Κάθε εποχή έχει τις δικές της επαναστάσεις και τους δικούς της επαναστάτες, ό,τι χαρακτηρίζει μια εποχή, ορίζει τον τύπο της επανάστασης και το προφίλ του επαναστάτη.
Το πιστοποιητικό γέννησης της κουβανικής επανάστασης και των ιδιαιτεροτήτων της φέρει τη σφραγίδα της εποχής του ψυχρού πολέμου και των εθνικοαπελευθερωτικών επαναστατικών κινημάτων που ακολούθησαν μετά το τέλος του Β΄παγκοσμίου πολέμου, ο οποίος αποδιάρθρωσε την «κλασική» αποικιοκρατία, όπως την είχε κληροδοτήσει το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στο πρώτο μισό του 20ού. Αυτής της εποχής παράδειγμα επαναστατών αποτελεί το αλληλοσυμπληρωματικό και, ταυτόχρονα, όσο κι αν αυτό ηχεί παράδοξο, αλληλοαναιρούμενο δίδυμο Φιντέλ Κάστρο και Ερνέστο Τσε Γκεβάρα. Αυτή η εποχή υπαγόρευσε τους όρους της συμπόρευσής τους, η μεταβατικότητα αυτής της εποχής χάραξε τις διαδρομές που οδήγησαν στον αποχωρισμό τους, όπως είχε χαράξει, δέκα χρόνια νωρίτερα, τις διαδρομές που οδηγούσαν στον τόπο της πρώτης γνωριμίας τους.
«Θυμάμαι τούτη τη στιγμή πολλά πράγματα», γράφει ο Γκεβάρα σε ένα γράμμα του στον Κάστρο τον Απρίλιο του 1965. «Τότε που σε γνώρισα στο σπίτι της Μαρία Αντόνια, τότε που μου πρότεινες να έρθω μαζί σας, τον πυρετό των προετοιμασιών». Ήταν το σπίτι της Κουβανέζας Μαρία Αντόνια Γκονσάλες, όπου συναθροίζονταν αντίπαλοι του καθεστώτος Μπατίστα. Και ήταν αργά ένα βράδυ στα μέσα Ιουλίου του 1955, λίγο μετά την άφιξη του εξόριστου Κάστρο στο Μεξικό. «Ένα πολιτικό γεγονός», θα γράψει στο ημερολόγιό του ο αργεντινός επαναστάτης, «είναι ότι γνώρισα τον Φιντέλ Κάστρο, τον κουβανό επαναστάτη· γενναίος, έξυπνος, γεμάτος αυτοπεποίθηση και με ξεχωριστή τόλμη· νομίζω πως η συμπάθεια είναι αμοιβαία μεταξύ μας».
Αυτό που ξεκίνησε σαν αμοιβαία συμπάθεια, μέσα στον κοινό αγώνα εξελίχθηκε σε ένα ήθος που το χαρακτηρίζουν η συντροφικότητα, η εκτίμηση, ο αλληλοσεβασμός, η φιλία, η ευθύτητα, ΄Ενα ήθος αποτυπωμένο ολοκάθαρα στην πιο πάνω επιστολή. Ο Τσε την έγραψε την 1η Απριλίου 1965 και είναι το τελευταίο γράμμα του στον Φιντέλ, όπου του κάνει γνωστή την απόφασή του να παραιτηθεί από κάθε αξίωμα και τίτλο και να εγκαταλείψει την Κούβα για υπηρετήσει την επανάσταση όπως την αντιλαμβάνεται ο ίδιος:
«Νιώθω πως έχω πια εκπληρώσει το μέρος εκείνο του χρέους μου που με έδενε με την κουβανική επανάσταση στο έδαφος της, και σας αποχαιρετώ, εσένα, τους συντρόφους, τον λαό σου, που είναι και πια και δικός μου λαός. Παραιτούμαι επίσημα από τα καθήκοντα μου στην ηγεσία του κόμματος, από τη θέση του υπουργού, από το βαθμό του κομαντάντε, από την κουβανική υπηκοότητα. Καμιά νομική σχέση δεν με συνδέει με την Κούβα, μόνο δεσμοί άλλου είδους, που δεν μπορούν να σπάσουν […] Πιστεύω πως έχω δουλέψει με τιμιότητα και αφοσίωση για την εδραίωση της επαναστατικής νίκης […] Νιώθω περήφανος που σε ακολούθησα δίχως δισταγμούς, που ταυτίστηκα με τον τρόπο που σκέφτεσαι, βλέπεις και εκτιμάς τους κινδύνους […] Άλλες χώρες του κόσμου ζητάνε τη συμβολή των σεμνών μου προσπαθειών. Εγώ μπορώ να κάνω αυτό που εσένα δεν σου επιτρέπεται, λόγω των ευθυνών σου απέναντι στη Κούβα, και έφτασε η ώρα να αποχωριστούμε […] Επαναλαμβάνω για ακόμη μια φορά πως απαλλάσσω την Κούβα από οποιαδήποτε ευθύνη, εκτός από αυτή που πηγάζει από το παράδειγμα της [..] Σε ευχαριστώ για όσα με έμαθες και για το παράδειγμα σου, στο οποίο θα προσπαθήσω να είμαι πιστός μέχρι και τις τελευταίες συνέπειες των πράξεων μου. Ταυτίστηκα πάντα με την εξωτερική πολιτική της επανάστασης μας και εξακολουθώ να νιώθω αυτή την ταύτιση. Οπουδήποτε και να σταθώ θα νιώθω την ευθύνη του να είμαι κουβανός επαναστάτης και σαν τέτοιος θα δρω…».
Το ήθος του επαναστάτη ανθρώπου δεν επιτρέπει στη συγκινησιακή φόρτιση δεν θολώσει την ορθή κρίση.Ο Γκεβάρα φροντίζει να τονίσει περισσότερες από μία φορές ότι η επιλογή του είναι αυστηρά προσωπική και ότι, άρα, δεν χωράει κανένας καταλογισμός στην κουβανέζικη επανάσταση και στον ηγέτη της.
Δεν ήταν, ωστόσο, αυτό ο μόνος ούτε ο κύριος λόγος για τον οποίο ο πραγματιστής Κάστρο τίμησε την αποχαιρετιστήρια χειρονομία του συντρόφου του διαβάζοντας ο ίδιος το γράμμα του σε δημόσια τελετή στις 3 Οκτωβρίου 1965. Ούτε το έκαμε για να ακουστεί δημόσια ο έπαινος προς το πρόσωπό του. Ο Κάστρο ειλικρινά δεν ήθελε ποτέ να αποστερηθεί το κουβανέζικο εγχείρημα τα επαναστατικά συμφραζόμενά του, για τον απλό και ρεαλιστικό λόγο ότι ήξερε πως η Κούβα θα επιβίωνε μόνο μέσα σε έναν γεωγραφικό περίγυρο εμπνεόμενο από τον παράδειγμά της. Δικαιώθηκε σ’ αυτό για περισσότερο από μισό αιώνα.
Όπως δικαιώθηκε και για την επιλογή του να αναδείξει τον νεκρό Τσε Γκεβάρα σε εμβληματική μορφή, σε ήρωα της κουβανέζικης επανάστασης στον υπέρτατο βαθμό – και στα πέρατα της οικουμένης. Αν η κουβανέζικη υπόθεση υπάρχει και εμπνέει, αυτό οφείλεται σε ανυπολόγιστα μεγάλο βαθμό στο μήνυμα ανυπακοής που συνεχίζει να μεταφέρει κωδικά η μορφή του Τσε. Ο Φιντέλ Κάστρο, σαν επιμελής μαθητής της ανθρώπινης ιστορίας και μυθολογίας που υπήρξε, δεν αγνοούσε τη δύναμη που εγκλείεται στο υπόδειγμα του ήρωα που θυσιάζεται για το κοινό καλό με τη βεβαιότητα της ανάστασης… Όπως, επίσης, δεν αγνοούσε ότι για τα μεγάλα εγχειρήματα δεν αρκεί ο υποδειγματικός ήρωας, απαιτείται και ο υποδειγματικός ηγέτης.
Στο αλληλοαναιρούμενο και, διόλου παράξοδα, αλληλοσυμπληρούμενο δίδυμο Κάστρο – Γκεβάρα, τον απαιτητικό ρόλο του ηγέτη επωμίστηκε Φιντέλ. Θα μπορούσε να είχε συμβεί το αντίστροφο. Ο Φιντέλ Αλεχάντρο Κάστρο Ρους διέθετε το επαναστατικό ήθος που θα του επέτρεπε να το επωμιστεί αδιαμαρτύρητα.
Κωστής Γιούργος
Θέλετε να γίνουμε Κούβα;
Δεν έχει μέχρι στιγμής αποτιμηθεί, και ίσως δεν θα αποτιμηθεί ποτέ, πόση ηθελημένη άγνοια –αν όχι εμπάθεια και μίζερη ευπείθεια στη διατεταγμένη στρέβλωση της αλήθειας– χρειάζεται ένας βιρτουόζος της προσβολής για να φτάσει να γράψει, αναφερόμενος στον Φιντέλ Κάστρο, ότι «αποτέλεσε την πιο αυθεντική προσωποποίηση της ανόδου και της πτώσης ενός επαναστατικού οράματος που ξεκίνησε ως επαγγελία απελευθέρωσης και κατάντησε το πιο αιμοβόρο κι αποκρουστικό τέρας του 20ού αιώνα».
Αν αυτό το είδος ενημέρωσης ικανοποιεί μια κατηγορία αναγνωστών, έχει καλώς – τρόπος του λέγειν, και πάντα με σεβασμό στην ελευθερία του λόγου για την οποία τόσο κόπτονται. Όμως εκτός από την ελευθερία, τον λόγο δικαιούται και η αλήθεια. Η οποία λέει, για όσους θέλουν να την ακούσουν, ότι στην Κούβα απονέμεται επισήμως, και όχι με φτηνά προπαγανδιστικά κόλπα, το λίαν καλώς στο μάθημα των δικαιωμάτων του ανθρώπου στην υγεία, στην παιδεία, στην περίθαλψη των αδύναμων και των ηλικιωμένων.
Σύμφωνα με πρόσφατη (2014) έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας, η Κούβα του Φιντέλ Κάστρο είναι η μόνη χώρα στη Λατινική Αμερική και στην Καραϊβική με εκπαιδευτικό σύστημα υψηλής ποιότητας: με διδακτικό προσωπικό υψηλών ακαδημαϊκών προδιαγραφών, «υψηλών μισθών και υψηλής επαγγελματικής αυτονομίας», είναι «ένα από τα πιο αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο». Η χώρα στην οποία η εκπαίδευση υπήρξε κορυφαία προτεραιότητα από το 1959 διακρίνεται για ένα σύστημα μέσης και ανώτερης παιδείας που δεν υστερεί έναντι των ανεπτυγμένων χωρών.
«Η Κούβα», υπενθυμίζει σε προηγούμενη έκθεσή της η Παγκόσμια Τράπεζα, «είναι διεθνώς αναγνωρισμένη για τα επιτεύγματά της στους τομείς της εκπαίδευσης και της υγείας […] Από την κουβανική επανάσταση το 1959 και μέχρι σήμερα, η χώρα έχει δημιουργήσει ένα σύστημα κοινωνικής πρόνοιας που εγγυάται την δωρεάν πρόσβαση όλων των πολιτών της στην εκπαίδευση και στην υγειονομική περίθαλψη […] Άλλο επίτευγμα είναι η εξάλειψη ορισμένων ασθενειών και η ασφαλής προσφορά πόσιμου νερού και άλλων βασικών για τη δημόσια υγεία αγαθών». Με πάνω από 80.000 ιατρούς σε δημόσια νοσοκομεία, η Κούβα «έχει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά βρεφικής θνησιμότητας στην περιοχή και έναν από τους υψηλότερους δείκτες σε προσδόκιμο ζωής», ποσοστά και δείκτες που εξακολούθησαν βελτιούμενοι ακόμη και κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στη χώρα, τη δεκαετία του 1990.
Οι δημοσιογραφικοί κάλαμοι που σκυλεύουν σήμερα τη μνήμη του Κάστρο μηρυκάζοντας ότι «έχει κι αυτός τα χεράκια του βουτηγμένα στο αίμα έως τον ώμο», είναι, αν όχι οι ίδιοι, πάντως ομογάλακτοι εκείνων που κουνούν το δάκτυλο στους συμπαθούντες την κουβανική επανάσταση και τις κατακτήσεις της, απευθύνοντάς τους το αμείλικτο, όπως νομίζουν, ερώτημα: «Θέλετε να γίνουμε Κούβα;». Θα έκαναν καλύτερα αν έθεταν το ερώτημα στους ανασφάλιστους Αμερικανούς πολίτες που, στις δεκαετίες του αμερικανικού εμπάργκο, επισκέπτονταν κατά χιλιάδες το νησί του Φιντέλ Κάστρο για να επωφεληθούν από το σύστημα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης που υπάρχει εκεί.
Κ.Γ.
Απόπειρες κατά του Φιντέλ
1959- 2016. Σχεδόν έξι δεκαετίες καλύπτουν οι αποτυχημένες προσπάθειες της Αμερικής να βγάλει από τη μέση τον ηγέτη που, όχι μόνο οδήγησε τον λαό της Κούβας στην επανάσταση, αλλά έζησε ως τα βαθιά του γεράματα, ένα αγκάθι βαθιά χωμένο στο πλευρό μιας υπερδύναμης που κρατούσε στα χέρια της τις τύχες του κόσμου.
«Κανένας άνθρωπος στην Ιστορία δεν δέχθηκε τόσες απειλές κατά της ζωής του όσες ο Φιντέλ Κάστρο», έγραφε στο βιβλίο «634 τρόποι για να σκοτώσεις του Κάστρο» ο άνθρωπος που, επί πολλά χρόνια, φύλαγε τα νώτα του Φιντέλ, ως αρχηγός των μυστικών υπηρεσιών της Κούβας. Ο Φαμπιάν Εσκαλάντε μέτρησε 634 απόπειρες κατά της ζωής του Κουβανού ηγέτη αλλά, όταν ήρθε η ώρα της τηλεοπτικής μεταφοράς του βιβλίου του από το Channel 4, στην αρχική… καταμέτρηση είχαν προστεθεί ήδη άλλες τέσσερις.
Άλλοτε επικίνδυνες, άλλοτε καταδικασμένες εξαρχής να αποτύχουν και, τις περισσότερες φορές, γελοίες λες και ήταν βγαλμένες από κωμωδίες του Πήτερ Σέλλερς, οι ενέδρες θανάτου που έστηναν οι μυστικές υπηρεσίες στον Φιντέλ φέρουν τις υπογραφές οκτώ Αμερικανών προέδρων.
Πρώτος διδάξας, ο Αϊζενχάουερ στράφηκε 38 φορές εναντίον του Κάστρο, ενώ o Κέννεντυ υπέγραψε τη θανατική καταδίκη του Φιντέλ 42 φορές. Ο Τζόνσον ανέβασε τον πήχυ στις 72 απόπειρες, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον πρωταγωνιστή του Ουότεργκέιτ και ‘αρχιτελετάρχη’ των πρακτόρων της ψυχροπολεμικής περιόδου, Ρίτσαρντ Νίξον: 184 απόπειρες κατά του Φιντέλ Κάστρο.
Ο διάδοχός του, ο χαζοχαρούμενος φυστικοπαραγωγός Τζίμυ Κάρτερ, συνηγόρησε μόλις 64 φορές σε δολοφονικές ενέδρες κατά του Κουβανού ηγέτη. Αλλά ο Ρήγκαν υπερέβαλλε εαυτόν: επηρεασμένος από τις καουμπόικες ταινίες β’ διαλογής στις οποίες πρωταγωνιστούσε πριν ανεβεί τα σκαλιά του Λευκού Οίκου, οργάνωσε και κατηύθυνε (μαζί με τα πρωτοπαλίκαρά του της CIA) 197 απόπειρες κατά του Φιντέλ.
Στα χρόνια που ακολουθούν, ο πατήρ Μπους στρέφει το βλέμμα προς… Ανατολάς και αφήνει τον Κάστρο και την Κούβα στην ησυχία τους: μόλις 16 δολοφονικές απόπειρες έγιναν επί προεδρίας του. Ενώ ο Κλίντον, παρά την αδυναμία του στις θελκτικές γραμματείς και τις δολοφονικές επεμβάσεις στα Βαλκάνια, ανέβασε κάπως τις επιδόσεις: 21 απόπειρες κατά του Φιντέλ.
Αλλά και η φύση των δολοφονικών ενεργειών που ενορχήστρωναν οι μυστικές υπηρεσίες ποικίλλει ανά αποχή και ανά πρόεδρο. Τα σκήπτρα της γελοιότητας κατέχει η απόπειρα επιστημόνων, επί προεδρίας Κλίντον, να βάλουν εκρηκτικά σ’ ένα μεγάλο όστρακο με ζωηρά , το οποίο ο Φιντέλ, δεινός δύτης, θα ανέσυρε από τον βυθό με αποτέλεσμα να σκοτωθεί. Ενώ η πιο ‘σκοτεινή’, την εποχή που η κατασκοπεία βρισκόταν στο φόρτε της, ήταν η σύμπραξη, επί Κέννεντυ, της CIA με τη Μαφία: όσο κι αν έστυψαν το μυαλό τους, οι δύο ‘υπερδυνάμεις’ του αμερικανικού συστήματος απέτυχαν οικτρά να βγάλουν από τη μέση τον Φιντέλ.
Όλα αυτά τα χρόνια, στα εργαστήρια των μυστικών υπηρεσιών κατασκευάστηκαν άπειρα δηλητήρια με στόχο τον Φιντέλ: χάπια υδροκυανίου, ένα σπρέι εμπλουτισμένο με LSD, που η επήρειά του θα έκανε τον Κάστρο να χάσει τα λόγια του και να γίνει περίγελως στη διεθνή κοινότητα, ακόμη και άλατα θαλλίου που προκαλούν τριχόπτωση (εδώ οι μυστικές υπηρεσίες δεν είχαν βάλει στόχο τη ζωή του Φιντέλ, αλλά το σήμα-κατατεθέν του, τη γενειάδα του!).
Μετάφραση: Βίκυ Δέμου
Ο Κάστρο για το δημοψήφισμα του 2015
Παρακολουθώντας με ειλικρινές ενδιαφέρον όσα διαδραματίζονται στην Ελλάδα τα χρόνια της κρίσης –αλλά και πριν από αυτά– ο Φιντέλ Κάστρο ένιωσε την ανάγκη, χωρίς επίσημη θέση πια στην κρατική δομή της Κούβας, να στείλει το ακόλουθο τηλεγράφημα μετά το συντριπτικό «όχι» στο δημοψήφισμα του 2015:
Επιστολή του Φιντέλ Κάστρο στον Αλέξη Τσίπρα
«Σας συγχαίρω θερμά για τη λαμπρή πολιτική σας νίκη, τις λεπτομέρειες της οποίας παρακολούθησα από κοντά μέσω του καναλιού TeleSur.
Η Ελλάδα είναι πολύ οικεία για τους Κουβανούς. Αυτή μας δίδαξε φιλοσοφία, τέχνη και επιστήμες της αρχαιότητας όταν σπουδάζαμε στο σχολείο και, μαζί με αυτά, την πιο περίπλοκη από όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες: την τέχνη και την επιστήμη της πολιτικής.
Η χώρα σου, ειδικά η τόλμη της στην παρούσα συγκυρία, γεννά το θαυμασμό στους λαούς της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής αυτού του ημισφαιρίου, που βλέπουν πώς η Ελλάδα, μπροστά σε απειλές από το εξωτερικό, υπερασπίζεται την ταυτότητά της και την κουλτούρα της. Ούτε ξεχνούν ότι ένα χρόνο μετά την επίθεση του Χίτλερ στην Πολωνία, ο Μουσολίνι διέταξε το στρατό του να εισβάλει στην Ελλάδα, και αυτή η γενναία χώρα απώθησε την επίθεση και ανάγκασε τους εισβολείς να υποχωρήσουν, κάτι που οδήγησε στην ανάπτυξη τεθωρακισμένων γερμανικών δυνάμεων στην Ελλάδα οι οποίες παραμέρισαν τους αρχικούς στόχους της ύπαρξής τους.
Η Κούβα αναγνωρίζει το θάρρος και τις επιχειρισιακές ικανότητες των ρωσικών στρατευμάτων, που, ενωμένες με τις δυνάμεις του ισχυρού συμμάχου τους, της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας, και με αυτές άλλων εθνών της Μέσης Ανατολής και της Ασίας, επιχειρούσαν πάντα να αποφεύγουν τον πόλεμο αλλά ποτέ δεν επέτρεψαν η στρατιωτική επιθετικότητα να περάσει χωρίς μια απάντηση πειστική και συντριπτική.
Στις τωρινές πολιτικές συνθήκες στον πλανήτη μας, όταν η ειρήνη και η επιβίωση του είδους μας κρέμονται από μια κλωστή, κάθε απόφαση, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, πρέπει να αναλύεται και να εφαρμόζεται με προσοχή, με τρόπο που κανείς δε θα μπορεί να αμφισβητήσει την εντιμότητα και την σοβαρότητα, με τις οποίες πολλοί από τους πιο υπεύθυνους και σοβαρούς από όσους διοικούν αγωνίζονται σήμερα για να αντιμετωπίσουν τις καταστροφές που απειλούν τον πλανήτη.
Σας ευχόμαστε, εντιμότατε σύντροφε, Αλέξη Τσίπρα τη μεγαλύτερη δυνατή επιτυχία.
Μας δίδαξε ότι η μάχη είναι διαρκής
Η παρουσία του έλληνα πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα στην Κούβα για την κηδεία του Φιντέλ Κάστρο ενόχλησε πολλούς. Πολύ περισσότερο που ορισμένοι νομιζόμενοι φίλοι του κουβανικού λαού δεν ευκαίρησαν να παραστούν. Μερικοί μίλησαν για μια κηδεία που συγκέντρωσε τους τριτοκοσμικούς ηγέτες. Άλλοι είπαν τι δουλειά είχε ο Τσίπρας στην κηδεία ενός δικτάτορα. Η ομιλία του σ’ αυτή την τελετή ίσως δίνει απαντήσεις σ’ όλους αυτούς που πόνεσαν πολύ όχι για το θάνατο, αλλά για την ύπαρξη και τη μακροημέρευση της κουβανέζικης επανάστασης και των ηγετών της.
Ο επικήδειος λόγος του έλληνα πρωθυπουργού
«Γενναίε λαέ της Κούβας,
Αποχαιρετούμε σήμερα τον Κομαντάντε Φιντέλ, εδώ από την πλατεία της Επανάστασης, όπως αρμόζει σε αυτόν τον μεγάλο επαναστάτη του 20ου αιώνα. Αποχαιρετούμε ένα ��αγκόσμιο σύμβολο αγώνα και αντίστασης, που με το παράδειγμά του ενέπνευσε τους αγώνες των λαών σε ολόκληρο το κόσμο. Τους αγώνες για ανεξαρτησία, ελευθερία, δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια. Αποχαιρετούμε τον Φιντέλ των φτωχών, των καταπιεσμένων, των ανυπότακτων. Τον δικό σας Φιντέλ, τον δικό μας Φιντέλ, τον Φιντέλ που ανήκει σε κάθε γωνιά του πλανήτη, τον Φιντέλ που ανήκει στην ιστορία.
Είναι μεγάλη τιμή να συμμετέχω σε μια τόσο ιστορική στιγμή, εκπροσωπώντας τον ελληνικό λαό. Έναν λαό που ζει σε μια πολύ μακρινή σε εσάς γωνιά του πλανήτη, μα βρίσκεται ταυτόχρονα τόσο κοντά στις αξίες και στα ιδανικά για τα οποία παλέψατε και παλεύετε. Γιατί όπως ο κουβανικός, έτσι και ο ελληνικός λαός δεν δίστασε σε κρίσιμες στιγμές της ιστορίας να σηκώσει το ανάστημά του και να παλέψει κόντρα σε ισχυρούς και παντοδύναμους αντιπάλους, για να διεκδικήσει την ελευθερία και την ανεξαρτησία του. Την αξιοπρέπεια και το δίκιο του.
Ελευθερία ή θάνατος ήταν το σύνθημα της Ελληνικής Επανάστασης το 1821. Patria o muerte [Πατρίδα ή θάνατος], το σύνθημα της Κουβανικής Επανάστασης το 1959.
Στα χνάρια του Σιμόν Μπολίβαρ και του Χοσέ Μαρτί, παρέα με τον Τσε, ο Φιντέλ μετέτρεψε την Κούβα από μια ακόμα δικτατορία σε ένα παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης και αξιοπρέπειας. Και αφήνει πίσω πολύτιμη κληρονομιά στον κουβανικό λαό: στην παιδεία, στη εξάλειψη του αναλφαβητισμού, στην υγεία, στο επίπεδο των επιστημών και του πολιτισμού. Αλλά αφήνει και πολύτιμη κληρονομιά σε όλους τους λαούς: Γιατί ενέπνευσε πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές στη Λατινική Αμερική. Και έθεσε τις βάσεις για μια νέα, δυναμική εποχή περιφερειακής ολοκλήρωσης. Και για την ειρηνική συνύπαρξη και συνεργασία της Κούβας με τη Δύση.
Η Κούβα του Φιντέλ, όμως, μας έμαθε και ότι ο δρόμος προς τον σοσιαλισμό δεν είναι ανθόσπαρτος. Έχει δυσκολίες, έχει υποχωρήσεις, έχει σκαμπανεβάσματα. Μας έμαθε και από τα κατορθώματα αλλά και από τις αδυναμίες του.
Μας έμαθε ότι η μάχη για τον κοινωνικό μετασχηματισμό είναι μια μάχη διαρκής και απαιτεί μεγάλες θυσίες, όπως αυτές που με ηρωισμό καταβάλλετε, τα δύσκολα χρόνια του εμπάργκο, που επιβλήθηκε στη χώρα σας ως διαρκής εκβιασμός και ως τιμωρία.
Και μπορεί εμείς στην Ευρώπη να μη μπορούμε να φανταστούμε τις δυσκολίες που εσείς περάσατε, έχουμε όμως κι εμείς του δικούς μας δυνάστες. Την απάνθρωπη λογική των νόμων της αγοράς και του νεοφιλελευθερισμού. Και δίνουμε και εμείς από τη μακρινή Ελλάδα, το δικό μας αγώνα για τη δικαιοσύνη και την αξιοπρέπεια. Και σε αυτόν τον αγώνα, το παράδειγμα του Φιντέλ μας συντροφεύει και θα μας συντροφεύει πάντα. Στις νίκες και στις ήττες μας. Στις ανατροπές και στους συμβιβασμούς μας.
Ο Φιντέλ έφυγε από τη ζωή, αλλά θα βρίσκεται για πάντα: Στους μικρούς και μεγάλους αγώνες των λαών σε όλο τον πλανήτη. Στη φλόγα της αντίστασης των καταπιεσμένων που διεκδικούν την αξιοπρέπειά τους. Στη δύναμη όσων παλεύουν με πάθος για να διεκδικήσουν το αδύνατο, προκειμένου να πάψουν να ζουν το αδιανόητο. Γυρνώντας έτσι το τροχό της ιστορίας.
Αντίο, Κομαντάντε Φιντέλ!
Hasta la victoria siempre! [Πάντα μέχρι τη νίκη]»
