Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ο νεότερος, γνωστός με το φιλολογικό ψευδώνυμο Φαλέζ, ήταν γιος του Γενναίου Κολοκοτρώνη και της Φωτεινής Τζαβέλα, γεννημένος το 1829. Καταγόμενος από δύο γενιές Αγωνιστών, ο Φαλέζ δηλώνει πνευματικός ταγός της νεολαίας, και στα αυτοβιογραφικά του κείμενα συγκρίνει τη γενιά του με τις γενιές του πατέρα και του παππού του. Στα μέσα του 19ου αιώνα, οι Αγωνιστές γίνονται για πρώτη φορά αντιληπτοί ως «ηρωική γενιά», απέναντι στην οποία οι απόλεμοι επίγονοι διακατέχονται από συμπλέγματα κατωτερότητας. Την ίδια περίοδο, η «νέα γενιά» συγκροτείται για πρώτη φορά ως πολιτικό υποκείμενο και αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως φορέα της ιστορικής προόδου. Οι εμπροσθοφύλακες αυτής της «ιδεολογικοποίησης της ηλικίας» είναι φοιτητές και ευέλπιδες, που με όχημα τη δημοσιογραφία αντιδιαστέλλουν το ζοφερό παρόν με την ειδυλλιακή εικόνα ενός παρελθόντος που δεν γνώρισαν οι ίδιοι. Ανάμεσα στο τώρα και στο τότε μεσολαβεί μια ασαφώς οριοθετημένη ενδιάμεση γενιά «σφετεριστών». Ο Φαλέζ μιλά για τρεις εποχές: την εποχή της Επανάστασης, την εποχή των «λεγόντων ναι», δηλαδή των συμβιβασμένων, την οποία τοποθετεί μεταξύ 1829 και 1858, και την εποχή της «αγνής γενεάς», της φιλελεύθερης αντιοθωνικής νεολαίας.
Όπως εξηγεί ο Παντελής Λέκκας, εκείνο που δοξάζεται περισσότερο σε κάθε εθνικισμό είναι αυτή καθαυτήν η στιγμή της «εθναφύπνισης». Εκείνο που υμνείται λιγότερο είναι το πρόσφατο παρελθόν, το οποίο λόγω της εγγύτητάς του, σπανίως προσφέρεται για μυθοπλασίες. Αυτή η «αντιπάθεια απέναντι στους άμεσους προγόνους» είναι εμφανής στο λόγο του Φαλέζ και της λεγόμενης «χρυσής νεολαίας». Επειδή, όμως, η εθναφύπνιση ήταν κι αυτή πρόσφατη, δεν είχε μεσολαβήσει ικανός χρόνος για να ολοκληρωθεί η εθνική μυθοπλασία. Οι διαμάχες των Αγωνιστών ήταν νωπές και η εμπλοκή τους στα πολιτικά πράγματα είχε φθείρει τη δημόσια εικόνα τους. Γι’ αυτό η νεολαία αναζητούσε ήρωες που πέθαναν νέοι και άφθαρτοι, όπως ο Ρήγας Φεραίος και οι Ιερολοχίτες, ή ανέτρεχε στα μακρινά και τυλιγμένα στον μύθο νεανικά χρόνια των Αγωνιστών.
Έτσι και ο Φαλέζ υποστήριξε ότι η παλιά γενιά κλεφταρματολών ήταν οι «αληθείς μάρτυρες» της Ελευθερίας, ενώ οι Αγωνιστές του ’21 δεν ήταν παρά «ευγενής απομίμησίς» τους. Στη σειρά άρθρων του με τίτλο «Αμαρτίαις Κολοκοτρωνέικαις» ανέσυρε θρυλούμενα επεισόδια από την προεπαναστατική κλέφτικη ζωή του παππού του και άλλων προγόνων του. Ο εξωραϊσμός της προεπαναστατικής δράσης των Κολοκοτρωναίων εξόργισε τον Γιάννη Βλαχογιάννη, ο οποίος κατηγόρησε τον Φαλέζ για «εξαρματολισμό» των προγόνων του, επειδή όταν αναφέρεται στους Πελοποννήσιους κάπους και κλέφτες υιοθετεί τον όρο «αρματολοί», εξομοιώνοντάς τους έτσι με τους ισχυρούς αρματολούς της Ρούμελης.
Οι «Αμαρτίαις Κολοκοτρωνέικαις» γράφτηκαν μετά το θάνατο του πατέρα του, Γενναίου, μιας αμφιλεγόμενης προσωπικότητας. Ο Γενναίος πήρε μέρος στην Επανάσταση σε νεότατη ηλικία, αλλά μετεπαναστατικά λησμόνησε τον κατατρεγμό που υπέστη επί Αντιβασιλείας και συμβιβάστηκε με το αξίωμα του υπασπιστή, ενώ αργότερα πρωτοστάτησε σε αντεπανάσταση κατά της 3ης Σεπτεμβρίου και χρημάτισε τελευταίος πρωθυπουργός του αντιδημοφιλούς Όθωνα. Η στροφή του Φαλέζ στους μακρινούς προγόνους ήταν, λοιπόν, η πλέον ενδεδειγμένη διαφήμιση του ονόματος των Κολοκοτρωναίων τη δεδομένη στιγμή.
Ο Δημήτριος Πλαπούτας ή Κολιόπουλος ήταν σύντροφος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Μια άλλη σειρά άρθρων του Φαλέζ με τίτλο «Ο Αρματωλός Κόλιας Πλαπούτας» εξιστορεί τη ζωή του πατέρα του Κολιόπουλου, μεταφέροντάς μας την εικόνα ενός θηριώδους ληστή και φοροεισπράκτορα, που δεν μιλούσε ελληνικά, έκλεβε όμορφες νύφες, ζούσε με παλλακίδες, σούβλιζε Τούρκους κλπ. Όμως, ο Φαλέζ δεν κρίνει τον Κόλια με τα κριτήρια της μεταγενέστερης εποχής. Του φτάνει ότι υπήρξε θαρραλέος, ανυπότακτος και πιστός στους συντρόφους του, και αυτά ήταν αρκετά για την προπαρασκευή της Επανάστασης.
Η επαμφοτερίζουσα στάση της νεολαίας απέναντι στους γονείς της διακρίνει και το λόγο του Φαλέζ. Η κριτική ματιά του απέναντι στον πατέρα του και τους «οικείους γέροντες» Αγωνιστές εναλλάσσεται διαρκώς με το ιερό δέος που αισθάνεται απέναντι στους «αληθώς θεανθρώπους γονείς, των οποίων τέκνα είμεθα ημείς τα ζωντόβολα». Όταν ο πατέρας του τον επέπληξε για την αυθάδειά του απέναντι στη βασίλισσα, εκείνος αποκρίθηκε: «Είπα ό,τι είχε καθήκον να είπη ο υιός του μεγάλου Γενναίου εις την βασίλισσαν της πατρίδος του». Η αναφορά του στο πατρικό μεγαλείο έχει διττή ανάγνωση. Από τη μία, η ιδιότητα του «γιου Αγωνιστή» τού δίνει το δικαίωμα να ομιλεί, αλλά, ταυτόχρονα, ο γιος επιρρίπτει ευθύνες στον πατέρα του και σε όλη τη γενιά των Αγωνιστών, επειδή συμβιβάστηκαν.
Στην ωριμότητά του πια, ο Φαλέζ αναγνώρισε πως η μετριοπαθής στάση που κράτησε ο πατέρας του κατά την έξωση του Όθωνα υπήρξε ευτύχημα για τη χώρα. Σκιαγραφεί το πορτραίτο ενός αγνού Αγωνιστή που αποδέχθηκε με αυτοθυσία την πρωθυπουργία αρνούμενος να τεθεί επικεφαλής των επαναστατών, επειδή πίστευε στη σοφή παροιμία «μην πειράξεις κακό που στέκεται καλά». Ο Φαλέζ αποδέχεται πλέον ότι το συμβιβαστικό πνεύμα των γερόντων μπορεί να προσφέρει υπηρεσίες προς την πατρίδα εξίσου σημαντικές μ’ εκείνες που προσφέρει η επαναστατικότητα των νέων.
Επαναλαμβάνει συχνά ότι οι ήρωες του 1821 καταδιώχθηκαν από το σύστημα, ώστε να καμφθεί το ηρωικό τους φρόνημα, και στη συνέχεια τους δόθηκαν τιμητικές θέσεις, ώστε να καταστούν ακίνδυνοι κι εξαρτημένοι, καθ’ υπόδειξη ξένων συμφερόντων και των οργάνων τους. Τα επίβουλα αυτά όργανα δεν τα κατονομάζει, αλλά αναφέρεται σ’ αυτά με όρους όπως «οι σαλτιμπάγκοι», «οι καραγκιόζηδες» και «η σχολή των επιτηδείων». Η ασάφεια αυτή συνεχίζει στο ίδιο μοτίβο με τον αντιφαναριωτισμό της πρώτης μετεπαναστατικής εικοσαετίας, όταν το λεγόμενο «φαναριωτικόν σύστημα» παρουσιαζόταν ως αντίπαλο δέος των Αγωνιστών. Όπως και τότε, το μορφωτικό κεφάλαιο του αντιπάλου αποσιωπάται, και η ευπείθεια προς την εξουσία εμφανίζεται ως συνώνυμο της ραδιουργίας. Αντιθέτως, οι προσπάθειες των Αγωνιστών να προσεταιριστούν την εξουσία, να στήσουν πελατειακά δίκτυα κλπ. συγχωρούνται ή εκλαμβάνονται ως δείγμα αφέλειας. Ο Φαλέζ παρομοιάζει τους συμβιβασμένους Αγωνιστές με χαρτοπαίκτες που προσπαθούν να πάρουν πίσω τα χαμένα παίζοντας και πάλι χαρτιά. Περιγράφει με καυστική ειρωνεία τις μικροπρεπείς έριδες μεταξύ Αγωνιστών, οι οποίες περιστρέφονταν συνήθως γύρω από κάποια ασήμαντη τιμητική διάκριση ή παράσημο. Για το παλάτι πάλι, η ικανοποίηση των αξιώσεων των Αγωνιστών ήταν ζήτημα διατήρησης της κοινωνικής ειρήνης. Πάνω από τριάντα χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η Βουλή ασχολούνταν ακόμη με τις κόντρες των επιζώντων ναυμάχων Κανάρη και Κριεζή. Σημαντική λεπτομέρεια: ο πρωθυπουργός που θα απένειμε τους βαθμούς τους ήταν ο γιος του ναυάρχου Μιαούλη.
Εξίσου επαμφοτερίζων είναι και ο λόγος της νεολαίας περί των γιων των Αγωνιστών. Συχνά εμφανίζονταν να μετατίθενται δυσμενώς και να κατατρέχονται από το σύστημα, όπως οι πατέρες τους. Προβάλλονταν, όμως, και περιπτώσεις που αποτελούσαν όνειδος για το οικογενειακό όνομα: ο Αθανάσιος Μιαούλης, πρωθυπουργός του «υπουργείου καλπονοθεύσεως», ο Ανδρέας Κουντουριώτης, που υποστήριξε τους Αυστριακούς «φονείς του Ρήγα» αντί για τους Ιταλούς επαναστάτες, ο υπουργός Στρατιωτικών Δημήτριος Μπότσαρης, που διέλυε φιλελεύθερα συμπόσια αξιωματικών και, φυσικά, ο Γενναίος Κολοκοτρώνης, ο πατέρας του Φαλέζ.
Παρά τις συνεχείς διαβεβαιώσεις του ότι επιθυμούσε να ξεφύγει από το κρατικοδίαιτο σύμπαν της οικογένειας, ο Φαλέζ επιβεβαίωσε πλήρως το στερεότυπο που ήθελε τους γόνους Αγωνιστών να ακολουθούν στρατιωτική και πολιτική καριέρα. Αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων και μετεκπαιδεύτηκε στη Γαλλία. Παρά ταύτα, δεν υπήρξε υπόδειγμα πειθαρχίας, όπως οι περισσότεροι Ευέλπιδες ηρωικής καταγωγής, που επισφράγιζαν με την είσοδό τους στη Σχολή τη σχέση προστασίας ανάμεσα στο κράτος και στην οικογένειά τους. Η Σχολή Ευελπίδων αποτελούσε εφαλτήριο για να βιοποριστεί από το δημόσιο ταμείο ο γιος με το ηρωικό επώνυμο και να αυξήσει τις πιθανότητές του να εκλεγεί βουλευτής. Έτσι και ο Φαλέζ επανήλθε στο στρατό μετά από δύο σύντομα διαλείμματα βουλευτικής θητείας. Συνυποψήφιος στην περιφέρειά του κατέβηκε ένας ακόμη γιος Αγωνιστή, ο Γεώργιος Πλαπούτας. Την πρώτη φορά το Παλάτι επέτρεψε να γίνει ελεύθερη εκλογή, επειδή και οι δύο οικογένειες συγκαταλέγονταν πλέον μεταξύ των ευνοούμενών του. Η οικογένειά του και οι γέροντες Αγωνιστές που την περιστοίχιζαν υπενθύμιζαν διαρκώς στον Φαλέζ ότι η εύνοια της Αυλής αποτελούσε προαπαιτούμενο για οποιοδήποτε αξίωμα. Εκείνος, όμως, φάνηκε απρόθυμος να ευχαριστήσει τους βασιλείς για την εκλογή του, με το επιχείρημα ότι τις ευχαριστίες τις όφειλε στους ψηφοφόρους του. Τότε διάφοροι Αγωνιστές, φίλοι της οικογένειας, μεσολάβησαν για να τον συνετίσουν. Ήταν οι «λέοντες» ή «ημίθεοι», όπως τους αποκαλούσε χαϊδευτικά. Άνθρωποι ενός διαφορετικού πολιτικού ήθους, που δεν είχαν αποτινάξει το συμβιβαστικό πολιτικό εμπειρισμό του παραδοσιακού κόσμου.
«Άκουσε εμένα τι σου λέγω, διότι άλλως θα σου ακυρώσουν την εκλογήν!» τον προειδοποίησε κάποιος απ’ αυτούς, για να πάρει την αναιδή απάντηση: «Αφού σεις οι λέοντες του 1821 εκλίνατε την κεφαλήν και κατηντήσατε φάσματα, τα μωρά του κόσμου εξελέξατο ο Θεός, ίνα τους σοφούς καταισχύνη». Ο γηραιός «λέων» έβρισε τελικά τον νεαρό Κολοκοτρώνη, και σήκωσε το χέρι να τον μουντζώσει. Τότε εκείνος πήρε το χέρι και το φίλησε με σεβασμό: «Ήτο χειρ αγωνιστού του 1821».
Σε περιπτώσεις όπως αυτή, ο πατέρας του τον εξόριζε από την Αθήνα για να συμμορφωθεί. Εκείνος ερμήνευε τις επαγγελματικές του αποτυχίες και την προβληματική σχέση με τον πατέρα του με τον ίδιο τρόπο που ερμήνευε και την κακοδαιμονία της χώρας: Η «σχολή των επιτηδείων» δηλητηρίασε τη σχέση των αγαθών Αγωνιστών μεταξύ τους, αλλά και με τα ίδια τους τα παιδιά.
Μετεπαναστατικά, η ιδιότητα «Αγωνιστής» λειτούργησε ως τίτλος ευγενείας, που όμως δεν μπορούσε να κληροδοτηθεί. Η νέα αριστοκρατία έπρεπε να προκύψει με το σπαθί της. Μέχρι τότε, όμως, η μοναδική οδός για να αποκτήσει κανείς πρόσβαση στις σφαίρες τής εξουσίας ήταν τα τερτίπια των αντιπαθών ετεροχθόνων. Οι Αγωνιστές, που υστερούσαν σε μορφωτικό και κοινωνικό κεφάλαιο, προέτρεπαν τα παιδιά τους να μιμηθούν τον τρόπο ζωής των «επιτηδείων» που τους παραγκώνιζαν. Ο Ν. Λιδωρίκης περιγράφει στα απομνημονεύματά του πόση εντύπωση προκάλεσε στους συμμαθητές του στο γυμνάσιο η αυτοκτονία του Αγωνιστή Τσαμαδού. Ο Τσαμαδός «επέταξε τα μυαλά του εις τον αέρα», επειδή δεν άντεξε την περιφρονητική συμπεριφορά του υπουργού Πραΐδη, ο οποίος τον άφησε να περιμένει στον προθάλαμο, πριν του ανακοινώσει ότι το αίτημά του απορρίφθηκε. Ο υπουργός ήταν ετερόχθων, «μη γνωστός εις τας επισημότητας του Αγώνος», παρότι συμμετείχε στον Αγώνα από πολιτικές θέσεις. Προφανώς, οι «επισημότητες του Αγώνος» συμπεριλάμβαναν τα προυχοντικά και αρματολικά τζάκια, και όχι τον κύκλο των διανοουμένων, των «μη εχόντων τόπο». Ο Τσαμαδός δεν μπόρεσε να αντέξει το γεγονός ότι ένας ξένος, ιδιαίτερος γραμματέας του Φαναριώτη Μαυροκορδάτου, τιμήθηκε με τόσα αξιώματα από την επαναστατική Διοίκηση, τον Καποδίστρια, τους Βαυαρούς και τον Όθωνα. Οι συμμαθητές του Λιδωρίκη, πάντως, ταυτίστηκαν με τον ταπεινωμένο αυτόχθονα Αγωνιστή. Γιατί, αναρωτήθηκαν, παραγκωνίζονταν οι γιοι των ηρώων; Επειδή φορούσαν φουστανέλα, ενώ οι Φαναριώτες φορούσαν βελάδα και ημίψηλο και μιλούσαν γαλλιστί; Μετά την αυτοκτονία, ρίχτηκαν με πάθος στη μίμηση των μισητών Φαναριωτών. «Σωρηδόν εξεδίδοντο τα διαβατήρια για σπουδές στην αλλοδαπή». Μάλλον δεν τα κατάφεραν άσχημα, αν κρίνουμε από το ότι το επταμελές υπουργικό συμβούλιο του 1859 απαρτιζόταν από έναν Αγωνιστή (Ρήγα Παλαμήδη) πέντε γιους Αγωνιστών (Αθανάσιο Μιαούλη, Αλέξανδρο Κουμουνδούρο, Θρασύβουλο Ζαΐμη, Ανδρέα Κουντουριώτη, Δημήτριο Βότσαρη) κι έναν γιο Φαναριώτη (Γεώργιο Ράλλη).
Παρότι ο Φαλέζ υποστήριζε ότι οι νέοι δεν είχαν κανένα ελαφρυντικό όταν γίνονταν δορυφόροι της εξουσίας, και παρά τις μεγαλόστομες προτροπές του –«είμεθα νέοι, ας υποφέρωμεν»–, για κείνον δεν νοούνταν άλλες επιλογές βιοπορισμού έξω από τη δημοσιογραφία, την πολιτική και το στρατό. Η «χρυσή νεολαία» είχε εξίσου μεγάλες προσδοκίες με τη γενιά των πατέρων της. Τα μέλη της –ως επί το πλείστον γόνοι των ελίτ της προηγούμενης περιόδου– είχαν να αντιμετωπίσουν έναν αδυσώπητο ανταγωνισμό για τις δημόσιες θέσεις, τις στρατιωτικές προαγωγές και τη βουλευτική εκλογή, ακριβώς όπως και οι πατέρες τους την εποχή της διαμάχης αυτοχθόνων-ετεροχθόνων. Οι Αγωνιστές επικαλούνταν τις εκδουλεύσεις τους, ενώ οι επίγονοι τις σπουδές και τον πατριωτισμό. Απέβλεπαν στη συνέχιση της ίδιας πελατειακής σχέσης με το κράτος, και συνέχεαν την έκπτωση των οικογενειακών τους προνομίων με την εθνική έκπτωση.
Και όπως συνέβη με τους Αγωνιστές, έτσι και οι προσδοκίες των επιγόνων δεν μπορούσαν να ικανοποιηθούν. Οπότε, ήλπιζαν κι εκείνοι ότι η αλλαγή του καθεστώτος θα τους ωφελούσε. Το Παλάτι προσπαθούσε μάταια να κρατήσει ισορροπίες. Όπως παραδέχεται μεγαλόψυχα ο Φαλέζ, δεν ήταν λίγες οι φορές που ο Όθωνας του επέστρεψε το βαθμό του: «Η οικογένεια με έδιωξε – και μόνον ο μακαρίτης εκείνος ευγενής βασιλεύς μού έδωκεν άρτον. Αιωνία η μνήμη του.»
*Η μεταδιδακτορική έρευνα της συγγραφέως, που αναμένεται να εκδοθεί σύντομα, εξετάζει το κίνημα της φιλελεύθερης νεολαίας που εκθρόνισε τον Όθωνα και τους τρόπους με τους οποίους αυτό διασταυρώνεται με τον λόγο περί Αγωνιστών και Ελληνικής Επανάστασης.
