Ζούμε σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών. Ένας μεγάλος μετασχηματισμός βρίσκεται σε εξέλιξη, ο οποίος δεν αφήνει τίποτα ανέπαφο.
Η νεοφιλελεύθερη αντίληψη έχει διαδοθεί δίκην επιδημίας και απειλεί με αλλαγή παραδείγματος. Παράγει τεράστιο δυναμικό από ανασφάλεια, αδυναμία, κοινωνική απένταξη, ανισότητες, ανομία και ανορθολογικότητα, αποσυλλογικοποίηση, εξατομίκευση. Οι αντιφάσεις, η αυτοκαταστροφή, τα διαλυτικά στοιχεία και η παρόρμηση αποτελούν συστατικά της νεωτερικότητας.
Η οικονομία και η αγορά αποσπώνται από τις υπόλοιπες κοινωνικές σχέσεις, αποστασιοποιούνται, αναβιβάζονται σε υπέρτατες αξίες και επιβάλλουν στις υπόλοιπες την επιχειρηματική τους ορθολογικότητα.
Όλα δείχνουν ότι σήμερα έχουμε να κάνουμε με μια δομική κρίση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού όπου όλοι οι πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί χάνουν την εμπιστοσύνη και νομιμοποίησή τους. Μια κρίση συνίσταται στο ό,τι το παλιό πεθαίνει και το καινούργιο δεν μπορεί να γεννηθεί. Είναι η εποχή των τεράτων.
Έχουμε εισέρθει σε μια παρατεταμένη φάση κοινωνικής και πολιτικής αστάθειας στην οποία διάφορες δυνάμεις αγωνίζονται να ξεπεράσουν την κρίση και στην οποία είναι ανοιχτό ποιες δυνάμεις και τάσεις θα επικρατήσουν. Υποθετικά, σε μια τέτοια «οργανική κρίση», υπάρχουν δυνατότητες να επικρατήσει η ανάγκη ριζικής κοινωνικής αλλαγής. Ωστόσο, δεδομένου ότι η κρίση της κυρίαρχης ηγεμονίας δεν βρίσκεται αντιμέτωπη με μια συναινετική αντι-ηγεμονία, δεν φαίνεται μια ριζική αλλαγή στον ορίζοντα και αποκλείεται προς το παρόν ότι οι άμεσες οικονομικές κρίσεις μπορούν από μόνες τους να επιφέρουν θεμελιώδη γεγονότα. Πιο πιθανό φαίνεται η κατάσταση να γίνει ιδιαίτερα κρίσιμη με το πεδίο ανοιχτό σε ανορθολογικές λύσεις.
Κοινωνική κατάσταση της τοπικής κοινωνίας
Ιδιαίτερα, σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών οι μεταβολές αυτές λαμβάνουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, αφού έρχονται να αμφισβητήσουν δομές, θεσμούς, διαδικασίες και πρακτικές με μεγάλη σταθερότητα για αιώνες. Η οικονομία π.χ. με καθαρά οικογενειακό και ανταλλακτικό χαρακτήρα τείνει να ενταχθεί πλήρως στη λεγόμενη ελεύθερη καπιταλιστική αγορά, ενώ ταυτόχρονα διαδικασίες αστικοποίησης και εξατομίκευσης έχουν αλλάξει ριζικά τη δομή, τη λειτουργία και τον χαρακτήρα της τοπικής κοινωνίας. Οικείες δομές και κοινότητες αλληλεγγύης, αξίες, συμπεριφορές και στρατηγικές ζωής διαβρώνονται, αποδυναμώνουν και δεν προσφέρουν πλέον καμιά σιγουριά. Η κατάσταση στις τοπικές κοινωνίες είναι κρίσιμη, αφού είναι απροετοίμαστες απέναντι σε μια βίαιη μετάβαση από την παράδοση στη νεωτερικότητα και αντιδρούν, βασιζόμενες σε παραδοσιακές μορφές συνείδησης και συμπεριφοράς κυρίως αμυντικά και ανορθολογικά αφού οι υποκειμενικές δομές (όπως κοινωνική συνείδηση, αξίες, αντιλήψεις, συμπεριφορές κλπ.) είναι πιο επίμονες ενάντια σε αλλαγές και βρίσκονται σε σχέση ασύγχρονη, αναντίστοιχη προς τις αντικειμενικές συνθήκες.
Η κοινωνική διαδικασία εκσυγχρονισμού στις τοπικές κοινωνίες οδηγεί στο επίπεδο των σχέσεων ζωής σε φαινόμενα μιας κοινωνικής αλλαγής, που διαλύει το σχετικά σταθερό και προβλέψιμο σύνθετο παιγνίδι των οικονομικών, αξιακών και πολιτιστικών κανόνων με τους υποκειμενικούς τρόπους επεξεργασίας και πρότυπα προσανατολισμού, το οποίο μέχρι τώρα ήταν χαρακτηριστικό για μια συλλογική σχετικά ισχύουσα κατανόηση της κανονικότητας («κανονική ζωή», «κανονική βιογραφία»). Πρόκειται για το φαινόμενο του «πολλαπλασιασμού των προτύπων κανονικότητας». Αυτό σημαίνει, ότι οι αλλαγές αυτές και τα προβλήματα που προκαλούν θα πρέπει να τύχουν επεξεργασίας, να παραχθούν και να νομιμοποιηθούν όχι πλέον συλλογικά, αλλά ατομικά́. Η προφανής αδυναμία του ατόμου να αναλύσει και να αποκωδικοποιήσει τα παραπάνω οδηγεί τα άτομα σε μια υπαρξιακή κρίση.
H ανυπαρξία διαφοροποιημένης πολιτικής, ενός συστήματος πραγματικής τοπικής αυτοδιοίκησης (ενεργός συμμετοχή των πολιτών) και (αναδι)οργάνωσης νέων συστημάτων δημοσιότητας, επικοινωνίας και κοινωνικής οργάνωσης στη βάση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων, έχει οδηγήσει σε αποδιοργάνωση τις τοπικές κοινωνίες.
Η κυρίαρχη πολιτική με λογικές του ρουσφετιού, της διαπλοκής, της πολιτικής πελατείας, της ελεημοσύνης, της διαχείρισης και της εξυπηρέτησης συμφερόντων, της πατρωνίας, της αυταρχικότητας, της κατεδάφισης του κοινωνικού κράτους και των κοινωνικών δικαιωμάτων έχει διαφθείρει και τις τοπικές κοινωνίες.
Σύγκρουση δύο κόσμων
Το κεντρικό ζήτημα σε σχέση με την τοπική κοινωνία είναι ότι ο κοινωνικός μετασχηματισμός που συντελείται εν μέρει κάτω από ισχυρές πιέσεις, προκαλεί βίαιες ανατροπές, συγκρούσεις, αλλά και σθεναρές εμμονές και αντιστάσεις. H σύγκρουση μεταξύ παράδοσης και σύγχρονου βρίσκεται σε εξέλιξη. Μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι θα υποχωρήσουν οι παραδοσιακές μορφές συγκρότησης του τοπικού κοινωνικού σχηματισμού, ωστόσο δεν αποκλείεται αυτή η ασυγχρονικότητα να αναδείξει ένα δυναμικό κινδύνων που στη μια ή στην άλλη περίπτωση να πάρει «ακραίες μορφές έκφρασης». O σχεδόν «βίαιος» μετασχηματισμός των αντικειμενικών συνθηκών που προκαλείται από το άνοιγμα και την έκθεση της σχετικά κλειστής τοπικής κοινωνίας σε έναν χώρο που όλο και περισσότερο αποικιοποιείται από τη λογική της ελεύθερης αγοράς, συγκρούεται με μια κοινωνική συνείδηση, με συστήματα αξιών και με έναν πολιτισμό που εμμένει στον παραδοσιακό του κοινωνικό χρόνο.
Οι σχέσεις, ο τρόπος ζωής, οι αξίες και συμπεριφορές που επικρατούσαν στην κοινότητα και διέπονταν από άτυπους κανόνες, ήθη και έθιμα που σέβονταν και τηρούσαν όλοι στην κοινότητα, μια παγιωμένη κουλτούρα που ρύθμιζε τη ζωή και την καθημερινότητα των ανθρώπων έχουν διαβρωθεί. Οι άνθρωποι στις κοινότητες από τη μία συνεχίζουν να είναι προσκολλημένοι στην παράδοση, την οποία προσπαθούν να διατηρήσουν πάση θυσία και κάθε νεωτερικό στοιχείο προσλαμβάνεται ως απειλή αλλοίωσης της ζωής τους, είναι κατά κανόνα συντηρητικοί, ζουν στο σήμερα με το πρόσωπο γυρισμένο στο παρελθόν εξιδανικεύοντάς το. Ωστόσο εξαρτώνται και προσπαθούν να επωφεληθούν από τις όποιες παροχές χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι αυτό διαβρώνει αυτό που υπερασπίζονται. Η επιμονή αφενός στην παράδοση και η προσπάθεια αφετέρου αποκόμισης οφέλους από τον εκσυγχρονισμό οδηγούν τις τοπικές κοινωνίες σε μια αντιφατική κατάσταση. Δημιουργείται μια κατάσταση στην οποία συνυπάρχουν και συγκρούονται δυο κόσμοι εντελώς διαφορετικοί: Η σύ-γχρονη συνύπαρξη δυο ασύ-γχρονων κόσμων και λογικών. Ο άνθρωπος του χωριού προσλαμβάνει, αποκωδικοποιεί, ερμηνεύει, συμπεριφέρεται και πράττει με βάση αντιλήψεις, αξίες και εμπειρίες που κουβαλά από το παρελθόν και οι οποίες παρερμηνεύουν, παρεξηγούν κυριολεκτικά τις νεωτερικές συνθήκες και πρακτικές με επιθετική διάθεση που απολήγει στην προσπάθεια «περιφρούρησης» και άμυνας κατά της εκσυγχρονιστικής «εισβολής».
Πολιτική οικονομία του εγκλήματος
Σε περίπτωση που σταματήσει η ενίσχυση από «έξω», κυρίως οι επιδοτήσεις, πολλοί που έχουν εθιστεί στο εύκολο χρήμα χωρίς δεσμεύσεις και χωρίς να κοπιάζουν, δεν θα ασχοληθούν παραγωγικά με την κτηνοτροφία ή τη γεωργία.
Σε μια κατάσταση αποδιοργάνωσης και «ανομίας» δημιουργούνται ιδανικές συνθήκες για διολίσθηση σε μια κουλτούρα της παρανομίας και της ανυπακοής. Πολλοί θα επιδιώξουν δραστηριότητες παράνομες και εγκληματικές όπως οπλοφορία, οπλοχρησία, εμπόριο όπλων, χασισοφυτείες, προστασία, εμπόριο λευκής σαρκός, διακίνηση και χρήση ναρκωτικών κ.ά., με τις οποίες θα κερδίζουν τουλάχιστον όσα έπαιρναν από τις επιδοτήσεις. Εδώ πρόκειται για μια πολιτική οικονομία του εγκλήματος, με την εργαλειοποίηση μάλιστα της παράδοσης, που θα δημιουργήσει στο άμεσο μέλλον εκρηκτικές και έκρυθμες καταστάσεις εν πολλοίς μη αναστρέψιμες.
Θα πρέπει βέβαια να τονιστεί ότι για αυτή την κατάσταση μεγάλη ευθύνη φέρουν συγκεκριμένοι πολιτικοί που ήξεραν, αλλά ανέχονταν αυτά τα φαινόμενα.
Εναλλακτική πρόταση
Το ζητούμενο είναι να δημιουργηθούν νέες δομές, που αφορούν στο σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας και συνύπαρξης, που ενώ θα στηρίζονται σε όρους δημοκρατίας, αλληλεγγύης, συνεργασίας, ισότητας, ενδυνάμωσης και κοινωνικής χειραφέτησης, θα σκοπεύουν ταυτόχρονα στην εξασφάλιση των υλικών όρων για την επιβίωση, την ισόρροπη, αειφόρο, οικολογική, κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη που συμβάλει στην ικανοποίηση κοινωνικών αναγκών.
Για τον σκοπό αυτό μπορούν κάποιες παραδοσιακές γνώσεις, δεξιοτεχνίες, εμπειρίες, αξίες και αντιλήψεις με μια εποικοδομητική σύνθεση με σύγχρονα στοιχεία προς την κατεύθυνση μιας εναλλακτικής πρότασης εμπλουτισμένης με τις κατακτήσεις των κοινωνικών κινημάτων και ιδιαίτερα του οικολογικού να αναδειχθούν σε πρωταρχικής σημασίας παράγοντες για μια άλλη πορεία των τοπικών κοινωνιών.
Απαραίτητη είναι μια πολιτική με κοινωνική εντολή: να διαφωτίζει, να παράγει και να ασκεί πολιτισμό και παιδεία, να συμβάλλει στη δημιουργία ενός άλλου κόσμου, όπου οι άνθρωποι θα δημιουργούν, θα εκφράζονται ελεύθερα, θα βρίσκουν νόημα στη ζωή, χωρίς αλλοτρίωση, κοινωνικές ανισότητες, διακρίσεις, κοινωνικό αποκλεισμό, ρατσισμό και εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Φωτο: Lo Age / Pixabay
Ο Σκεύος Παπαϊωάννου είναι oμότιμος καθηγητής Kοινωνιολογίας και πρ. Κοσμήτορας της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κρήτης
