φωτογραφία: (ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΕΛΕΚΟΥΔΑΣ/ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ/ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ/EUROKINISSI)
Ένας καλός φίλος μού υπέδειξε προ μηνών το έργο του Χάρολντ Πίντερ, Ο Βουβός Σερβιτόρος (“The Dumb Waiter”). Γραμμένο το 1957, από έναν θεατρικό συγγραφέα που εξελίχθηκε σε σύμβολο του αντιπολεμικού κινήματος, το έργο έχει διαβαστεί ως αλληγορία για την παρανοειδή ατμόσφαιρα του Ψυχρού Πολέμου, με μοτίβα που παραπέμπουν ευθέως στο θέατρο του παραλόγου.
Λίγα χρόνια αργότερα, ο Όρσον Γουέλς θα γυρίσει την ταινία «Η Δίκη», μια κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος του Φραντς Κάφκα (χάρη σε πρωτοβουλία της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, πρόσφατα την απολαύσαμε στην Αθήνα). Και εδώ, η απειλητική ατμόσφαιρα μίας απροσδιόριστης (όσο και αυθαίρετης) εξουσίας συνθλίβει το υποκείμενο, που μοιάζει να έχει εγκαταλειφθεί σε έναν μη τόπο, όπου η ασφυκτική χωροταξία είναι η άλλη όψη της απουσίας ορίων. Ο Γιόζεφ Κ. μάταια προσπαθεί να ξεφύγει. Δεν μπορεί να ταυτοποιήσει ούτε συμμάχους, ούτε διώκτες. Ποιος τον καταδιώκει; Ποιος θα σταθεί δίπλα του;
Στον Βουβό Σερβιτόρο,στο υπόγειο ενός ξενοδοχείου της κακιάς ώρας, δύο πληρωμένοι δολοφόνοι εργατικής καταγωγής, ο Μπεν και ο Γκας, περιμένουν εντολές, το νόημα των οποίων διαρκώς τους διαφεύγει, σε ένα πλαίσιο όπου η ανθρώπινη ικανότητα για επικοινωνία σταδιακά καταρρέει. Τα αισθήματα ανημπόριας και απουσίας νοήματος παίρνουν το πάνω χέρι. Ο Μπεν βρίσκεται σε δοξική σχέση με την εξουσία: παραδίδεται απόλυτα σε αυτήν, δεν επερωτά την αυθαιρεσία της, αντιθέτως κατευθύνει την επιθετικότητά του εναντίον της ίδιας του της τάξης. Ο Γκας είναι η ένοχη συνείδηση της εργατικής τάξης που όσο πιο πολύ αφυπνίζεται, τόσο πιο κοντά έρχεται στο αδιέξοδο μιας προσημειωμένης κατάστασης.
Η δήλωση του Υπουργού Άμυνας, Ν. Δένδια, μετά την εκτόξευση ελληνικών πυραύλων εναντίον Ιρανικών που στόχευαν πετρελαϊκές εγκαταστάσεις στη Σαουδική Αραβία, αναμφίβολα μας εξοικειώνει με τον εφιαλτικό κόσμο του Κ., του Μπεν και του Γκας. Θα ήταν λάθος ωστόσο να υποθέσουμε ότι ο κόσμος τους μάς ήταν τελείως άγνωστος. Όσο και αν πρόκειται για κλιμάκωση της εμπλοκής της Ελλάδας στον πόλεμο, μέσα στον κυνισμό τους, οι απολογητές της κυβέρνησης λένε μια αλήθεια: ήμασταν ήδη μέρος του παράλογου σκηνικού που έχουν στήσει παρανοϊκοί ηγέτες (κοσμικοί και μη), με υπερεξουσίες ολοένα και πιο αδιαμεσολάβητες, ωμές, απενοχοποιημένα αρπακτικές. Θα μπορούσαμε να μην είμαστε;
Αν επιλέξουμε την μεγάλη εικόνα, ο πειρασμός του ντετερμινισμού είναι μεγάλος. Πώς άραγε θα αποφύγει να καταρρεύσει κάτω απ’ το ίδιο του το βάρος, ένας παγκόσμιος καπιταλισμός όπου: δώδεκα δισεκατομμυριούχοι κατέχουν πλούτο ίσο με το φτωχότερο 50% της ανθρωπότητας· ένας δισεκατομμυριούχος έχει 4.000 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να αναλάβει θέση πολιτικής ευθύνης· τρεις δισεκατομμυριούχοι ελέγχουν περίπου το 90% της παγκόσμιας αγοράς της παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης1.
Ο Piketty μιλάει εδώ και χρόνια για την Αχίλλειο πτέρνα του καπιταλισμού, δηλαδή την ακατάπαυστη και επιταχυνόμενη συσσώρευση κεφαλαίου η οποία χωρίς κρίσεις, πολέμους, επαναστάσεις, ή αναδιανεμητικές μεταρρυθμίσεις θα κινδύνευε με αυτοκαταστροφή.2 Ελέγχοντας όμως πλατφόρμες κοινωνικών μέσων δικτύωσης, media και ΤΝ, οι υπέρ-πλούσιοι και οι σύμμαχοί τους, έχουν κάθε λόγο να μπλοκάρουν τα δύο ενδεχόμενα (επανάσταση, αναδιανεμητική μεταρρύθμιση, ή συνδυασμό τους). Δεν μπορούν βέβαια να ελέγξουν τις κρίσεις, στον βαθμό μάλιστα που, ειδικά στον Δυτικό κόσμο, έχει κυριαρχήσει μια ρεβανσιστική τάση εναντίον της ρύθμισης και των ορίων3.
Για να είμαστε πιο ακριβείς, η αδυναμία αυτοπεριορισμού στους κοινωνικούς μας σχηματισμούς, είναι συνθήκη δυνατότητας τόσο των κρίσεων, όσο και των πολέμων. Σε έναν βαθμό, αυτό αφορά συνολικά τη νεωτερικότητα και τις καταστροφές της. Ποτέ όμως στο παρελθόν η συσχέτιση κρίσεων και πολέμων δεν ήταν τόσο στενή.
Όταν είμαστε στο και πέντε της κλιματικής καταστροφής και αντί για αποκλιμάκωση του ανθρώπινου βίου και μάλιστα σε όλα τα επίπεδα, η απάντηση είναι τύπου «Επική Οργή,» ο πόλεμος γίνεται εξαιρετικά πιθανό να μετεξελιχθεί σε κρίση (οικονομική, κλιματική, διατροφική, προσφυγική, κρίση ψυχικής υγείας κλπ.). Κάτι που φυσικά θα κάνει τον επόμενο πόλεμο να μοιάζει και πάλι μονόδρομος.
Εδώ είναι που ο ντετερμινισμός αρχίζει να νοθεύεται. Δεν είναι υποχρεωτικό να επιλέγονται παρανοειδείς ηγεσίες που εξωθούν τον ρεβανσισμό στα άκρα. Ειδικότερα σε ότι αφορά το εθνικό επίπεδο, δεν είναι υποχρεωτικό να μετατρέπεται ολόκληρη η κυβερνώσα παράταξη και μαζί το σύνολο σχεδόν των συμβατικών και ψηφιακών μέσων ενημέρωσης, σε λέσχη λωτοφάγων που υποστηρίζουν ταυτόχρονα το Α (πολεμάω για την τιμή των γυναικών στη Μέση Ανατολή και εναντίον των καταπιεστών τους) και το -Α (πολεμάω για την τιμή στο πετρέλαιο και στο πλάι των καταπιεστών των γυναικών στη Μέση Ανατολή).
Ο διαστροφικός κυνισμός του τύπου «ξέρω πολύ καλά τι κάνω κι όμως το κάνω» (π.χ. ξέρω πολύ καλά ότι εξουδετερώνω οποιαδήποτε προοπτική χειραφέτησης στη Μέση Ανατολή, εντείνω τους κλιματικούς κινδύνους, αυξάνω την πιθανότητα παγκόσμιας κρίσης, ακόμα κι ενός πυρηνικού επεισοδίου κι όμως, προωθώ ενεργά τον πόλεμο) δεν είναι υποχρεωτικό να υιοθετείται από το σύνολο της συντηρητικής και φιλελεύθερης διανόησης.
Δεν είναι υποχρεωτικό οι επιστημονικές μας κοινότητες να μένουν βουβές όταν η ποιότητα της δημοκρατίας στη χώρα κατρακυλάει4. Δεν είναι υποχρεωτικό το ανώτατο δικαστήριο να αποτυγχάνει (σκάνδαλο υποκλοπών), εκεί όπου ένα Μονομελές Πρωτοδικείο τα καταφέρνει μια χαρά. Ούτε το τελευταίο φυσικά είναι υποχρεωτικό.
Δεν είναι υποχρεωτικό η εργατική τάξη να ψηφίζει διαχειριστές κοινοτικών προγραμμάτων, αντί για συνδικαλιστικές ηγεσίες. Και πάλι όμως, δεν ήταν υποχρεωτικό, ούτε προδιαγεγραμμένο, το γεγονός ότι μόλις λίγους μήνες πριν, στην δεύτερη μεγαλύτερη συνομοσπονδία της χώρας (ΑΔΕΔΥ) και στο μεγαλύτερο συνδικάτο δευτέρου βαθμού (Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας), οι εργαζόμενες και εργαζόμενοι θα ψήφιζαν ταξικά, δίνοντας την πρωτιά στο ΠΑΜΕ.
Με λίγα λόγια, σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να κινείται στον ξέφρενο ρυθμό της καπιταλιστικής κλιμακωσιμότητας, θα ξεμείνουμε υποχρεωτικά με τρεις ρόλους: του σκοτωμένου «σαν το σκυλί» Κ.· του αναλώσιμου, ενοχικού και προδομένου Γκας· και του επίσης αναλώσιμού, αλλά ριζικά αλλοτριωμένου Μπεν. Τί δεν είναι υποχρεωτικό; Ο καπιταλισμός των άκρων, της πόλωσης, της κλιμάκωσης, δηλαδή η συνθήκη δυνατότητας των εφιαλτικών μη τόπων.
1 Maitland, A., Taneja, A., Kamande, A., Brown Solá, C., Bignell, H., Lawson, M., & Stahl, R. M. (2026). Resisting the Rule of the Rich: Defending Freedom Against Billionaire Power. Oxfam International.
2 Piketty, T. (2014). Το κεφάλαιο στον 21ο αιώνα, μτφρ. Ε. Αστερίου, Αθήνα, Πόλις.
3 Καλλής, Γ. (2024). Η ελευθερία των ορίων: Από την αρχαία Ελλάδα στην εποχή της κλιματικής αλλαγής,Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
4 Nord, M., Altman, D., Angiolillo, F., Fernandes, T., Good God, A., & Lindberg, S.I. (2025). Democracy Report 2025: 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? University of Gothenburg, V-Dem Institute.
