Γιόζεφ Ροτ “Βερολινέζικα χρονικά 1920-1933” (μτφ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Άγρα, 2016)
Τον Ιούνιο του 1920, ο συγγραφέας Γιόζεφ Ροτ (Το εμβατήριο του Ραντέτσκυ, Ο θρύλος του Αγίου Πότη, Η κρύπτη των Καπουτσίνων, Hotel Savoy) πηγαίνει κι αυτός στην πόλη που, για διάφορους λόγους τον καθένα, εκείνη την εποχή φαίνεται να έλκει τους πάντες: στο Βερολίνο.
Άνθρωπος δεμένος βαθιά με τις εφημερίδες, ο Ροτ έχει ήδη από τον προηγούμενο χρόνο αρχίσει να γράφει άρθρα και επιφυλλίδες. «Ζωγραφίζω το πορτραίτο της εποχής. Αυτό πρέπει να κάνουν οι σπουδαίες εφημερίδες. Δεν είμαι ανταποκριτής, είμαι δημοσιογράφος. Δεν είμαι πολιτικός συντάκτης, είμαι ποιητής», λέει ο ίδιος. Ο Ροτ ήταν σπουδαίος συγγραφέας, και καμία αράδα των κειμένων του που περιλαμβάνονται στον τόμο δεν επιτρέπει στον αναγνώστη να το ξεχάσει αυτό, μιας και στην πραγματικότητα τα κείμενα αυτά είναι ασκήσεις υψηλής λογοτεχνίας σε φόρμα επιφυλλίδας.
Mια νεαρή δυστυχισμένη πόλη
Το Βερολίνο θα αποτελέσει για πολλά χρόνια σημείο αναφοράς του Ροτ, παρότι από ένα χρονικό σημείο και μετά θα ζει κυρίως στη Βιέννη, αρχικά, και μετά στο Παρίσι. Το Βερολίνο θα το εγκαταλείψει οριστικά το 1933, τη μέρα που οι ναζί κατέλαβαν την εξουσία.
Ο Ροτ δεν αγαπάει το Βερολίνο και το δείχνει: «το Βερολίνο είναι μια νεαρή δυστυχισμένη πόλη, μια πόλη του μέλλοντος». Ωστόσο, η αντιπαθής και εχθρική, στα μάτια του, πόλη τού δίνει άφθονη τροφή για να γράφει τις επιφυλλίδες του και τη δυνατότητα να δημιουργήσει έτσι μια καταπληκτική απεικόνιση της πόλης, ακριβώς την εποχή που αρχίζει να ζει μια μεγάλη μετάβαση. Το βλέμμα του Ροτ, όμως, επικεντρώνεται πίσω από τη βιτρίνα, στους αόρατους και στα σημεία της πόλης που αυτοί κινούνται: καταγώγια αλλά και πιο ακριβά μπαρ όπου «οι καινούργιες κάλτσες δεν είναι σπάνιες» στις γυναίκες που συχνάζουν ή δουλεύουν εκεί, καμπαρέ και θέατρα (στα οποία γιατί να πηγαίνει κανείς όταν «την ίδια ώρα με τον ηλεκτρικό ταξιδεύουν οι πιο μεγάλες τραγωδίες και οι πιο τραγικές γελοιότητες»), «χρηματιστές» του δρόμου, πόρνες, ανώνυμοι νεκροί, άστεγοι που «κουβαλούν στις σκυφτές τους πλάτες ένα μπογαλάκι παρελθόν», ο διαρρήκτης και στο απέναντι τραπεζάκι ο χωροφύλακας («η στάση του μας επιτρέπει να υποθέσουμε μια ανακωχή»), έμποροι ή ίσως λαθρέμποροι, θαμώνες που μπορεί να είναι κατάσκοποι («τι μας νοιάζει;»), άνθρωποι που δίνουν καθημερινά τη μάχη να βρουν λίγο χώρο σε κάποιο άσυλο για άστεγους αλλά και άνθρωποι που «οι δουλειές δεν είναι το κυριότερο στη ζωή τους», για τους οποίους τολμά να εικάσει: «ποιος ξέρει; Τις ελεύθερες ώρες τους αυτοί οι άνθρωποι μπορεί και να ζουν».
Ανθρώπινο αίμα, δίπλα στο μελάνι
Και οι πρόσφυγες: «Πρόσφυγες. Παντού γνωστοί με το όνομα “Ο κίνδυνος από την Ανατολή”». Οι πρόσφυγες σημαδεύουν την πόλη: «τα ρούχα τους ήταν μια απερίγραπτη Διεθνής από κουρελιασμένες στολές και φόρμες εργασίας». Μπροστά στο δράμα των προσφύγων, ο Ροτ γράφει σχόλια που λες και περιγράφουν το σήμερα: «Συνολικά πενήντα χιλιάδες άνθρωποι ήρθαν απ’ τ’ ανατολικά στη Γερμανία μετά τον πόλεμο. Μοιάζουν σαν νά ’ναι εκατομμύρια. Γιατί τη δυστυχία τη βλέπει κανείς διπλή, τριπλή, δεκαπλή. Δεν μπορούν να δουλέψουν σε καμία γερμανική επιχείρηση – αν και ο μεγαλύτερος κίνδυνος αρχίζει να απειλεί τότε, όταν οι άνθρωποι δεν βρίσκουν δουλειά».
Μιλώντας για τους Εβραίους, ο Ροτ αποτυπώνει και την άποψή του για το τι σημαίνει «εθνικότητα»: «έχουν απεκδυθεί τα αδρά στοιχεία της “εθνικότητας”: το κράτος, τους πολέμους, τις κατακτήσεις, τις ήττες. Τους έχει μείνει μόνο μία και μοναδική εκδοχή “εθνικότητας”: να υποφέρουν ξένοι ανάμεσα σε ξένους, επειδή είναι “αλλιώς”». Φανατικός «εφημεριδάνθρωπος», ο Ροτ σχολιάζει τις εθνικιστικές εφημερίδες: «με τους μαύρους τίτλους, δίπλα στο μελάνι των οποίων το χυμένο ανθρώπινο αίμα μοιάζει άκακο κι ακίνδυνο εντελώς». Είναι εύκολο να διακρίνεις πού υπάρχουν εθνικιστές, μας λέει: «παντού βλέπεις αίμα».
Στις εικόνες του Ροτ αρχίζουν σιγά-σιγά να εμφανίζονται «αυτοί με τους αγκυλωτούς σταυρούς», για να φτάσουμε στο τελευταίο κείμενο του τόμου – μια κραυγή απελπισίας και οργής του Ροτ μπροστά στους σωρούς των βιβλίων που οι ναζί παραδίδουν στις φλόγες, στις πλατείες των πόλεων.
Πολυκύμαντη πολιτική τοποθέτηση
Με πολυκύμαντη πολιτική τοποθέτηση (σοσιαλιστής –υπέγραφε τα κείμενά του ως «Κόκκινος Γιόζεφ»– που μετά το ταξίδι του στη Ρωσία, το 1926, θα στραφεί ενάντια στους μπολσεβίκους και θα καταλήξει φιλομοναρχικός), ο Ροτ αντιλήφθηκε από τους πρώτους τον κίνδυνο των ναζί και δραπέτευσε έγκαιρα από τη Γερμανία, προσπαθώντας να πείσει και άλλους να κάνουν το ίδιο. Μια τέτοια κραυγή αγωνίας, πικρή, σχεδόν σαρκαστική, είναι και το τελευταίο άρθρο που έγραψε (που υπαγόρευσε, για την ακρίβεια, και το οποίο έχει ημερομηνία 22 Μαΐου 1939, πέντε ημέρες πριν πεθάνει), με τίτλο «Η βελανιδιά του Γκαίτε στο Μπούχενβαλντ», το οποίο κυκλοφορεί τυπωμένο σε ξεχωριστό φυλλάδιο. Η βελανιδιά κάτω από την οποία καθόταν ο Γκαίτε με την κυρία φον Στάιν σωζόταν, «ανάμεσα στο μαγειρείο και στο πλυσταριό του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης» του Μπούχενβαλντ… Ο Νόμος Προστασίας της Φύσης, και από την άλλη ο «Νόμος της Καταστροφής, που ρημάζει αυτά τα χρόνια τα τωρινά».
Κώστας Αθανασίου
