θεωρούσε ότι ενίσχυαν την αυταρχική πολιτική. Χωρίς πόρους για να διατυπώνονται λογικά επιχειρήματα και να επικρατούν, τα πολιτικά και ηθικά ζητήματα είτε επρόκειτο να επιλύονται από οραματιστές αυταρχικούς που επιβάλλουν τη βούλησή τους στις μάζες, είτε με την εγκατάλειψη της ιδέας της οικοδόμησης ενός κοινού κόσμου.
Το Μεταξύ Γεγονότων και Κανόνων ήταν ένα μείζον έργο πολιτικής θεωρίας. Σε αυτό ο Χάμπερμας επέκτεινε τη φιλοσοφική του έμφαση στην ορθολογική επικοινωνία για να επιχειρηματολογήσει υπέρ της εγκαθίδρυσης ενός ιδιαίτερα δημοκρατικού και εξισωτικού κράτους. Εδώ ο Χάμπερμας έδειξε το τεράστιο εύρος του, εμπλεκόμενος σε διάλογο με αναλυτικούς στοχαστές όπως ο John Rawls, ο Ronald Dworkin και άλλοι. Πολλοί τότε και τώρα (συμπεριλαμβανομένου εμού) υπήρξαν επικριτικοί απέναντι στην πολιτική του φιλοσοφία επειδή απομακρύνθηκε υπερβολικά από τις αιχμηρές πλευρές της κριτικής θεωρίας και του μαρξισμού. Σε καρικατούρα, υπάρχει σε αυτήν την πολιτική φιλοσοφία μια σχεδόν υπερ-επιστημονική ποιότητα· η πεποίθηση ότι η πολιτική ζωή θα έπρεπε να μοιάζει με το τέλειο μεταπτυχιακό σεμινάριο. Λογικοί άνθρωποι θα πείθουν ο ένας τον άλλον, και το καλύτερο επιχείρημα θα επικρατεί. Αυτή η περιγραφή είναι άδικη απέναντι στον πλούτο της θέσης του Χάμπερμας, αλλά είναι μια κατηγορία που επανέρχεται επειδή υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτήν.
Στη δεκαετία του 2000 το έργο του Χάμπερμας επικεντρώθηκε ολοένα και περισσότερο στην υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου και στον διάλογο με διάφορες θρησκευτικές παραδόσεις. Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία και η 11η Σεπτεμβρίου τον ευαισθητοποίησαν ως προς τη διαρκή ισχύ και τον κίνδυνο του εθνικιστικού και θρησκευτικού φονταμενταλισμού, και είδε και τα δύο να αποκρυσταλλώνονται στη μονομερή απόφαση της κυβέρνησης του George W. Bush να επιδοθεί σε μια μεσσιανική οικοδόμηση έθνους στο Ιράκ. Ο Philipp Felsch, στο πρόσφατο βιβλίο του The Philosopher: Habermas and Us, υπενθυμίζει στους αναγνώστες ότι ο Χάμπερμας δεν έπαψε ποτέ να αυτοπροσδιορίζεται ως σοσιαλιστής. Αλλά επρόκειτο για έναν σοσιαλισμό που μέχρι τη δεκαετία του 2000 ήταν απροκάλυπτα μεταρρυθμιστικός, ακόμη κι αν ήταν πρόθυμος να μάθει από τη ριζοσπαστική Αριστερά. Σε συλλογές δοκιμίων όπως το Divided West, ο Χάμπερμας έβλεπε πολλά θετικά στο εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, υπό την προϋπόθεση ότι το εγχείρημα θα κινούνταν προς μια πιο δημοκρατική κατεύθυνση και θα εργαζόταν για την ανύψωση των φτωχότερων κρατών.
Μέχρι τη δεκαετία του 2010 πολλοί πίστευαν ότι ο Χάμπερμας, πλέον στα ογδόντα του, ήταν έτοιμος να απολαύσει μια καλοκερδισμένη συνταξιοδότηση. Θα αποδεικνύονταν λάθος. Αν η δεκαετία του 1990 μας έδειξε τον Χάμπερμας στο πιο ακίνδυνο και αβλαβές του σημείο, η δεκαετία του 2020 τον προσδιόρισε ως βυθισμένο σε μια απροσδόκητη αντιπαράθεση. Επιβεβαιώνοντας τις χειρότερες εντυπώσεις πολλών αριστερών γι’ αυτόν, ο Χάμπερμας υποβάθμισε την κριτική προς το Ισραήλ κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης στη Γάζα και εξέφρασε ανησυχία για τη χρήση του όρου «γενοκτονία» για να περιγράψει ό,τι συνέβαινε. Αυτό οδήγησε σε εκτενή συζήτηση όπου τον υπεράσπιστηκαν αλλά και επικρίθηκε για την υιοθέτηση ενός ήπιου τόνου απέναντι στο Ισραήλ (τον οποίο δεν επέκτεινε σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες) εν μέρει τουλάχιστον λόγω αισθημάτων ευθύνης προς τη συγκεκριμένη χώρα, που απορρέουν από το ότι έζησε υπό το ναζιστικό καθεστώς και αναγκάστηκε να συμμετάσχει σε αυτό.
Αυτή η όψιμη πολιτική παρέμβαση επιβεβαίωσε τους επικριτές για τους οποίους ο Χάμπερμας είχε εγκαταλείψει την κριτική κληρονομιά της Σχολής της Φρανκφούρτης για να γίνει υπερασπιστής του status quo. Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό συνέβη σε μια στιγμή που η φιλοσοφία του ανακτούσε τη ριζοσπαστική της αιχμή. Το 2019 ο Χάμπερμας δημοσίευσε αυτό που μπορεί να περιγραφεί σίγουρα ως ένα δεύτερο magnum opus: το τρίτομο Also a History of Philosophy. Έχω αξιολογήσει τα έργα αυτά εδώ, και περιττό να πω ότι πρόκειται για έργα εκπληκτικής επιστημοσύνης και διανοητικής γενναιοδωρίας. Το Also a History of Philosophy είναι ένα γιγαντιαίο έργο τόσο πυκνό και πολυεπίπεδο που απλώς ισοπεδώνει κάθε αντίρρηση που μπορεί να έχεις σε αυτό ή εκείνο το σημείο. Αλλά είναι κάτι περισσότερο από μια απλή ιστορία της φιλοσοφίας. Αυτό που γίνεται σαφές σε όλη την έκταση του έργου είναι ότι ο πιο αισιόδοξος Χάμπερμας του παρελθόντος είχε εξαφανιστεί. Παρότι αναφέρεται μόνο εξ απαλών ονύχων σε τρέχοντα γεγονότα, ο Χάμπερμας καθιστά σαφές ότι το τελευταίο μεγάλο έργο του ήταν μια ύστατη, μέγιστη προσπάθεια να ανακτηθεί και να υπερασπιστεί το ορθολογικό, προοδευτικό και συμπεριληπτικό εγχείρημα της νεωτερικότητας απέναντι σε έναν αυξανόμενο αριθμό ισχυρών αντιδραστικών εχθρών.
Είναι ενδεικτικό ότι ο Marx καταλαμβάνει ξανά μια σημαντική και θετική θέση στην αφήγηση του Χάμπερμας. Ενώ είχε επικριθεί σκληρά στο Ο Φιλοσοφικός Λόγος της Νεωτερικότητας, στο Also a History of Philosophy ο Marx αναβαθμίζεται σε κατεξοχήν μορφή του Διαφωτισμού, ως ο στοχαστής που αποκατέστησε μοναδικά τη ζωτική κριτική, ακόμη και επαναστατική, δύναμη του λόγου. Θα μπορούσε να διακρίνει κανείς αναλαμπές της επιστροφής του Χάμπερμας ως κριτικού θεωρητικού, πλέον αισθητά πιο απαισιόδοξου ως προς το αν οι φιλελεύθερες νομικές διαδικασίες και οι διεθνείς ΜΚΟ μπορούσαν να φέρουν εις πέρας το έργο του Διαφωτισμού. Μπροστά στην αυξανόμενη ολιγαρχική χειραγώγηση και την εντεινόμενη ξενοφοβία, ο λόγος πρέπει να μεταχειρίζεται ισχυρότερα όπλα.
Ο Χάμπερμας αξίζει να επικριθεί για πολλά. Έχω ήδη αναφέρει την τάση του να παραμένει πιστός στα ριζοσπαστικά άκρα της κριτικής θεωρίας. Είχε δίκιο να δει τον αμείλικτο πεσιμισμό και την καθαρά «αρνητική» ποιότητα της κριτικής θεωρίας ως αδιέξοδο για την Αριστερά. Έπρεπε να προταθεί κάποιο θετικό σχέδιο. Αλλά η απόφαση του Χάμπερμας να αμβλύνει την κριτική του στον καπιταλισμό (τουλάχιστον μέχρι το τέλος) και μια διαρκής τάση να υποτιμά και να υποφωτίζει θεωρητικά την έλξη της πολιτικής δεξιάς ήταν θεωρητικές αποτυχίες. Αυτό σήμαινε ότι ο Χάμπερμας παρέμενε πάντοτε πολύ μακριά από την πραγματική κατανόηση της έλξης που ασκούν μυθολογικά και αριστοκρατικά δόγματα· τη λαχτάρα να ανυψώσει κανείς τον εαυτό του και τη φυλή του πάνω από τις χυδαίες μάζες. Η φιλοσοφία του διαθέτει λίγα αποτελεσματικά εργαλεία για να απαντήσει σε αυτές τις διαρκείς αντιδραστικές επιθυμίες. Επιπλέον, ο Χάμπερμας έκανε πολλές κακές πολιτικές εκτιμήσεις. Η υποβάθμιση του πολέμου Ισραήλ–Γάζας και των παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων του είναι μόνο ένα από τα πολλά παραδείγματα.
Αλλά παρά όλα αυτά, ο Χάμπερμας παραμένει ένας στοχαστής που δεν μπορεί να αγνοηθεί από την Αριστερά. Στη συνέντευξη- βιβλίο Things Needed to Get Better, αποκτά κανείς μια πραγματική αίσθηση του πόσο προσπάθησε ο Χάμπερμας να ζήσει προσωπικά με τις αξίες του. Ήταν πάντοτε πρόθυμος να διαλέγεται με άλλους, προσπαθούσε ακούραστα να παρουσιάζει τις απόψεις του έτσι ώστε να αξιολογείται από το κοινό και εργαζόταν σκληρά για να είναι ακριβής και σαφής στη γραφή του. Αυτά δεν ήταν απλώς ιδιοτροπίες του χαρακτήρα του. Ο Χάμπερμας κατανοούσε ότι το έργο ενός αριστερού φιλοσόφου, ακόμη κι αν θέλει να γράψει «βιβλία συνταγών για τα μαγειρεία του μέλλοντος», δεν είναι να είναι ένας οραματιστής προφήτης ή, ακόμη περισσότερο, μια φωνή για όσους δεν έχουν φωνή. Είναι να κάνει εκείνο που μπορεί έτσι ώστε να δώσει πίσω στους άφωνους τη φωνή τους για να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε μαζί έναν κοινό κόσμο. Το ότι ο Χάμπερμας κάποιες φορές δεν στάθηκε στο ύψος αυτού του ιδεώδους δεν θα τον εξέπληττε. Ήταν περισσότερο από τους περισσότερους ενήμερος για τις ηθικές απαιτήσεις που μας θέτει αυτό το εξισωτικό και δημοκρατικό πνεύμα. Ο Χάμπερμας προσπαθούσε πάντα να είναι το είδος του ανθρώπου που όφλειλε να είναι ένας φιλόσοφος. Μέχρι το τέλος, αγωνιζόταν για να βελτιωθούν τα πράγματα στο πεδίο των ιδεών.
Απόδοση από το Jacobin, Βασίλης Ρόγγας
