Ανάμεσα στις πολλές απορίες των ημερών και των επόμενων εβδομάδων, ας προστεθεί και άλλη μία: τι θα έλεγε o Tζ. Λ. Ώστιν για τις πρόσφατες δηλώσεις του Nτόλαντ Τραμπ στην πλατφόρμα Truth Social, όπου ο Πρόεδρος των ΗΠΑ κήρυξε πόλεμο και ταυτόχρονα ανακοίνωσε το τέλος του πολέμου και ταυτόχρονα διακήρυξέ την πρόθεσή του να επιστρέψει στην ειρήνη και ταυτόχρονα (εγ)κάλεσε το άλλο μέρος πίσω στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, το οποίο μόλις βομβάρδισε;
Ο Τζ. Λ. Ώστιν ήταν ο Βρετανός φιλόσοφος στον οποίο χρωστάμε τη θεωρία των γλωσσικών πράξεων και κατ’ επέκταση τις καταβολές της πολυφορεμένης πια έννοιας της «επιτελεστικότητας». Σύμφωνα με τη θεωρία που διατύπωσε στο «Πώς να κάνεις πράγματα με τις λέξεις», όταν κάποιος λέει «κηρύσσω πόλεμο», δεν δηλώνει απλώς αλλά κάνει κάτι, και η πράξη αυτή είναι μια επιτελεστική εκφώνηση που μπορεί να επιτύχει ή να αποτύχει. Το κείμενο του Ώστιν προκάλεσε μια άγρια διαμάχη μεταξύ του Ντεριντά και του επίσης Βρετανού αναλυτικού φιλοσόφου Σηρλ. Οι δηλώσεις του Τραμπ, από την άλλη, είναι βέβαιο πως θα προξενούσαν στον Ώστιν πονοκέφαλο, σχεδόν όσο προκαλούν σε εμάς απελπισία.
Πάμε να το δούμε αναλυτικά. Ο Ώστιν λέει πως προκειμένου να είναι επιτυχής μια επιτελεστική εκφώνηση θα πρέπει:
Α1): να υπάρχει μια συμβατική διαδικασία που έχει ένα συμβατικό αποτέλεσμα (τσεκ)
A2): οι περιστάσεις και τα πρόσωπα να είναι κατάλληλα (τσεκ στο πρόσωπο, όχι στις περιστάσεις: Truth Social αντί για Κογκρέσο)
Β: Η διαδικασία πρέπει να εκτελεστεί (i) σωστά και (ii) ολοκληρωμένα (όχι τσεκ, βλ. μπέρδεμα σεναρίου παραπάνω)
Γ1): τα πρόσωπα πρέπει να έχουν τις απαραίτητες σκέψεις, συναισθήματα και προθέσεις, (άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, βλ. διαμάχη Ντεριντά-Σηρλ)
Γ2) εφόσον υπάρχει καθορισμένη συμπεριφορά που τα άτομα οφείλουν κανονικά να ακολουθήσουν σε συνέχεια της γλωσσικής τους πράξης, τότε αυτή πρέπει να ακολουθείται. Για παράδειγμα, αν κάποιο άτομο πει «ναι» στον ιερέα που το ρωτάει αν δέχεται κάποιο άλλο άτομο για σύζυγο του/της μετά πρέπει να συμπεριφέρεται ως παντρεμένο· αν κάποιος βάλει στοίχημα και το χάσει πρέπει να είναι διατεθειμένος να πληρώσει κι αν μια χώρα κηρύξει πόλεμο, που είναι άλλωστε ένα από τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί ο Ώστιν, να έχει σκοπό, διάολε, να πολεμήσει.
Έχει σκοπό ο Τραμπ να εμπλέξει τις ΗΠΑ (κι εμάς μαζί) σε έναν εκτεταμένο πόλεμο; Αυτό αναρωτιόμαστε όλοι εδώ και καιρό, αλλά ακόμα πιο έντονα από το Σάββατο τα ξημερώματα. Αλλά δεν είναι αυτό που πονοκεφαλιάζει τον Ώστιν, του οποίου η ανάλυση είχε προβλέψει το ενδεχόμενο να πει ψέματα ένας πρωθυπουργός, μία πρόεδρος ή κάποιος που έβαλε στοίχημα χωρίς να ανοίξει ρουθούνι.
Στην περίπτωση που κάτι πάει στραβά με το Γ1 ή το Γ2, λέει ο Ώστιν, έχουμε να κάνουμε με μια επιτελεστική εκφώνηση που ατυχεί λόγω κατάχρησης οδηγώντας μεν το εγχείρημα σε αποτυχία (ο πόλεμος κηρύσσεται, ο πόλεμος δεν συμβαίνει), αλλά χωρίς να επιφέρει ακύρωση της διαδικασίας. Αντίθετα, αν η αστοχία σημειωθεί στα Α, Β1 και Β2, επειδή, ας πούμε, η νύφη είναι ήδη παντρεμένη ή επειδή είναι ο ταμίας της ενορίας κι όχι ο παππάς που παντρεύει το ζευγάρι, τότε η πράξη που τελείται μέσω των λέξεων, π.χ. ο γάμος, δεν πραγματοποιείται, ακυρώνεται, δεν πευχαίνει.
Ο Τραμπ δεν θα είναι ο πρώτος πρόεδρος των ΗΠΑ που θα έχει πει —έτσι κι αλλιώς, είτε ειρήνη κάνει είτε πόλεμο— ψέματα. Αυτό δεν είναι κάτι που μας ξενίζει. Ο πονοκέφαλος του Ώστιν και η δική μας απελπισία προκύπτει από το γεγονός ότι καταλύει κάθε συμβατική διαδικασία, από το Α, μέχρι το Β1, το Β2 και το ωμέγα, ότι κουρελιάζει το τοπικό και διεθνές δίκαιο και ωστόσο καμία από τις πράξεις του δεν κηρύσσεται άκυρη γιατί δεν διαφαίνεται πουθενά στον ορίζοντα κάποιο σώμα, θεσμός ή κέντρο εξουσίας διατεθειμένο και ικανό να τις και τον ακυρώσει.
Από την άλλη, αυτό που γίνεται όλο και πιο φανερό σε όλο και μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού του δυτικού κόσμου και για όλο και μεγαλύτερο εύρος ζητημάτων είναι πως δεν έχουμε πια να κάνουμε με μεμονωμένες στιγμές αποκάλυψης μεμονωμένων περιπτώσεων κατάχρησης εξουσίας αλλά για τον πολλαπλασιασμό των στιγμών αναγνώρισης της κατάλυσης των δημοκρατικών θεσμών που στην παρούσα συγκυρία μοιάζει παγιωμένη. Και αυτό είναι κάτι παραπάνω από σωσίβιο για τους απελπισμένους. Όπως γράφει η Παλαιστίνια συγγραφέας Ιζαμπέλλα Χαμάντ στο καταπληκτικό δοκίμιο «Αναγνωρίζοντας τον Ξένο» (υπό έκδοση, μετ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, εκδόσεις San Casciano) όπου διανύει την απόσταση από την αρχαία Αθήνα μέχρι τη Γάζα με οδηγό, ακριβώς, την έννοια της αναγνώρισης, σε αυτή την διαδικασία αναγνώρισης υπάρχει αφενός ευθύνη για το σήμερα, το επόμενο βήμα και τον κίνδυνο του να μείνει κανείς σε μερικές λέξεις και σκέψεις, και αφετέρου μια πολύτιμη αίσθηση βεβαιότητας:
Στη νομική αλλά και στη λογοτεχνική γλώσσα, η αναγνώριση είναι μια γνώση που θα έπρεπε να έχει ως αποτέλεσμα την ευθύνη να πράττει κανείς σύμφωνα με αυτήν, έτσι ώστε να έχει κάποια αξία πέρα από αυτήν της προσωπικής στιγμής συνειδητοποίησης ή πέρα από τον εξευμενισμό των επικριτών εκείνου που επιτελεί την αναγνώριση. Απαιτούνται μεγάλες προσπάθειες για να σιγουρευτούμε ότι μια τέτοια στιγμή αποτελεί το μέσο της ιστορίας, και όχι το φινάλε. Πρέπει να ακολουθήσει ακόμη μια πράξη.
Η αλήθεια είναι πως γιγάντια οικοδομήματα όντως μετακινούνται μέσα στην ανθρώπινη Ιστορία. Αυτοκρατορίες έχουν καταρρεύσει. Έπεσε το Τείχος του Βερολίνου, το απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική έλαβε τέλος, και παρότι σε καμιά από αυτές τις περιπτώσεις αυτές οι φερόμενες ως κατακλείδες δεν ήταν ούτε κατά διάνοια το τέλος της ιστορίας, χρησιμεύουν ως απόδειξη πως, υπό την πίεση συντονισμένης διεθνούς και εγχώριας δράσης, το απαρτχάιντ του Ισραήλ θα λάβει κι αυτό τέλος. Το ερώτημα είναι πότε και με ποιο τρόπο; Σε ποιο σημείο της αφήγησης βρισκόμαστε ετούτη τη στιγμή;
*Η Νατάσα Σίδερη είναι πεζογράφος, θεατρική συγγραφέας και μεταφράστρια
