Κώστας Ακρίβος «Όνομα πατρός: Δούναβης», εκδόσεις Μεταίχμιο, 2025
Ο Κώστας Ακρίβος (γ. 1958) έχει δοκιμαστεί στο παρελθόν τόσο στην τεκμηριωτική μυθοπλασία («Κίτρινο ρώσικο κερί») όσο και στο είδος της μυθιστορηματικής βιογραφίας («Ιστορία ενός οδοιπόρου – Στρατής Δούκας», «Ποιος θυμάται τον Αλφόνς», «Πότε διάβολος πότε άγγελος»). Η μυθιστορηματική εξιχνίαση θυελλωδών βίων αντιφατικών προσώπων, η έρευνα στα πραγματολογικά στοιχεία αλλά και οι υβριδικές μορφές αφήγησης με άξονα αληθινές ιστορίες που μυθιστοριοποιούνται φαίνεται πως συνεχίζουν να τον γοητεύουν. Το «Όνομα πατρός: Δούναβης» είναι η μυθιστορηματική βιογραφία —πιο κοντά στη βιογραφία και λιγότερο στη μυθοπλασία— του Ελληνορουμάνου συγγραφέα Παναΐτ Ιστράτι (1884-1951).
Ο Παναγιώτης Βαλσαμής (Παναΐτ Ιστράτι) γεννήθηκε στη Βραΐλα της Ρουμανίας, ανθηρό κέντρο του ελληνισμού στις όχθες του Δούναβη, από Ρουμάνα μητέρα, αναλφάβητη πλύστρα και πατέρα Κεφαλλονίτη, λαθρέμπορο καπνού, τον οποίο δεν γνώρισε ποτέ. Το βιβλίο εξιστορεί γραμμικά τη ζωή του περιπλανώμενου με το «σαράκι της αειφυγίας» (σ. 94) συγγραφέα, «νέου Γκόρκι των Βαλκανίων» και «γεννημένου μυθογράφου της Ανατολής» όπως τον αποκάλεσε ο μέντοράς του Ρομέν Ρολάν, που κατέκτησε τα γαλλικά γράμματα αποτυπώνοντας στις αυτοβιογραφικές ιστορίες του τον πόθο της ελευθερίας και της «αλήτικης» ζωής. Η ρευστή εθνική και γλωσσική του ταυτότητα, η αίσθηση του απάτριδος και η διάθεση υπεράσπισης των φτωχών και αδύναμων σε συνδυασμό με την ταπεινή, λαϊκή καταγωγή του τον οδήγησαν συγγραφικά μακριά από τον αστικό καθωσπρεπισμό της καθιερωμένης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.
Αυτό που συγκινεί ιδιαίτερα στην περίπτωσή του είναι η πάλη με τους προσωπικούς (φτωχός, φθισικός και παρ’ ολίγον αυτοκτόνος) και τους λογοτεχνικούς του δαίμονες (αυτοδίδακτος έγραψε στα γαλλικά τα περισσότερα βιβλία του), ακολουθώντας το πάθος για τη ζωή και τη γραφή. Οι κρίσιμοι κόμβοι του βίου του, που καταλαμβάνουν κρίσιμη θέση στην εξιστόρηση του Ακρίβου, είναι ασφαλώς οι νεανικές περιπέτειες, η απόπειρα αυτοκτονίας (1921), που έγινε αφορμή για την αλληλογραφία-γνωριμία του με τον Ρολάν και τη συγγραφή του αριστουργηματικού μυθιστορήματος «Κυρά Κυραλίνα», καθώς και τα δύο ταξίδια του στη Σοβιετική Ένωση μαζί με τον «αδελφό» του Καζαντζάκη που αποτέλεσαν την αφορμή για να κλονιστούν τα φιλοσοβιετικά του αισθήματα αλλά και η φιλία του με τον Κρητικό συγγραφέα.
Καλειδοσκοπική μυθιστορηματική βιογραφία
Το είδος της μυθιστορηματικής βιογραφίας απαιτεί ξεχωριστή αφηγηματική δεινότητα. Ακολουθώντας τα βήματα του μεγάλου «Ανατολίτη παραμυθά» ο Ακρίβος εξιστορεί με εύχυμο και γλαφυρό τρόπο επιλεγμένα επεισόδια του βίου του Ιστράτι και μάς προσφέρει καλειδοσκοπικά τη βιογραφία του αναδιφώντας σε ποικίλα γραπτά τεκμήρια (επιστολές, αρχειακά και προσωπικά έγγραφα, μαρτυρίες, μελέτες, άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά κ.ά). Ο όγκος του πληροφοριακού υλικού που αξιοποιεί, όπως φαίνεται στο επιλογικό σημείωμα, προϋποθέτει μεγάλη έρευνα στις πηγές, όχι μόνο ιστορικές ή δημοσιογραφικές, αλλά και λογοτεχνικές-κριτικές, που ολοκληρώνεται με την αυτοψία ενός ταξιδιού στον τόπο που μεγάλωσε ο Ιστράτι.
Το μετα-αφηγηματικό τέχνασμα του Ακρίβου είναι ότι αφηγείται τη βασανισμένη ζωή του Ιστράτι προς την καταξίωση με τη φωνή εκείνου, έχοντας δηλαδή ως κύριο άξονα και ραχοκοκαλιά της αφήγησης τα ίδια τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά του. Επιλογή απολύτως εύστοχη καθώς μας εισάγει άμεσα στον κόσμο ενός ούτως ή άλλως αυτοβιογραφούμενου συγγραφέα. Η όποια μυθοπλασία δεν αλλοιώνει την πραγματικότητα αλλά εισχωρεί διακριτικά σε αυτή σχολιάζοντας τα κενά του βίου. Με την εξαίρεση ίσως του δεύτερου μισού του βιβλίου που βαραίνουν κάπως υπερβολικά οι αναφορές σε πηγές, η αφήγηση δεν «πνίγεται» από το τεκμηριωτικό υλικό. Ο Ακρίβος ξεδιαλέγει και εκμεταλλεύεται έντεχνα τα περιστατικά του βίου του Ιστράτι για να συνθέσει μια βιογραφία που διατηρεί αμείωτο το αναγνωστικό ενδιαφέρον: τα δύσκολα παιδικά χρόνια, τα βάσανα της βιοπάλης και της επιβίωσης μέσα από διάφορα επαγγέλματα, οι περιπετειώδεις περιπλανήσεις σε τόπους της Ανατολής, το σκάνδαλο της διάλεξης και της απέλασης από την Αθήνα, αλλά και η καθιέρωση στη Γαλλία, οι δυνατές φιλίες και οι έρωτες της ζωής του, η ταραχώδης φιλία με τον Ρομέν Ρολάν και τον «αδερφό» του Νίκο Καζαντζάκη, η ενεργή πολιτική και συνδικαλιστική του δράση με την υποστήριξη των σοσιαλιστικών ιδεών πριν την απογοήτευσή του με όσα κακώς κείμενα είδε στο σημαδιακό ταξίδι του στη Σοβιετική Ένωση και κατέγραψε στο ταξιδιωτικό του αφήγημα «Προς την άλλη φλόγα».
Ανάμεσα στις αντιφάσεις των καιρών του
Στα δεκάχρονα της Οκτωβριανής Επανάστασης, ο Ιστράτι προσκλήθηκε στη Σοβιετική Ένωση, μαζί με άλλους σημαντικούς ευρωπαίους συγγραφείς, για να συμμετάσχει στους εορτασμούς. Εκεί γνώρισε τον Μπαρμπίς, τον Μπένγιαμιν, τον Γκόρκι, τον Μαγιακόφσκι κ.ά. Στο δεύτερο όμως ταξίδι του, έναν χρόνο μετά, συνδέθηκε κυρίως με τον ελευθεριακό σοσιαλιστή Βικτόρ Σερζ, φίλο του Τρότσκι και υποστηρικτή της Αριστερής Αντιπολίτευσης. Η υπόθεση Ρουσακόφ, μια συκοφαντική προβοκάτσια του καθεστώτος εναντίον του πεθερού του Σερζ, αγνού ιδεολόγου και πολιτικού αντιπάλου του Στάλιν, τον οποίο ο Ιστράτι υπερασπίστηκε σθεναρά, τον ενέπλεξε σε μια περιπέτεια που οδήγησε στην απότομη ιδεολογική μεταστροφή του, τη συνεργασία με το εθνικιστικό έντυπο Σταυροφορία του Ρουμανισμού και τη μετατροπή του, προς το τέλος της ζωής του, σε μαύρο πρόβατο τόσο για τους αντιδραστικούς όσο και την Αριστερά. Άλλος ένας άγγελος που έγινε δαίμονας μέσα στην ιδεολογική σύγχυση του Μεσοπολέμου…
«Τη ζωή ενός ανθρώπου δεν μπορείς μήτε να την πεις μήτε να την γράψεις» έγραφε ο Ιστράτι στην Κυρά Κυραλίνα παρακάμπτοντας πρώτος ο ίδιος στα βιβλία του τον κανόνα. Το στοίχημα που βάζει ο Ακρίβος αποβαίνει διπλά επιτυχές προσφέροντάς μας κάτι περισσότερο από έναν απλό φόρο τιμής σε έναν συγγραφέα που «περιπλανήθηκε αναζητώντας να ανακαλύψει μες στον κόσμο τον εαυτό του» (σ. 15). Η μυθιστορηματική βιογραφία του Ακρίβου αφήνει χώρο στον αναγνώστη να στοχαστεί τη σχέση της λογοτεχνίας με την αληθινή ζωή και την άβυσσο της πραγματικότητας. Με τη χορταστική του εξιστόρηση ο συγγραφέας κατορθώνει αφενός να αποδώσει μια ολοζώντανη εικόνα του αντιφατικού Ιστράτι που φτάνει στα όρια της κριτικής αποτίμησης (ενσωματώνοντας κρίσεις ομοτέχνων και μελετητών αλλά και το χρονικό της ελληνικής και διεθνούς του πρόσληψης)· αφετέρου προκαλεί την αναγνωστική επιθυμία να πιάσουμε ξανά στα χέρια μας τα βιβλία τού συνεπαρμένου από τις διηγήσεις του συγγραφέα που σφύζουν από αληθινή ζωή.
Ας σημειωθεί πάντως ότι σχεδόν όλα τα έργα του Ιστράτι, από διάφορους εκδοτικούς οίκους, είναι εξαντλημένα στην ελληνική αγορά. Μακάρι οι εκδόσεις Μεταίχμιο, που εξέδωσαν πρόσφατα σε μετάφραση Ρίτας Κολαΐτη και επίμετρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη την Κυρά Κυραλίνα, να συνεχίσουν την επανασύσταση ενός συγγραφέα που αφηγήθηκε σαν γλυκό παραμύθι τα πικρά και αληθινά βάσανα της φτωχολογιάς, των αδικημένων και των κατατρεγμένων.
