Ο Μαξιμιλιέν Ρομπεσπιέρ υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους «νεκροθάφτες» του Ancien Régime (ΣτΜ παλαιό καθεστώς). Καλλιέργησε και επέβαλε μια αδιάλλακτη δημόσια ηθική, αλλά σε πολλές περιπτώσεις συγκράτησε την Τρομοκρατία ενάντια στην αριστοκρατία. Τελικά, παρασύρθηκε από τις ίδιες δυναμικές που προώθησε ο ίδιος.
Του Κλάουντιο Βερτσέλι
Μια ζωή που διήρκεσε τριάντα έξι χρόνια και που το τέλος της είναι πασίγνωστο. Γεννήθηκε μέσα στη μετριότητα, πολύ κοντά στο περιβάλλον της καλής κοινωνίας του Αρτουά, αλλά στο περιθώριό της, μεγάλωσε με τους καλούς οιωνούς μιας συμπεριφοράς που ήταν αφιερωμένη στη μελέτη και στη μικρή κοινωνική άνοδο που οφειλόταν στην εξέλιξή του σε δικηγόρο -και δεν μπορεί να πει κανείς ότι του έλειπε το ταλέντο. Η ζωή του Ροβεσπιέρου είχε τελικά την κορύφωσή της στην επαναστατική δίνη, όταν έγινε σχεδόν αποκλειστικός πρωταγωνιστής των πέντε ετών που θα συντάρασσαν τον κόσμο. Αυτή υπήρξε η πορεία του Μαξιμιλιέν Φρανσουά Μαρί Ισιντόρ ντε Ρομπεσπιέρ, που ήταν περισσότερο γνωστός, στην εποχή του, ως ο «Αδιάφθορος» και στη συνέχεια ο «τύραννος» ή ο «δεσπότης». Δεν παντρεύτηκε ποτέ, ούτε έκανε παιδιά. Η ύπαρξή του ήταν εξ ολοκλήρου στραμμένη στη δημόσια σφαίρα, σε τέτοιο σημείο που να θεωρεί ότι αυτή η σφαίρα μπορούσε να γίνει, στο όνομα της «κυβέρνησης της αρετής», ένα υλικό που θα μπορούσε κανείς να διαπλάθει σε μόνιμη βάση. Φαίνεται να είχε αρκετή γοητεία στις γυναίκες, όχι βέβαια λόγω του βλογιοκομμένου του προσώπου, αλλά λόγω εκείνης της σχέσης παντρέματος εξουσίας και ιδανικών, που στα μάτια πολλών γυναικών έμοιαζε να ενσαρκώνει. Η γοητεία της δύναμης και της διαλεκτικής υπερβολής, που άρεσε στον Ροβεσπιέρ να πιστεύει ότι είναι προϊόν ενός αυστηρού, αμετάβλητου, βαθέος ήθους, δεν μπορούσε παρά να προσελκύσει ένα μεγάλο πλήθος. Όπως μπορούσε και να σπρώξει πολλούς άλλους να αποφύγουν μια σχέση με το άτομό του.
Η υπαρξιακή, όπως και η πολιτιστική και πολιτική του πορεία, είναι αρκετά γνωστή και αποτυπώνει τα πάθη μιας εποχής βαθιών αλλαγών. Αν είχε γεννηθεί σε διαφορετικούς καιρούς, κατά πάσα πιθανότητα θα είχε γίνει ένας καλός νομικός της περιφέρειας, προορισμένος για κάποια κοινωνική άνοδο, σε περίπτωση που σύναπτε σχέσεις με τα αμετακίνητα κέντρα της γαλλικής εξουσίας. Όμως, του έλαχε η μοίρα να κηρύξει την ταραχώδη παρακμή του Ancien Régime, του οποίου υπήρξε ένας από τους κύριους νεκροθάφτες. Δεν είναι τυχαίο ότι ο βιταλισμός που τον χαρακτήριζε και που τον αμφισβήτησαν προσωπικότητες με την ίδια ψυχοσύνθεση, όπως ο Ζορζ Ζακ Νταντόν, σύμμαχός του αρχικά και ανταγωνιστής του στη συνέχεια, συνοδεύτηκε, στα χρόνια της «τρομοκρατίας», από μια αύρα θανάτου που προανάγγειλε την ίδια του την εκδημία.
Το σεισμικό κύμα των γεγονότων
Έτσι μας τον παρουσιάζει, ανάμεσα στα άπειρα πράγματα και στις μυριάδες ανέκδοτες ιστορίες που προσφέρονται στον αναγνώστη, ο Πίτερ Μακ Φι, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Μελβούρνης, που συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους ειδικούς της ιστορίας της γαλλικής επανάστασης. Το βιβλίο δεν ανατρέχει μόνο στην ύπαρξή του, αλλά στην πολιτιστική του συγκρότηση πρώτα, στην ιδεολογική στη συνέχεια και τέλος στην πολιτική, μέχρι το θάνατό του που υπαγορεύτηκε, ως γνωστό, από τις ίδιες συνθήκες που εκείνος είχε προωθήσει. Πρόκειται για ένα προβληματικό υποκείμενο, όχι μόνο επειδή η βιογραφία του αποδίδεται με ζωηρά χρώματα, αλλά εξαιτίας της ισχυρά πολωτικής και διχαστικής του ψυχοσύνθεσης. Ο σοβαρός ορθολογισμός του συναντιόταν με μια επικοινωνιακή τάση, η οποία, απέναντι στη δίνη των αλλαγών που διαδέχτηκαν με ταχύτητα η μια την άλλη από το 1789 και μετά, έγινε ορμητική ρητορική παραφορά, συχνά ερωτευμένη με τον εαυτό της και με τη διαλεκτική της ικανότητα. Τον αρχικά ήπιο και ήρεμο χαρακτήρα του, τον διαδέχτηκε στη συνέχεια το σεισμικό κύμα των γεγονότων. Σε ένα βαθμό συμπαρασύρθηκε και σε ένα βαθμό συμπαρέσυρε τους άλλους.
Ήταν αντίθετος με τον πόλεμο, αλλά συνηγόρησε με κάθε τρόπο υπέρ της ενίσχυσης του ρεπουμπλικανικού στρατού. Ήταν υπέρ της ισότητας και αντίθετος με κάθε μ��ρφή προνομίου, τόλμησε να ακολουθήσει ένα δρόμο, όπου η πολιτική εξίσωση μεταφραζόταν στη μερική αποσύνθεση των κοινωνικών δομών της χώρας.
Ο καλύτερος χαρακτηρισμός του ιακωβίνου αρχηγού είναι, ίσως αυτός που έδωσε για εκείνον, όταν είχε πια πεθάνει, ένας κάποιος Βιλάτ, ένας νέος αγωνιστής, που κατέληξε με τη σειρά του στη γκιλοτίνα. Ο Βιλάτ τον περιέγραφε «διαυγή, πολύ απορροφημένο από τη δουλειά του, οξύθυμο, εκδικητικό και αυταρχικό». Στην πραγματικότητα ο Μαξιμιλιέν Ρομπεσπιέρ ενσάρκωσε από το 1789 και μετά τη μόνιμη πυρετώδη κατάσταση, που ένα τμήμα της γαλλικής πολιτικής κοινωνίας, το οποίο αναδύθηκε από την αποσύνθεση του μοναρχικού αντιπροσωπευτικού συστήματος, την είχε οικειοποιηθεί. Από αυτή την κατάσταση, όπου η απότομη και ορμητική αλλαγή συνιστούσε τον πιο σημαντικό δείκτη της, συγκέντρωνε όλες τις πλευρές της αντιφατικότητας: αντίθετος για λόγους αρχής με την ποινή του θανάτου, την οποία θεωρούσε «έγκλημα», επέτρεψε την ευρεία προσφυγή σ’ αυτήν για να «σωθεί η τιμή της Εθνοσυνέλευσης και των Ορεινών», δηλαδή της νομοθετικής συνέλευσης και της πολιτικής ομάδας στην οποία ανήκε. Ήταν αντίθετος με τον πόλεμο, αλλά συνηγόρησε με κάθε τρόπο υπέρ της ενίσχυσης του ρεπουμπλικανικού στρατού. Ήταν υπέρ της ισότητας και αντίθετος με κάθε μορφή προνομίου, τόλμησε να ακολουθήσει ένα δρόμο, όπου η πολιτική εξίσωση μεταφραζόταν στη μερική αποσύνθεση των κοινωνικών δομών της χώρας. Τον παρουσίασαν και στη συνέχεια τον διέβαλαν ως δικτάτορα -στην πραγματικότητα δεν προχώρησε ποτέ πέρα από την άσκηση ενός αδιαμφισβήτητου ηθικού χαρίσματος και μιας ισχυρής πολιτικής επιρροής έναντι της ιακωβίνικης ομάδας, χωρίς γι’ αυτό το λόγο να φτάνει στο σημείο να ελέγχει απόλυτα την πολύπλοκη και σπασμωδική δομή της εθνικής πολιτικής της εποχής του Τρόμου, μεταξύ του καλοκαιριού του 1793 και του 1794. Δεν είναι τυχαίο ότι πλήρωσε το αντίτιμο ο ίδιος, αφού έγινε πρώτα ο καταλύτης της δυσαρέσκειας και στη συνέχεια της απέχθειας απέναντι στον ριζοσπαστισμό που υιοθέτησαν οι δημοκρατικοί θεσμοί, πάνω στο κυνήγι, όλο και με μεγαλύτερη ταχύτητα, αποδιοπομπαίων τράγων και, τέλος, μιας συλλογικής κάθαρσης από την οποία υπήρχε η αυταπάτη ότι θα αναγεννιόνταν τα θεμέλια της κοινωνικής συνθήκης μεταξύ ομάδων που βρίσκονταν σε μεγάλη ένταση. Από αυτό μέχρι να τον κάνουμε θύμα των γεγονότων, υπάρχει, μολαταύτα, μεγάλη απόσταση.
Η έμμονη ιδέα της συνωμοσίας
Ο Ροβεσπιέρος φέρει πολλές ευθύνες για τον τρομοκρατικό εκτροχιασμό της επαναστατικής διαδικασίας. «Terreur jusqu’à la paix» (ΣτΜ: Τρόμος μέχρι την ειρήνη), έλεγαν τότε. Προσπάθησε να μετριάσει κάποιες ακραίες θέσεις, κυρίως στον πρώτο πόλεμο της Βανδέας, όταν οι σφαγές αμάχων που προκάλεσε η ρεπουμπλικανική εθνοφρουρά ήταν η αρχή για τη μακρά πρακτική μιας πολιτικής αδιάκριτης καταστολής κατά των επαναστατημένων, η οποία θα επαναλαμβανόταν στο χρόνο και θα μετατρεπόταν σε μια θλιβερή συνήθεια του Εικοστού Αιώνα. Από αυτή τη στάση του, εξάλλου, δεν ωφελήθηκε ποτέ, βλέποντας, αντίθετα, να αυξάνεται το πολιτικό κεφάλαιο αξιοπιστίας των αντιπάλων του, οι οποίοι, ενώ επιδίδονταν σε βιαιότητες, έριχναν την ευθύνη σε εκείνον, κατηγορώντας τον πότε για αδυναμία και πότε για ακαταλληλότητα. Γι’ αυτούς τους λόγους, επίσης, η έμμονη ιδέα της διαφθοράς και της συνωμοσίας, η αγωνία για την επικείμενη αντεπανάσταση μαζί με την εξύμνηση της κυβέρνησης των ενάρετων, έκφραση της λαϊκής βούλησης, έθεσαν τις βάσεις για την εκμηδένιση των δυναμικών, που ήταν σύμφυτες με τη μεγάλη μετάβαση που βίωνε η γαλλική κοινωνία σε εκείνα τα χρόνια.
Ο Ροβεσπιέρος, που δεν ήταν και από τους πιο εξτρεμιστές, ενεπλάκη σε ένα κτηνώδες παιχνίδι υποτίμησης, φθάνοντας στο σημείο να επιτρέψει το νόμο ενάντια στους «εχθρούς της επανάστασης και του λαού» της 10ης Ιουνίου 1794, που ακύρωνε στην ουσία το δικαίωμα των κατηγορουμένων στην υπεράσπιση, την προσφυγή σε έφεση, την εναλλακτική κρίση στην πλήρη απαλλαγή ή στην πλήρη καταδίκη και ορίζοντας, τέλος, ότι η απλή υποψία είναι από μόνη της επαρκώς αποδεικτικό στοιχείο. Θα πει ο Σεν Ζιστ ότι «όλα όσα συμβαίνουν είναι φρικτά, αλλά αναγκαία», χωρίς να συνειδητοποιεί ότι εκείνος και ο Ροβεσπιέρος έσκαβαν κατ’ αυτό τον τρόπο το λάκκο τους. Πράγματι, και οι δύο δεν είχαν καταλάβει ότι η μάχη για την αποκατάσταση της νομιμότητας, που απειλούνταν από τις συνωμοσίες των αριστοκρατών, από την κινητοποίηση ενός τμήματος της αγροτικής κοινωνίας σε πορεία σύγκρουσης με τα αστικά και μητροπολιτικά κέντρα, από τις διεθνείς πιέσεις, δεν θα μπορούσε να μην αφορά το ζήτημα της νομιμότητας των συμπεριφορών. Περισσότερο από ένα ζήτημα ηθικής τάξης ήταν ένα σημείο πολιτικής φύσης.
Αυτή υπήρξε η πορεία του Μαξιμιλιέν Φρανσουά Μαρί Ισιντόρ ντε Ρομπεσπιέρ, που ήταν περισσότερο γνωστός, στην εποχή του, ως ο «Αδιάφθορος» και στη συνέχεια ο «τύραννος» ή ο «δεσπότης». Δεν παντρεύτηκε ποτέ, ούτε έκανε παιδιά. Η ύπαρξή του ήταν εξ ολοκλήρου στραμμένη στη δημόσια σφαίρα, σε τέτοιο σημείο που να θεωρεί ότι αυτή η σφαίρα μπορούσε να γίνει, στο όνομα της «κυβέρνησης της αρετής», ένα υλικό που θα μπορούσε κανείς να διαπλάθει σε μόνιμη βάση.
Ο Ροβεσπιέρος, όπως αφηγείται σε πολλά σημεία ο Μακ Φι, έχανε την ικανότητα να συνασπίζεται και να δημιουργεί συναίνεση, δύο θανάσιμα αμαρτήματα για έναν πολιτικό. Ενώ, αντίθετα, βάραινε όλο και περισσότερο η αυξανόμενη ανικανότητά του να αντιμετωπίσει τα δεδομένα της αντικειμενικότητας, πόσο μάλλον επειδή ήταν δυσάρεστα και αναπόδραστα. Αυτό ήταν ένα γεγονός, που σηματοδότησε οριστικά την απομόνωσή του. Ενώ η Επιτροπή Δημόσιας Σωτηρίας, που ελεγχόταν από τον ίδιο τον Ροβεσπιέρο μαζί με τον Σεν Ζιστ και τον Κουτόν, εμφανιζόταν ως ένα κύκλωμα εξουσίας με δικτατορικά χαρακτηριστικά, η επιθετικότητα των συμπεριφορών ενάντια στους ίδιους τους συνομιλητές της, ο σολιψισμός και η διανοητική φυγή σε μια εντελώς αφηρημένη αντίληψη των υποχρεώσεων της Δημοκρατίας, διέβρωσαν γρήγορα το κεφάλαιο αξιοπιστίας που είχε απομείνει. Αποτέλεσμα ήταν η σχηματισμός ενός ετερογενούς συνασπισμού αντιπάλων, που τους ένωνε η βούληση να ανατρέψουν την ιακωβίνικη κυβέρνηση.
Οι θερμιδοριανοί, όπως θα τους γνώριζε ο κόσμος στη συνέχεια, έδωσαν τέλος, την 28η Ιουλίου 1794, στην πολιτική εμπειρία του Ροβεσπιέρου, όπως και στην ίδια την ύπαρξή του. Εκτελέστηκε στη λαιμητόμο λίγες ώρες μετά τη σύλληψή του, χωρίς δίκη -ενώ ο λαός πανηγύριζε- και τέλειωσε τη ζωή του, όπως την είχε ζήσει, μέσα σε ένα είδος συνεχούς επιτάχυνσης, μέχρι την απώλεια του αυτοελέγχου και του ελέγχου της μοίρας του. Για πολλή καιρό η εικόνα του, που ήταν πλέον απεχθής στον περισσότερο κόσμο, υπέστη ένα είδος μνησίκακης καταδίκης στην κόλαση, αποδίδοντας στο πολιτικό πρόσωπο περισσότερα σφάλματα από όσα συγκεκριμένα του ανήκαν.
Μια αμφισβητούμενη κατηγορία
Αυτό που είχε γίνει πλέον προκατάληψη, μετριάστηκε μόνο αφού πέρασαν πάνω από 100 χρόνια από το θάνατό του, όταν ένα τμήμα της ιστοριογραφίας, αντιμετωπίζοντας το φαινόμενο του φασισμού, ανέκτησε την επαναστατική αδιαλλαξία, αλλά και την ιδέα της δημοκρατίας από τα κάτω. Αυτό ίσχυσε για συγγραφείς, όπως ο Αλμπέρ Ματιέ, ο Ζορζ Λεφέβρ και Ζεράρ Βαλτέρ. Είναι διαφορετική η αναφορά που έγινε σε πιο πρόσφατα χρόνια, όπου η χωρίς αναστολές εξίσωση του γαλλικού παρελθόντος με κάποιες τραγωδίες του Εικοστού Αιώνα, οδήγησε στο να τεθεί εκ νέου ο επαναστάτης πλάι στις χειρότερες ιστορίες του σταλινισμού, ορίζοντας μια αυθαίρετη γραμμή συνέχειας ανάμεσα σε διαφορετικά γεγονότα.
Η συζήτηση, που επικεντρώθηκε στην αμφιλεγόμενη κατηγορία του απολυταρχισμού, είναι επαρκώς γνωστή ώστε να μη χρειάζεται ούτε απλά να αναφερθεί. Ο Πίτερ Μακ Φι δεν ασχολείται μ’ αυτήν, διότι, εκτός των άλλων, είναι απασχολημένος με το να μας παραδώσει μια βιογραφία, όχι απαραίτητα ανέκδοτη, αλλά εντελώς ξένη από κάθε θόρυβο, που αφιερώνει μεγάλη προσοχή στο να πιάσει τα άπειρα νήματα μιας σύντομης, έντονης και αντιφατικής ύπαρξης. Για τον εαυτό του, καθόλου τυχαία, ο Ροβεσπιέρος έλεγε την εξής φράση, που έμοιαζε, χωρίς να το συνειδητοποιεί, με έναν επιτάφιο: «Εγώ ο ίδιος είμαι ο λαός! Δεν υπήρξα ποτέ κάτι άλλο, και θέλω να είμαι μόνο αυτό!». Δεν μπορούμε να πούμε ότι ο λαός του το αναγνώρισε.
