Ένα δοκίμιο γραμμένο στις μέρες που ακολούθησαν την επίθεση στη σύνταξη του Charlie Hebdo, που θεωρεί το φονταμενταλισμό ως την άλλη όψη της ενιαίας σκέψης.
Tου Μπενεντέτο Βέκι
Η συγκίνηση για την επίθεση στη σύνταξη του Charlie Hebdo ξεπέρασε τα γαλλικά σύνορα κι έγινε ένα «παγκόσμιο γεγονός», όπως εξάλλου αποδεικνύει η συμμετοχή δεκάδων και δεκάδων πολιτικών ηγετών στη διαδήλωση στην οποία κάλεσε ο Γάλλος πρόεδρος στο Παρίσι. Γι’ αυτή την ομάδα ανδρών και γυναικών που παρέλασαν συντεταγμένοι σαν ένα στρατιωτικό τάγμα γράφτηκαν σκληρά λόγια, ιδιαίτερα τα λόγια που μας υπενθύμισαν ότι κάποιοι από αυτούς τους πολιτικούς ηγέτες εφαρμόζουν συστηματικά την κρατική τρομοκρατία, ή ότι ήταν υπεύθυνοι για πολέμους εμπνευσμένους από μια λογική ισχύος που αγνόησε το σεβασμό στους αμάχους. Αυτό είναι ένα στοιχείο που υπενθυμίζει ο Σλαβόι Ζίζεκ σε ένα μικρό δοκίμιο που ξεκινά από ένα άρθρο του σλοβένου φιλοσόφου στην Ιταλία από την εφημερίδα «La Repubblica». Ο τίτλος του βιβλίου είναι «Iσλάμ και νεωτερισμός», και αμφισβητεί την άποψη της απόλυτης ασυμβατότητας ανάμεσα στη θρησκεία του Μωάμεθ και το δυτικό νεωτερισμό.
Ο Ζίζεκ δεν είναι βέβαια ένας ειδικός ισλαμικής θεολογίας, παρόλο που δείχνει να έχει μια καλή γνώση του Κορανίου, καθώς και ορισμένων ερμηνευτικών κειμένων της μουσουλμανικής θρησκείας. Αυτό που τον ενδιαφέρει πολύ είναι η ανάλυση και η αντίκρουση δύο βασικών θέσεων του «δυτικού κόσμου». Η πρώτη είναι η πεποίθηση ότι πίσω από τον ισλαμικό φονταμενταλισμό υπάρχει μια δογματική συμφωνία με τις επιταγές του Κορανίου. Δεν υπάρχει τίποτα πιο λαθεμένο, ισχυρίζεται ο σλοβένος φιλόσοφος. Η ανάγνωση του Κορανίου, όπως και κάθε άλλου θρησκευτικού κειμένου, εντάσσεται σε μια πολιτιστική, κοινωνική και πολιτική συγκυρία.
Έρχεται ο Jihadi John
Η αποδοχή αυτών των βιβλίων πρέπει συνεπώς να ενταχθεί μέσα σε ένα κυρίαρχο «πνεύμα των καιρών». Μπορούν δηλαδή να λειτουργήσουν ως στοιχεία αντίδρασης, με προφανή ετερότητα ή ως στοιχεία ένταξης στην κυρίαρχη σκέψη. Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός πρέπει να τοποθετηθεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, δηλαδή στην παγκοσμιοποίηση. Είναι αναγκαίο επομένως να εισαχθεί μια διάκριση μεταξύ του Ισλάμ και του ισλαμικού φονταμενταλισμού. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι υπάρχει ασυμβατότητα μεταξύ της φονταμενταλιστικής πολιτικής διάστασης και της ισλαμικής θρησκείας, αλλά ότι η πρώτη πλευρά δεν εξαντλεί τη δεύτερη.
Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, με τις διάφορες εξαιρέσεις του, η τελευταία εκδοχή των οποίων είναι ο ISIS, πρέπει να τοποθετηθεί στο εσωτερικό μιας αναδιαμόρφωσης των αραβικών πραγματικοτήτων, αλλά και εκείνων των χωρών που έχουν έναν σημαντικό πληθυσμό με μουσουλμανική θρησκεία. Πρέπει, όμως, να ενταχθεί και στις πολιτικές και οικονομικές σχέσεις μεταξύ Βορρά και Νότου του πλανήτη. Επίσης, ως παράγοντας σε ταχεία εξάπλωση, μπαίνει ως σημαντική μεταβλητή στις κοινωνικές σχέσεις στο εσωτερικό κάποιων ευρωπαϊκών χωρών μεταξύ των νέων μουσουλμανικής θρησκείας και τον υπόλοιπο πληθυσμό, όπως μαρτυρούν οι βιογραφίες των δύο ατόμων που επιτέθηκαν στο Charlie Hebdo, του Jihadi John και άλλων foreign fighters.
Ο απρόσκλητος συνδαιτυμόνας
Για τον Ζίζεκ είναι όλοι κομμάτια ενός παζλ που συνεχώς μεταβάλλεται, που επιβεβαιώνει πάνω απ’ όλα ένα γεγονός: ο φονταμενταλισμός είναι ένας παράγοντας που αντιδρά στην παγκοσμιοποίηση, στους μετασχηματισμούς που δημιούργησε, στην αποτυχία των διαδικασιών εκσυγχρονισμού που ακολούθησαν την αποαποικιοποίηση και στα «φιλελεύθερα» σχέδια οικοδόμησης πολυπολιτισμικών κοινωνιών. Αν στον αραβικό κόσμο παρακολουθούμε έναν επανακαθορισμό των συνόρων που του επιβλήθηκαν από τον ευρωπαϊκό και αμερικανικό καπιταλισμό, όσον αφορά τους νέους ευρωπαίους που συμπαρατάσσονται με τα πολιτικά συνθήματα του ισλαμικού φονταμενταλισμού μπορούμε να μιλάμε για κρίση των διαδικασιών κοινωνικής ένταξης.
Ο Ζίζεκ συμφωνεί μ’ αυτή την ανάγνωση, παρόλο που μας καλεί, ορθώς, να θεωρήσουμε το φονταμενταλισμό όχι ως μια αντιπολίτευση στην κοινωνία του κεφαλαίου, αλλά ως ένα στοιχείο ακριβώς μιας παγκοσμιοποίησης που βέβαια είναι σε κρίση, αλλά που θέλει παρόλα αυτά να επιβάλει στον κόσμο το ζουρλομανδύα της οικονομίας της αγοράς. Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, εφόσον είναι πολιτικό σχέδιο, δεν είναι τίποτε άλλο παρά η άγρια προσπάθεια για να τεθούν όροι στην παγκοσμιοποίηση, χωρίς ποτέ να την θέτει υπό συζήτηση. Είναι, δηλαδή, ο απρόσκλητος συνδαιτυμόνας σε ένα τραπέζι που έχει ως μενού τους φυσικούς πόρους του πλανήτη και τον παραγόμενο πλούτο.
Δεν πρέπει επομένως να θεωρείται ως ένα ανταγωνιστικό υποκείμενο στην κοινωνία του κεφαλαίου, όπως γράφτηκε κάποιες φορές από τα ορφανά του διπολικού κόσμου, αλλά ως το σχέδιο που έχει ως στόχο να γίνει πρωταγωνιστής σε ίσο βαθμό με τους άλλους.
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά που ο Ζίζεκ θέλει να διευκρινίσει: η σχέση μεταξύ φιλελεύθερης κουλτούρας και ισλαμικού φονταμενταλισμού. Η εικόνα που χρησιμοποιεί είναι αυτή των δύο όψεων του ίδιου νομίσματος, δηλαδή και οι δύο είναι πολιτικές κουλτούρες που ο στόχος τους είναι να παγιώσουν την καθεστηκυία τάξη. Δεν επιδιώκουν την απελευθέρωση από τους καταπιεστές ή το σεβασμό των ελευθεριών από την εκμετάλλευση, αλλά είναι και οι δύο πολιτικές κουλτούρες της καταπίεσης. Είναι ένα παλιό δυνατό επιχείρημα του Ζίζεκ το να αποδίδει στην ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ένα ρόλο νομιμοποίησης του status quo. Αυτό, όμως, που αποδεικνύεται ελάχιστα πειστικό είναι, σε σχέση με τον ισλαμικό φονταμενταλισμό, η διαφορά ανάμεσα σε κάποιες εγγυημένες ελευθερίες στη Δύση και στη μη αποδοχή τους εκ μέρους των ισλαμικών πολιτικών φονταμενταλιστικών κινημάτων.
Μια μελαγχολική πρόσκληση
Ο σλοβένος φιλόσοφος έχει πολλά βέλη στο τόξο του όταν επιτίθεται ενάντια στο μισογυνισμό του ισλαμικού φονταμενταλισμού και την καταναλωτική εξύμνηση του σώματος των γυναικών στη Δύση, μα η μελαγχολική του πρόσκληση για την κριτική σκέψη, για να σωθεί η φιλελεύθερη κουλτούρα, καταντά ένα ευφυολόγημα για να τραβήξει την προσοχή. Μια πρόσκληση που δεν μπορεί, πράγματι, παρά να πέσει στο κενό αν δεν συνοδεύεται από το άλλο κίνημα της σκέψης: την κριτική των μηχανισμών που επιβάλλουν το ίδιο καθεστώς παραγωγής πλούτου. Πιο συνοπτικά: το πρόβλημα που θέτει με δραματικό τρόπο ο ισλαμικός φονταμενταλισμός στην κριτική σκέψη είναι η ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων που δεν προϋποθέτουν καταπίεση και ιδιωτική απαλλοτρίωση του πλούτου. Τόσο στο Βορρά όσο και στο Νότο του πλανήτη, στη Γαλλία όπως και στη Συρία.
Χωρίς καμία παραχώρηση στη ρητορική, η κίνηση που θα πρέπει να γίνει είναι αυτή που οδήγησε τους άνδρες και τις γυναίκες του Κομπάνι και της Ροζάβα να αντισταθούν στον ISIS στο όνομα όχι γενικών ελευθεριών, αλλά της ικανότητάς τους να αναπτύξουν, να οικοδομήσουν κοινωνικές σχέσεις. Εδώ η ελευθερία είναι ένα βασικό συστατικό για την ικανότητα αυτοδιάθεσης της ύπαρξής τους, των κοινωνικών σχέσεων και για να αξιοποιήσουν, ταυτόχρονα, τις πολιτιστικές, εθνικές, θρησκευτικές διαφορές. Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός είναι εχθρός των διαδικασιών απελευθέρωσης, κάθε άλλο παρά πιθανός συνοδοιπόρος στον αγώνα ενάντια στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό ή στο δυτικό ιμπεριαλισμό.
Αυτό ισχύει, αλλά με διαφορετικό τρόπο, για εκείνη τη φιλελεύθερη κουλτούρα που κινδυνεύει πάντα να περιοριστεί σε μια καταπιεστική ανεκτικότητα οποιουδήποτε προτείνει να προχωρήσουμε πέρα από τον στενό ορίζοντα της οικονομίας της αγοράς.
* Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο Μανιφέστο (11.3.2015). Μετάφραση: Τόνια Τσίτσοβιτς
