«Αργός περιπατητής, πλάνης αδιάφορος, σύρω το βήμα μου το άσκοπov,
ξένος προς την πέριξ κίνησιν, ακολουθών των φευγαλέων σκέψεών μου τον ειρμόν, ή βυθισμένος εις τα σκότη των κενών ονείρων μου».
«Ομιλίαι του δρόμου»
Προφανώς είναι δύσκολο να εξηγηθεί τι είναι εκείνο που οδηγεί στο ψυχιατρείο έναν άνθρωπο έστω ιδιόρρυθμο (λένε πως εμφανιζόταν ενώπιον καλεσμένων στο σπίτι του γυμνός μετά το μπάνιο του) που ήθελε να ζήσει στον, κατά βάση συντηρητικό και υποκριτικό, κοινωνικό του περίγυρο πέρα και έξω από τις συμβάσεις. Και αυτό συμβαίνει επειδή οι αιτίες που οδηγούν στην τρέλα είναι πολλές και κάποιες από αυτές κρυφές, αδιαφανείς ή αδιάγνωστες.
Ο Μητσάκης ήταν εμμονικός παρατηρητής, με τη φράση του ν’ ακολουθεί τους στοχασμούς του ή τα σκοτεινά του όνειρα ενώ δεν του έλειπε το χιούμορ και το στιλ. Μερικά πράγματα όμως του προκαλούσαν εσωτερικές δονήσεις, συναισθηματικές εντάσεις. Χαρακτηριστική η περίπτωση του λίβελού του «Ολίγα λόγια» ενάντια στον Κωστή Παλαμά (1894), προς τον οποίον δήλωνε νωρίτερα, δημοσίως και ιδιωτικώς, τον απεριόριστο θαυμασμό και σεβασμό του.
Χολωμένος με αφορμή και τη διάκριση μεταξύ φιλοσόφων και ζωγράφων ποιητών που κάνει ο Παλαμάς στο κείμενό του «Το έργον του Κρυστάλλη» (1894), θα γράψει εξήντα σελίδες εναντίον του. Ο Παλαμάς δεν θα απαντήσει – άλλωστε στην επίμαχη κριτική του τον χαρακτήριζε «καλλιτέχνη» και στον Δ. Ταγκόπουλο τον είχε χαρακτηρίζει «Κάλβο του πεζού λόγου». Είναι η περίοδος στην οποία η ασθένειά του εκδηλώνεται…
«Τρελούτσικο, μύωπα και αδύνατο» τον χαρακτήριζαν όσοι τον συναντούσαν να περιφέρεται. Οι δύο τελευταίοι χαρακτηρισμοί ήταν ολοφάνεροι. Ο πρώτος αν και διατυπωμένος χαριτωμένα κι ίσως με συμπάθεια, σήκωνε πολύ νερό. Οι άνθρωποι έχουν μια ευκολία στις κρίσεις τους για τους άλλους.
Αυτή η ευκολία έλειπε από τον Μιχαήλ Μητσάκη. Ως συγκροτημένος παρατηρητής ήταν προσεκτικός στις κρίσεις και τις αποφάνσεις του. Επιπλέον είχε κάτι που έλειπε από το ανώνυμο πλήθος και την ψυχολογία του. Ήταν συμπονετικός, συνέπασχε με τους ήρωές του. Είχε δε μια ιδιαίτερη αγάπη για τους αναξιοπαθούντες. Αντίθετα, το πλήθος νοούμενο ως μάζα ένιωθε μια ανωτερότητα και μια υπεροχή απέναντι στα ζώα, τους περιθωριακούς, τις μοναχικές υπάρξεις, τους τρελούς. Ως άνθρωπος αλλά και ως συγγραφέας οργιζόταν μπροστά στον βασανισμό ενός γατιού από μερικά χαμίνια, στο σφάξιμο ενός σκύλου επειδή γαύγισε έναν χασάπη ή απέναντι στην ανάλγητη στάση μερικών προς κάποιον παράφρονα. Διαβάζουμε στην κατακλείδα του ομώνυμου διηγήματος:
«ράπισμα δεινόν, πάση δυνάμει σφενδονισθέν, σφοδρότατον ακούετ’ εκρηγνύμενον, παφλάζον επί της εξυρισμένης παρειάς του[…] διαμιάς εβρόντησε καταγής. Ο δυστυχής παράφρων κυλίεται χαμαί, εντός του βορβόρου του παραρρέοντος ρυακίου της οδού, βάλλων φρικώδη ουρλιάσματα. Καγχάζουσι δε βροντωδώς οι περιεστώτες άπαντες, και επιχαίρει των υπηρετών ο συρφετός, και τις τούτων διερχόμενος ώθησεν αυτόν διά του ποδός, πειρώμενον ν’ ανεγερθή, ίνα επαναπέση».
Οι λέξεις συρφετός και περιεστώτες δείχνουν ασφαλώς πώς δρα το απαίδευτο και ανάλγητο πλήθος απέναντι στον ανυπεράσπιστο «παράφρονα».
Προστατευτική ματιά απέναντι στους τρελούς
Φαίνεται μάλιστα πως οι τρελοί, απροστάτευτοι καθώς ήταν, ένιωθε πως του έμοιαζαν ή πως τους έμοιαζε. Εξάλλου γνώρισε πολύ εύγλωττα την απόρριψη, όχι μόνο του Παλαμά αλλά και του Ξενόπουλου επειδή τόλμησε να κρίνει αυστηρά κείμενά τους.
«Τον εδιάβαζα ταχτικά και με ξεχωριστή αγάπη», θυμάται ο Δημήτρης Ταγκόπουλος, «τον έβλεπα στους αθηναϊκούς δρόμους ταχτικά, πάντα με το ίδιο χρώμα των ρούχων, το ίδιο σχήμα της ρεπούμπλικας, τη “σφήνα” του καλοψαλιδισμένου πάντα γενιού του, την ανασηκωμένη, που αντίκρυζε την άκρη της μύτης, με τα μάτια του τα μικρά, τα μυωπικά, τα περιεργότατα που αδιάκοπα γύριζαν δεξιά-ζερβά και όλα προσπαθούσαν να τα ιδούν και να μην τους ξεφύγει το παραμικρότερον από τα γύρω».
Ας βάλουμε τώρα πλάι στη λεπτομερειακή περιγραφή του Ταγκόπουλου εκείνη ενός τρελού από το διήγημα του Μητσάκη «Εις τον οίκον των τρελών»:
«Μεταξύ των ολίγων περιέργων θεαμάτων της μικράς επαρχιακής πόλεως, εν η διήλθον την παιδικήν μου ηλικίαν, κατελέγετο και εις παράφρων, ούτινος η ανάμνησις έμεινε βαθέως εγκεχαραγμένη εις το πνεύμα μου. Υψηλός μάλλον το ανάστημα, κάτισχνος, την κόμην μακράν και αγρίαν, τους οφθαλμούς έξω των κογχών, το γένειον πυκνόν και άτακτον, το δέρμα κατερρικνωμένον υπό του ηλίου και του ψύχους ως εκ της διαρκούς υπαίθρου ζωής ην ήγε, τον αυχένα κεκυφώς, περιέφερεν από πρωίας μέχρις εσπέρας ανά τας οδούς το ρακένδυτον σώμα του και την πειναλέαν ύπαρξίν του», έγραφε στο διήγημα «Εις τον οίκον των τρελών» και πιο κάτω αποφαίνεται: «Η σύντομος αύτη βιογραφία του ταλαιπώρου τούτου θα ηδύνατο να θεωρηθή ως κοινή πάντων των εν Ελλάδι φρενοβλαβών. Την οικτράν ταύτην ζωήν διανύουν και εις το άθλιον τέλος του καταλήγουν όλοι σχεδόν όσοι έχουν το ατύχημα να περιπέσουν εις το πάθημά του».
Αυτή η ομοιότητα του ίδιου και του ήρωά του δεν μοιάζει τυχαία σύμπτωση. Αντίθετα φαίνεται πως ο συγγραφέας περιγράφει εσκεμμένα τον εαυτόν του. Έπειτα η λέξη οίκος κι όχι φρενοκομείο ή ψυχιατρείο δείχνει την προστατευτική ματιά απέναντι στους τρελούς.
«Έκτοτε, εν διαρκεί αφαιρέσει διατελών, εβίου απαθής προς πάσαν έξωθεν αίσθησιν και επήρειαν, ως να εταξείδευε μακράν, εις σφαίρας άλλας, και μόνον τυχαίως να επανήρχετο δι’ ολίγον κάποτε, υπνοβατών, εν τη ζωή.
[…]
ώφθη κάτωθεν ενός των πέριξ βουνών, εντός βαθέος κρημνού, καταπεσών από δυσθεωρήτου ύψους, με την κεφαλήν διερρωγυίαν και εσκορπισμένον επί των γύρω πετρών τον εγκέφαλον – όστις από τόσου χρόνου δεν του εχρησίμευε πλέον…».
Η συντετριμμένη και σκορπισμένη ένα γύρο κεφαλή που σε τίποτα δεν χρησιμεύει στο διήγημα «Εις τρελός» δείχνει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο την άποψή του γι’ αυτούς τους εκτεθειμένους ανθρώπους απέναντι στον κυνισμό, την αναλγησία και τη χλεύη του πλήθους.
Ευφυής αλλά ανισόρροπος…
Ο Μιχαήλ Μητσάκης πέθανε στο Δρομοκαΐτειο όπου είχε εγκλειστεί τρεις φορές. Ο αδερφός του, στρατιωτικός γιατρός, φρόντισε για τον εγκλεισμό του την πρώτη φορά. Τότε που νόμισε πως πήγαινε να παντρευτεί περνώντας τους λευκοφορεμένους γιατρούς για υποψήφιους γαμπρούς. Αντίθετα, η μητέρα του προτιμούσε να έχει τον γιο της εκτός του φρενοκομείου και ας έβλεπε πως βρισκόταν σε κακή κατάσταση. Όταν όμως εκείνη πέθανε ο Μητσάκης δεν είχε πλέον δικαιολογία να μένει ελεύθερος.
Έπασχε από μιας παρανοϊκής μορφής σχιζοφρένεια που συνοδευόταν από αόριστες ιδέες καταδιώξεως. «Ευφυής αλλά ανισόρροπος».
Ο Μητσάκης έγραψε σε μια εποχή προκαταλήψεων, αμορφωσιάς, κοινωνικού αναβρασμού αλλά και πνευματικής ανέλιξης κείμενα ακατάτακτα, υβριδικά, αλλά με τη μαεστρία βιρτουόζου που τον κατέταξε στη χορεία των άδικα αποκλεισμένων και παραγκωνισμένων δημιουργών. Ο εγκλεισμός του στο ψυχιατρείο έπαιξε τον ρόλο του στον παραγκωνισμό του.
